Sarga 31

Verses 1-2

एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः ।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् ॥१॥स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः ।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् ॥२॥

সেই সংলাপ শুনি, আগতেই তাত উপস্থিত হোৱা লক্ষ্মণে অশ্ৰুতে ব্যাকুল মুখেৰে, শোক সহিব নোৱাৰি থিয় হৈ ৰ’ল। ৰঘুনন্দন লক্ষ্মণে ভ্ৰাতৃৰ চৰণ দুঢ়ভাৱে চেপি ধৰি, অতিযশস্বিনী সীতাদেৱী আৰু মহাব্ৰতধাৰী ৰাঘৱৰ প্ৰতি বাক্য ক’লে।

Verse 3

यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम् ।अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः ॥३॥

যদি মৃগ আৰু গজেৰে পৰিপূৰ্ণ বনলৈ যাবলৈ আপুনি দৃঢ় সিদ্ধান্ত লৈছে, তেন্তে মইও ধনুৰ্ধৰ হৈ আগত আগত চলি বনলৈ আপোনাক অনুগমন কৰিম।

Verse 4

मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि ।पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः ॥४॥

মোৰ সৈতে একেলগে তুমি বহু অৰণ্যত বিচৰণ কৰিবা; চাৰিওফালে পক্ষীৰ কলৰৱ আৰু মৃগ-যূথৰ ধ্বনিত সেয়া গুঞ্জৰিত হৈ থাকিব।

Verse 5

न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे ।ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥५॥

তোমাৰ অবিহনে মই ন দেবলোক-বিজয় বাছোঁ, ন অমৰত্ব; আৰু তোমাৰ অবিহনে লোকসমূহৰ ওপৰত ঐশ্বৰ্য-অধিপত্যও মোৰ কাম্য নহয়।

Verse 6

एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः ।रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत् ॥६॥

এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতে সৌমিত্ৰি বনবাসলৈ দৃঢ়নিশ্চয়ী আছিল; ৰামে বহু সান্ত্বনাবচনেৰে নিষেধ কৰিলেও সি পুনৰ ক’লে।

Verse 7

अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् ।किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम् ॥७॥

আপুনি আগতেই মোক অনুমতি দিছিল; তেন্তে এতিয়া পুনৰ মোক বাধা দিয়া কিয় কৰা হৈছে?

Verse 8

यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः ।एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ ॥८॥

হে অনঘ, মই যাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ তথাপি মোক কিয় বাধা দিয়া হৈছে—এই কাৰণ জানিব বিচাৰোঁ; কিয়নো ইয়াৰ ফলত মোৰ মনত সন্দেহ জাগিছে।

Verse 9

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः ।स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥९॥

তাৰ পাছত মহাতেজস্বী ৰামে নিজৰ সন্মুখত থিয় হোৱা লক্ষ্মণক ক’লে—সেই বীৰে কৃতাঞ্জলি হৈ অনুৰোধ কৰি, আগতে গৈ পথপ্ৰদৰ্শক হ’বলৈ ইচ্ছা কৰিছিল।

Verse 10

स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः ।प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे ॥१०॥

তুমি স্নিগ্ধ, ধৰ্মৰত আৰু বীৰ; সদায় সৎপথত স্থিৰ। তুমি মোৰ বাবে প্ৰাণসম প্ৰিয়—ভ্ৰাতা ৰূপে বিধেয়, আৰু সখা ৰূপে মোৰ সহচৰো।

Verse 11

मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् ।को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥११॥

হে সৌমিত্ৰে! আজি তুমি মোৰ সৈতে সেই বনলৈ গ’লে, কৌসল্যা মাতৃক আৰু যশস্বিনী সুমিত্ৰা মাতৃক কোনে পালন-পোষণ কৰিব?

Verse 12

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥१२॥

যি মহাতেজস্বী মহীপতি পূৰ্বে পৰ্জন্যৰ দৰে পৃথিৱীত কাম্য বৰ দানৰ বৰ্ষা কৰিছিল, সি এতিয়া কামপাশত পৰি অৱনত হৈছে।

Verse 13

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता ।दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥१३॥

অশ্বপতি নৃপৰ কন্যাই এই ৰাজ্য লাভ কৰিলে, দুখিত সপত্নীসকলৰ বাবে সি একো শুভ নকৰিব।

Verse 14

न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम् ।भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः ॥१४॥

ভৰত ৰাজ্য লাভ কৰি কৈকেয়ীৰ ওপৰতেই ভৰসা কৰি থাকিলে, কৌসল্যা আৰু অতি দুখিনী সুমিত্ৰাক সি স্মৰণ নকৰিব।

Verse 15

तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा ।सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर ॥१५॥

সেয়ে, হে সৌমিত্ৰে, তুমি ইয়াতেই থাকি সেই আৰ্যা কৌসল্যাক সহায় দিয়া; নিজ প্ৰচেষ্টাৰে হওক বা ৰজাৰ অনুগ্ৰহ লাভ কৰি হওক—মই কোৱা এই উদ্দেশ্য সম্পন্ন কৰা।

Verse 16

एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता ।धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥१६॥

এইদৰে কৰিলে মোৰ প্ৰতি তোমাৰ ভক্তি স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ পাব; আৰু হে ধৰ্মজ্ঞ, গুৰুজনৰ পূজা নিজেই অতুল মহাধৰ্ম।

Verse 17

एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन ।अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम् ॥१७॥

হে সৌমিত্ৰে, হে ৰঘুনন্দন, মোৰ কাৰণে এইদৰে কৰা; কিয়নো আমি বিচ্ছিন্ন হ’লে আমাৰ মাতৃৰ সুখ নাথাকিব।

Verse 18

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा ।प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥१८॥

ৰামে কোমল বাণীৰে এইদৰে ক’লে, বাক্যজ্ঞানী লক্ষ্মণে বাক্যকুশল ৰামক তেতিয়া মৃদু কথাৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।

Verse 19

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥१९॥

হে বীৰ! তোমাৰেই তেজৰ প্ৰভাৱত ভৰত নিশ্চয় বিনয়েৰে কৌশল্যা আৰু সুমিত্ৰাদেৱীক পূজা-সন্মান কৰিব; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 20

कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान् ।यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम् ॥२०॥

আৰ্য্যা কৌশল্যাদেৱী মোৰ দৰে হাজাৰজনকো পালন-পোষণ কৰিব পাৰে; কিয়নো তেওঁৰ উপজীৱন হাজাৰ গাঁৱৰ পৰা লাভ হৈছে।

Verse 21

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च ।पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी ॥२१॥

সেই যশস্বিনী দেৱী নিজৰ আত্মভৰণৰ লগতে মোৰ মাতৃৰ ভৰণ-পোষণ, আৰু মোৰ দৰে লোককো পালন কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণ সক্ষম।

Verse 22

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते ।कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते ॥२२॥

মোক আপোনাৰ অনুচৰ আৰু অনুগামী কৰি লওক; ইয়াত ধৰ্মভংগ একো নাই। মই কৃতাৰ্থ হ’ম, আৰু আপোনাৰ উদ্দেশ্যও সিদ্ধ হ’ব।

Verse 23

धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः ।अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन् ॥२३॥

বাণসহ ধনু লৈ, খনিত্ৰ আৰু পিটক ধৰি, মই আপোনাৰ আগত আগত গৈ পথ দেখুৱাই থাকিম।

Verse 24

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥२४॥

মই নিত্য আপোনাৰ বাবে মূল আৰু ফল, আৰু তপস্বীৰ আহাৰযোগ্য আন সকলো বনীয়া খাদ্যো সংগ্ৰহ কৰি আনিম।

Verse 25

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते ।अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते ॥२५॥

আপুনি বৈদেহীৰ সৈতে পৰ্বতৰ ঢালত আনন্দ কৰক; আপুনি জাগি থাকক বা শুই থাকক, আপোনাৰ সকলো কাৰ্য মই সম্পন্ন কৰিম।

Verse 26

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥२६॥

এই কথাত সন্তুষ্ট হৈ ৰামে তেওঁক উত্তৰ দিলে, 'হে লক্ষ্মণ, যাওঁ আৰু তোমাৰ সকলো বন্ধুৰ পৰা বিদায় লোৱা।'

Verses 27-29

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम् ।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥२७॥अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥२८॥सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥२९॥

হে লক্ষ্মণ! মহাত্মা জনকৰ দ্বাৰা অনুষ্ঠিত মহাযজ্ঞত বৰুণে নিজে তেওঁক দুটা ভয়ংকৰ দিব্য ধনু, দুটা অভেদ্য দিব্য কৱচ, দুটা অক্ষয় বাণেৰে পূৰ্ণ তুণীৰ, সূৰ্যৰ দৰে উজ্জ্বল সোণেৰে মঢ়া দুখন তৰোৱাল দিছিল। এই সকলো অস্ত্ৰ আমাৰ গুৰু বশিষ্ঠৰ আশ্ৰমত পূজা কৰি ৰখা হৈছে। সেইবোৰ লৈ শীঘ্ৰে আহা।

Verse 30

स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः ।इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥३०॥

বনবাসৰ সংকল্প কৰি লক্ষ্মণে সুহৃদসকলক বিদায় দিলে; তাৰ পাছত ইক্ষ্বাকুবংশৰ গুৰুক সাক্ষাৎ কৰি উত্তম আয়ুধ গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 31

तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम् ।रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम् ॥३१॥

হে ৰাজশাৰ্দূল, তাৰ পাছত সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)য়ে মাল্যৰে শোভিত আৰু সৎকৃত সেই সকলো দিব্য আয়ুধ ৰামক দেখুৱালে।

Verse 32

तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् ।काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥३२॥

আত্মসংযমী শ্ৰীৰামে প্ৰীতিসহ আহি পোৱা লক্ষ্মণক ক’লে: “সৌম্য, যি সময়ত মই তোমাক আকাঙ্ক্ষা কৰিছিলোঁ, সেই সময়তেই তুমি আহিলা, মোৰ লক্ষ্মণ।”

Verse 33

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् ।ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप ॥३३॥

হে পৰন্তপ, মোৰ এই ধন তপস্বী ব্ৰাহ্মণসকলক—তোমাৰ সৈতে একেলগে—দান দিবলৈ মই ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 34

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः ।तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम् ॥३४॥

ইয়াত গুৰুসকলৰ প্ৰতি দৃঢ় ভক্তিত স্থিত শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকল বাস কৰে; আৰু মোৰ আশ্ৰয়ত জীৱিকা চলোৱা বহু লোকো আছে।

Verse 35

वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।अभिप्रयास्यामि वनं समस्ता नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन् ॥३५॥

বশিষ্ঠপুত্ৰ, দ্বিজসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰ্য সুয়জ্ঞক তুমি শীঘ্ৰে আন। তেওঁক আৰু অন্য সকলো শিষ্ট দ্বিজাতিসকলক অর্চনা কৰি মই বনলৈ প্ৰস্থান কৰিম।