Sarga 56
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
अयोध्याकाण्ड
ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পিছত ৰামে কোমলভাৱে লক্ষ্মণক জগাই তোলে আৰু বনাঞ্চলৰ শুভ ধ্বনি শুনি সজাগতাৰে আগবঢ়াৰ সংকেত দিয়ে। ঋষি ভাৰদ্বাজে দেখুওৱা পথ অনুসৰি তেওঁলোক চিত্ৰকূটলৈ যাত্ৰা কৰে। ৰামে সীতাক ঋতুৰ শোভা—ফুলে ভৰা গছ, মৌ-চাক, পক্ষীৰ কলৰৱ আৰু হাতীৰ বিচৰণ—দেখুৱাই এই বনক আশ্ৰয় আৰু নিয়মিত তপস্যাৰ উপযোগী নিবাস বুলি বৰ্ণনা কৰে। চিত্ৰকূটত উপস্থিত হৈ ৰামে জল, কন্দ-মূল, ফল আৰু মহাৰ্ষিসকলৰ সান্নিধ্যৰ বাবে পৰ্বতখন বাসযোগ্য বুলি নিৰ্ণয় কৰে। তেওঁলোকে বাল্মীকিৰ আশ্ৰমলৈ গৈ প্ৰণাম জনায়; ঋষিয়ে সন্মানেৰে আদৰণি জনাই আসন দিয়ে। তাৰ পিছত ৰামে লক্ষ্মণক দৃঢ় পৰ্ণশালা নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। কুটীৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে ৰামে বাস্তু-শান্তি তথা গৃহদেৱতাৰ প্ৰসন্নতাৰ বিধি কৰে—মৃগমাংসৰ নিবেদন, মন্ত্রজপ, স্নান আৰু বিশ্বদেৱ, ৰুদ্ৰ, বিষ্ণু আদি দেবতালৈ বলি। তেওঁ বেদী আৰু অগ্নিস্থান স্থাপন কৰি বন-উপহাৰেৰে নানা সত্তাক তৃপ্ত কৰে। শেষত তিনিও একেলগে কুটীৰত প্ৰৱেশ কৰে, যেন দেৱতাসকল সুধৰ্মা সভালৈ, আৰু সমৃদ্ধ বনাঞ্চলত শান্তচিত্তে বাস কৰে।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम्।प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः।।।।
ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পাছত, তাৰ পিছত নিদ্ৰাৰত লক্ষ্মণক ৰঘুনন্দন ৰামে ধীৰে ধীৰে জগাই তুলিলে।
Verse 2
सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्।सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप।।।।
হে সৌমিত্ৰে, বনচৰ পখীৰ মধুৰ কলৰৱ শুনা। হে পৰন্তপ, এতিয়া আমাৰ প্ৰস্থানৰ সময় আহি পৰিছে।
Verse 3
स सुप्तस्समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः।जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्।।।।
সময়মতে ভ্ৰাতৃয়ে জগাই তোলা লক্ষ্মণ জাগি উঠিল; সি নিদ্ৰা, তন্দ্ৰা আৰু পথৰ লগা যাত্ৰাশ্ৰম ত্যাগ কৰিলে।
Verse 4
तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्या श्शिवं जलम्।पन्थानमृषिणाऽदिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः।।।।
তাৰ পিছত তেওঁলোকে সকলোৱে উঠি, নদীৰ শিৱ—মঙ্গলময় জল স্পৰ্শ কৰি, ঋষিয়ে দেখুৱাই দিয়া চিত্ৰকূটলৈ যোৱা পথ ধৰি আগবাঢ়িল।
Verse 5
ततस्सम्प्रस्थितः काले रामस्सौमित्रिणा सह।सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
তাৰ পিছত যথাসময়ে সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) সহ প্ৰস্থান কৰা ৰামে, কমলপাত সদৃশ নয়নধাৰী সীতাক এই বাক্য ক’লে।
Verse 6
आदिप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्।स्वैः पुष्पैः किंशुकान् पश्य मालिनशिशिरात्यये।।।।
হে বৈদেহি, শীতৰ অন্তত চাৰিওফালে ফুলেৰে ভৰা এই পৰ্বতসম বৃক্ষসমূহ চোৱা; নিজৰেই ফুলৰ মালাৰে সুশোভিত কিঞ্চুক গছবোৰ যেন চাৰিওফালে জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত দেখা যায়।
Verse 7
पश्य भल्लातकान् फुल्लान्नरै रनुपसेवितान्।फलपत्रैरवनता न्नूनं शक्ष्याम जीवितुम्।।।।
চোৱা, এই ভল্লাতক গছবোৰ সম্পূৰ্ণ ফুলেৰে ভৰা, তথাপি মানুহে নোসেৱা; ফল-পাতেৰে ভাৰাক্ৰান্ত হৈ নত হৈছে—নিশ্চয়েই আমি ইয়াত জীৱন নিৰ্বাহ কৰিব পাৰিম।
Verse 8
पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण।मधूनि मधुकारीभि स्सम्भृतानि नगे नगे।।।।
হে লক্ষ্মণ, চোৱা—দ্ৰোণ-প্ৰমাণৰ দৰে ডাঙৰ মৌচাকবোৰ তললৈ ওলমি আছে; মৌমাখিবোৰে গছেগছে সেই মধু সঞ্চয় কৰি ৰাখিছে।
Verse 9
एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति।रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसङ्कटे।।।।
ইয়াত নত্যূহ পক্ষী ক্ৰোশ কৰে, আৰু ময়ূৰে প্ৰতিধ্বনিৰ দৰে প্ৰতিকূজন কৰি উত্তৰ দিয়ে; এই ৰমণীয় বনাঞ্চলত ভূমি পতিত ফুলৰ ঘন বিছনাৰে আৱৃত।
Verse 10
मातङ्गयूथानुसृतं पक्षिसंङ्घानुनादितम्।चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।।।।
মাতঙ্গ (হাতী) যূথৰ অনুসৰণে চিহ্নিত আৰু পক্ষীসঙ্ঘৰ কূজনত গুঞ্জিত—উচ্চকৈ উঠা শিখৰসমৃদ্ধ এই চিত্ৰকূট পৰ্বত চোৱা।
Verse 11
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने।।।।
হে তাত (ভাই), সমভূমিতলত ৰম্য আৰু বহু দ্ৰুমেৰে আৱৃত—চিত্ৰকূটৰ এই পুণ্য কাননত আমি আনন্দেৰে বাস কৰোঁ।
Verse 12
ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया।रम्यमासेदतुश्शैलं चित्रकूटं मनोरमम्।।।।
তাৰ পাছত তেওঁলোক দুয়ো সীতাৰ সৈতে পাদচাৰে গমন কৰি, মনোহৰ আৰু ৰমণীয় চিত্ৰকূট পৰ্বতত উপনীত হ’ল।
Verse 13
तन्तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्।बहुमूलफलं रम्यं सम्पन्नं सरसोदकम्।।।।
তাৰ পিছত সেই পৰ্বতত উপনীত হৈ—নানাবিধ পখীৰ দলেৰে পৰিপূৰ্ণ, মূল-ফলত সমৃদ্ধ, দৰ্শনমাত্ৰে ৰমণীয়, আৰু সৰোবৰৰ নিৰ্মল সুখদ জলেৰে সম্পন্ন—ৰামে পুনৰ ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 14
मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे।।।।
হে সৌম্য, এই গিৰি মনোহৰ; নানাবিধ গছ-লতাৰে সমন্বিত, মূল-ফলত বহুত সমৃদ্ধ—মোৰ দৃষ্টিত ই বাসৰ বাবে হিতকৰ স্থান।
Verse 15
मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मि शिलोच्चये।अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि।।।।
এই শিলাময় উচ্চভূমিত মহাত্মা মুনিসকল বাস কৰে। সেয়ে হে সৌম্য, এতিয়াৰ বাবে ইয়াতেই আমাৰ বাস হওক; ইয়াত আমি সন্তোষেৰে থাকোঁ।
Verse 16
इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन्।।।।
এইদৰে সীতা আৰু ৰাম, আৰু কৃতাঞ্জলি লক্ষ্মণ—সকলোয়ে আশ্ৰমলৈ গৈ মহর্ষি বাল্মীকিক প্ৰণাম জনালে।
Verse 17
तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्।अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च।।।।
ধৰ্মবিদ মহৰ্ষি আনন্দিত হৈ তেওঁলোকক পূজা কৰিলে; স্বাগতম জনাই ক’লে—“বহি থাকক।”
Verse 18
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः।।।।
তাৰ পাছত মহাবাহু, লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ প্ৰভু ৰামে ঋষিক যথান্যায় নিজৰ পৰিচয় নিবেদন কৰি লক্ষ্মণক ক’লে।
Verse 19
लक्ष्मणाऽऽनय दारूणि दृढानि च वराणि च।कुरुष्वाऽवसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः।।।।
হে লক্ষ্মণ, দৃঢ় আৰু উৎকৃষ্ট কাঠ আনি দে। হে সৌম্য, মোৰ বাসৰ বাবে এটা আশ্ৰয় গঢ়; ইয়াত থাকিবলৈ মোৰ মন ৰমি আছে।
Verse 20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान् द्रुमान्।आजहार तत श्चक्रे पर्णशालामरिन्दमः।।।।
তেওঁৰ বাক্য শুনি সৌমিত্ৰি—অৰিন্দম—বিভিন্ন গছৰ কাঠ আনি, তাৰ পাছত পৰ্ণশালা নিৰ্মাণ কৰিলে।
Verse 21
तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामस्सुदर्शनाम्।शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
দৃঢ়ভাৱে স্থাপন কৰি, বাঁধা চটাইৰে বেৰ দিয়া সুদৰ্শন সেই পৰ্ণশালা দেখি, সেৱাৰ বাবে একাগ্ৰ হৈ থকা লক্ষ্মণক ৰামে এই বাক্য ক’লে।
Verse 22
ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्।कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः।।।।
হে সৌমিত্ৰে, যদি আমি ইয়াত দীঘলীয়া সময় বাস কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে প্ৰথমে এই শালাৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতাক বাস্তু-শমন কৰি প্ৰসন্ন কৰা উচিত; সেয়ে আমি কৃষ্ণমৃগৰ মাংস আনি এই কুটীৰৰ বাবে যজ্ঞাৰ্পণ কৰিম।
Verse 23
मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण।कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर।।।।
হে শুভদৰ্শন লক্ষ্মণ, কৃষ্ণমৃগক বধ কৰি শীঘ্ৰে ইয়ালৈ আন; শাস্ত্ৰে দেখুওৱা বিধি নিশ্চয় পালন কৰিব লাগিব—ধৰ্মমাৰ্গ সোঁৱৰ।
Verse 24
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा।चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत्।।।।
ভ্ৰাতৃৰ বচনক আজ্ঞা বুলি বুজি, পৰবীৰহা লক্ষ্মণে যথোক্তভাৱে তেনেকৈয়ে কৰিলে; তাৰ পাছত ৰামে তেওঁক পুনৰ ক’লে।
Verse 25
ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्।त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम्।।।।
হে সৌম্য, এই কৃষ্ণমৃগৰ মাংস ৰান্ধ; আমি এই শালাৰ বাবে যজ্ঞাৰ্পণ কৰিম। ত্বৰিত কৰা—এই মুহূৰ্ত নিৰ্দিষ্ট, আৰু এই দিনো বিধিৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত।
Verse 26
स लक्ष्मणः कृष्णमृगं मेध्यं हत्वा प्रतापवान्।अथ चिक्षेप सौमित्रिस्समिद्धे जातवेदसि।।।।
তেতিয়া প্ৰতাপৱান সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণে যজ্ঞযোগ্য পবিত্ৰ কৃষ্ণমৃগক বধ কৰি, সমিদ্ধ জাতবেদস অগ্নিত তাক আহুতিৰূপে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 27
तन्तु पक्वं परिज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्।लक्ष्मण: पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत्।।।।
সেয়া সম্পূৰ্ণ পক্ক—ভালকৈ ভাজি ৰক্ত নিঃসৃত হোৱা—বুজি লৈ লক্ষ্মণে তেতিয়া পুৰুষব্যাঘ্ৰ ৰাঘৱক ক’লে।
Verse 28
अयं सर्व: समस्ताग्ङ: श्रृत: कृष्णमृगो मया।देवतां देवसङ्काश यजस्व कुशलो ह्यसि।।।।
এইটো সকলো অঙ্গসহ সম্পূৰ্ণ কৃষ্ণমৃগ; মই ইয়াক ভালকৈ পকাইছোঁ। হে দেৱসদৃশ দীপ্তিমান, দেৱতালৈ অৰ্পণ কৰা—তুমি বিধিত কুশলী।
Verse 29
राम: स्नात्वा तु नियतो गुणवान् जप्यकोविदः।सङ्ग्रहेणाकरोत् स्रवार्न मन्त्रान् सत्रावसानिकान्।।।।
গুণৱান, নিয়ত আৰু জপত কুশলী ৰামে স্নান কৰি সংযম ধাৰণ কৰিলে; তাৰ পাছত সংক্ষেপে সত্র-সমাপ্তিৰ উপযুক্ত সকলো মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 30
इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः।बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः।।।।
সকলো দেৱগণক পূজা কৰি শুচি হৈ ৰামে নিবাসত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু অমিত তেজস্বী ৰামৰ হৃদয়ত গভীৰ আনন্দ উদয় হ’ল।
Verse 31
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।।।
বিশ্বদেৱলৈ বলি অৰ্পণ কৰি, ৰৌদ্ৰ আৰু বৈষ্ণৱ অৰ্পণো সম্পন্ন কৰি, ৰামে নিবাসৰ বাস্তুদেৱতাক শমিত কৰিবৰ বাবে মঙ্গল বিধিসমূহ প্ৰৱৰ্তন কৰিলে।
Verse 32
वैश्वदेवबलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णव मेव च।वास्तुसंशमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन्।।2.56.31।।जपं च न्यायत कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि।पापसंशमनं राम श्चकार बलिमुत्तमम्।।2.56.32।।
তাৰ পাছত নিয়মানুসাৰে যথাযথভাৱে জপ কৰি, বিধিমতে নদীত স্নান কৰি, ৰামে পাপশমনাৰ্থে উত্তম বলি অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 33
वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च।आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः।।।।
আশ্ৰমৰ অনুৰূপভাৱে বেদিস্থলৰ বিধান, চৈত্য আৰু আৰাধনালয়সমূহ, আৰু পবিত্ৰ পৰিসৰসমূহ ৰাঘৱে স্থাপন কৰিলে।
Verse 34
वन्यैर्माल्यैः फलैर्मूलैः पक्वैर्मांसैर्यथाविधि।अद्भिर्जपैश्च वेदोक्तैर्दर्भैश्च ससमित्कुशैः।।।।तौ तर्पयित्वा भूतानि राघवौ सह सीतया।तदा विविशतु श्शालां सुशुभां शुभलक्षणौ।।।।
বনৰ মাল্য, ফল, মূল, বিধিমতে পক্ব মাংস, লগতে জল, বেদোক্ত জপ, দৰ্ভ আৰু সমিত-কুশসহ—নিয়মানুসাৰে—
Verse 35
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।2.56.36।।
এইদৰে ভূতসমূহক তৰ্পণ কৰি, সীতাৰ সৈতে দুয়ো ৰাঘৱ—শুভলক্ষণসম্পন্ন—তেতিয়া সুন্দৰকৈ শোভিত শালাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 36
तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्।वासाय सर्वे विविशुस्समेतास्सभां यथा देवगणास्सुधर्माम्।।।।
তাৰ পিছত সকলোৱে একেলগে গোট খাই, গছৰ পাতৰে ছাঁদ দিয়া মনোৰম কুটীৰখনত প্ৰৱেশ কৰিলে—যথাস্থানত সুসজ্জিতভাৱে নিৰ্মিত আৰু বতাহৰ পৰা নিৰ্বাত—যেনেদৰে দেৱগণ সুধৰ্মা সভালয়ত প্ৰৱেশ কৰে, তেনেদৰে বাসাৰ্থে।
Verse 37
अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते।वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः।।।।
তেতিয়া জিতেন্দ্ৰিয় আৰু সংযমী তেওঁলোকে সেই শ্ৰেষ্ঠ বনখনত অতি সুখেৰে বিহাৰ কৰিলে—বহু প্ৰকাৰৰ মৃগ-পক্ষীৰে সংকুল, বিচিত্ৰ পাতৰ গুচ্ছধাৰী দ্ৰুমেৰে সমৃদ্ধ, আৰু ব্যালমৃগৰ নাদে গুঞ্জৰিত।
Verse 38
सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्।ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहौ च दुखं पुरविप्रवासात्।।।।
অতি সুৰম্য চিত্ৰকূট আৰু সু-তীৰ্থযুক্ত মাল্যৱতী নদী লাভ কৰি ৰাম হৃষ্ট হ’ল; মৃগ-পক্ষীৰে সেবিত সেই ভূমি দেখি আনন্দিত হৈ, নগৰৰ পৰা বিচ্ছেদজনিত বনবাসৰ দুঃখ ত্যাগ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The central action is the deliberate establishment of a lawful residence in exile: Rāma insists that even in the forest, habitation must be ritually and ethically ordered (vāstu-śamana and prescribed offerings), showing that dharma governs circumstance rather than being suspended by hardship.
The chapter teaches that serenity arises from right practice: attunement to nature’s auspicious signs, humility toward sages, and scripturally guided rites together transform exile from mere deprivation into a disciplined, meaningful mode of life.
Key landmarks include Mount Citrakūṭa and the Mālyavatī river, framed as sacred and resource-rich; culturally, the hermitage system (Vālmīki’s āśrama), leaf-hut architecture, and Vedic-style bali/mantra observances map the forest as a regulated sacred geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.