Sarga 66
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
अयोध्याकाण्ड
দশৰথৰ স্বৰ্গাৰোহণৰ পিছত অযোধ্যাত শোকৰ ঘনীভূত পৰ্ব আৰম্ভ হয়। কৌসল্যা দুখত বিমূঢ় হৈ ৰজাৰ মূৰ নিজৰ কোলাত তুলি ধৰে আৰু কৈকেয়ীক দোষাৰোপ কৰি বিলাপ কৰে। তেওঁ এই বিপৰ্যয়ক তীক্ষ্ণ উপমাৰে চিত্ৰিত কৰে—নিভি যোৱা অগ্নি, পানীশূন্য সাগৰ, কিৰণহীন সূৰ্য। তেওঁৰ বাক্যত দুখৰ বৃত্ত বিস্তাৰ পায়: বনভূমিৰ ভয়ংকৰতাৰ মাজত সীতাৰ অসহায়তা, আৰু জনকৰো এই সংবাদত শোকত ভাঙি পৰাৰ আশংকা। কৌসল্যা স্বামীৰ দেহৰ সৈতে অগ্নিপ্ৰৱেশ কৰাৰ আত্মবিধ্বংসী সংকল্পো প্ৰকাশ কৰে—ৰাজকীয় বিধৱা-বেদনাৰ চূড়ান্ত প্ৰকাশ। দাসী-সখীসকলে তেওঁক বাধা দি আঁতৰাই নিয়ে। জ্যেষ্ঠসকলৰ নিৰ্দেশত মন্ত্ৰীসকলে ৰজাৰ দেহ তেলভৰা পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰে আৰু পুত্ৰ উপস্থিত নোহোৱালৈকে অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া স্থগিত ৰাখে—বংশীয়-আচাৰ আৰু ধৰ্মনীতিৰ স্পষ্ট ঘোষণা। অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে একেলগে বিলাপ কৰে, আৰু অযোধ্যা চন্দ্ৰহীন ৰাতি বা সূৰ্যবিহীন দিনৰ দৰে ম্লান আৰু বিশৃঙ্খল দেখা যায়। জনমনে কৈকেয়ীৰ নিন্দালৈ ঘূৰি যায়, ব্যক্তিগত ৰাজদৰবাৰী সিদ্ধান্ত কেনেকৈ নগৰজুৰি আঘাত আৰু নৈতিক বিচাৰ হৈ উঠে সেয়া প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।।।कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।।।
ৰাজাক স্বৰ্গস্থ হোৱা দেখি—হঠাৎ নিভি যোৱা অগ্নিৰ দৰে, জলশূন্য সাগৰৰ দৰে, প্ৰভাহীন আদিত্যৰ দৰে—অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়ন আৰু নানাবিধ শোকত ক্ষীণ কৌসল্যাই ৰজাৰ শিৰ নিজৰ অঙ্কত ধৰি কৈকেয়ীক ক’লে।
Verse 2
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।2.66.1।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।2.66.2।।
স্বৰ্গস্থ হোৱা ৰজাক দেখি—যেন হঠাৎ নেভা অগ্নি, যেন জলশূন্য সাগৰ, যেন প্ৰভাহীন আদিত্য—অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়ন আৰু নানাবিধ শোকে ক্ষীণ কৌসল্যাই ৰজাৰ মূৰ উঠাই কৈকেয়ীক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 3
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।।।।
এতিয়া তই তৃপ্ত হ’, হে কৈকেয়ী—নিৰ্বিঘ্ন ৰাজ্য ভোগ কৰ। একাগ্ৰচিত্তে ৰজাক ত্যাগ কৰিলি; হে নিৰ্দয়া, হে দুষ্টচাৰিণী!
Verse 4
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे।।।।
মোক এৰি ৰাম গ’ল; আৰু মোৰ স্বামী দশৰথ স্বৰ্গগামী হ’ল। সঙ্গীহীনভাৱে বিপথত পৰি যোৱা যাত্ৰীৰ দৰে, এতিয়া মোৰ জীয়াই থাকিবলৈ মন নাযায়।
Verse 5
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः।।।।
নিজ পতিক—নিজৰ জীৱন্ত দেৱতাক—ত্যাগ কৰি কোন নাৰী আন ক’ত জীয়াই থাকিবলৈ ইচ্ছা কৰিব? ধৰ্ম ত্যাগ কৰা কৈকেয়ী ব্যতীত কোনো নহয়।
Verse 6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।।।।
লোভী মানুহে কিম্পাক ফল খাওঁতে তাৰ দোষ বুজি নাপায়। তেনেদৰে কুব্জাৰ প্ৰভাৱত কৈকেয়ীয়ে ৰাঘৱসকলৰ কুলক ধ্বংসৰ মুখলৈ ঠেলি দিলে।
Verse 7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा।।।।
অধৰ্মৰ পথে বাধ্য হৈ ৰজাই ৰামক পত্নীসহ বনবাসলৈ পঠাইছে—এই কথা শুনি জনকো মোৰ দৰে দুখত দগ্ধ হ’ব।
Verse 8
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः।।।।
ধৰ্মাত্মা কমলপত্ৰ-নয়ন ৰামে আজি নাজানে যে মই আশ্ৰয়হীন বিধৱা হৈ ৰৈছোঁ। তেওঁ জীৱিত থাকিলেও মোৰ বাবে যেন আশাহীনভাৱে নাশপ্ৰাপ্ত হৈ দূৰলৈ গ’ল।
Verse 9
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।।।।
বিদেহৰাজৰ কন্যা, তপস্বিনী সীতাও—এনে দুখ সহিবলৈ অনুপযুক্তা—বনত শোকত অতি ব্যাকুল হৈ উঠিব।
Verse 10
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।।।।
ৰাতিৰ সময়ত ভীমঘোষে নাদ কৰা মৃগ-পক্ষীৰ শব্দ শুনি, সীতা নিশ্চয় সন্ত্রস্ত হৈ ৰাঘৱৰ শৰণ ল’ব।
Verse 11
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।।।।
বৃদ্ধ আৰু পুত্ৰহীন জনকো বৈদেহীক নিৰন্তৰ চিন্তা কৰি, শোকত আৱিষ্ট হৈ, নিশ্চয় জীৱন ত্যাগ কৰিব।
Verse 12
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।।।।
মই, পতিব্ৰতা পত্নী, আজিেই বিধিৰ অন্তলৈ গমিম; এই দেহক আলিঙ্গন কৰি হুতাশনত প্ৰৱেশ কৰিম।
Verse 13
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।।।।
বিলাপ কৰি থকা সেই তপস্বিনী কৌসল্যাক তেওঁলোকে আলিঙ্গন কৰি, গভীৰ দুখে আৱিষ্ট ৰাণী কৌসল্যাক দাসী-স্ত্ৰীসকলে কোমলভাৱে আঁতৰাই লৈ গ’ল।
Verse 14
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्।।।।
তাৰ পাছত আমাত্যসকলে আদেশ অনুসাৰে জগতীপতি ৰজাক তেলদ্ৰোণীত শুৱাই, তদনন্তৰ তৎক্ষণাৎ কৰিবলগীয়া সকলো বিধিকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 15
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।।।।
কিন্তু সৰ্বজ্ঞ মন্ত্ৰীসকলে পুত্ৰ নথকা অৱস্থাত ৰজাৰ সংস্কাৰ (অন্ত্যেষ্টি) কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰিলে; সেয়ে তেওঁলোকে ভূপতিৰ দেহ ৰক্ষা কৰি প্ৰহৰা দি থাকিল।
Verse 16
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्।।।।
সচিবসকলে সেই নৰাধিপক তেলদ্ৰোণীত শুৱাই থোৱা দেখি, ‘হায়, এওঁ মৃত’ বুলি জানি সেই স্ত্ৰীসকলে শোকবিলাপ কৰিলে।
Verse 17
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।।।।
বাহু উজাই, মুখেদি অশ্ৰুধাৰা বৈ, শোকে দগ্ধ হৈ কান্দি কান্দি তেওঁলোকে কৰুণভাৱে নিৰ্বাধে বিলাপ কৰিলে।
Verse 18
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः।।।।
হা মহাৰাজ! সদা প্ৰিয়বচনীয়া আৰু সত্যসন্ধ ৰামৰ পৰা আমি ইতিমধ্যে বঞ্চিত; এতিয়া আপুনি কিয় আমাক ত্যাগ কৰিছে?
Verse 19
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्।।।।
দুষ্টভাৱৰ কৈকেয়ীৰ দ্বাৰা ৰাঘৱৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ, এতিয়া বিধৱা হোৱা আমি—পতিঘ্নী হৈ পৰা তাইৰ ওচৰত কেনেকৈ বাস কৰিম?
Verse 20
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्।।।।
কাৰণ শ্ৰীমান আৰু আত্মসংযমী ৰাম—সদায় আমাৰো আৰু তোমাৰো নাথ তথা প্ৰভু—নৃপতি-শ্ৰী ত্যাগ কৰি বনলৈ গ’ল।
Verse 21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः।।।।
তোমাৰ অবিহনে আৰু সেই বীৰ ৰামৰ অবিহনে, বিপদ আৰু শোকত মোহিত হৈ, কেকেয়ীৰ দ্বাৰা অধিক অপমানিত হৈ, আমি কেনেকৈ জীৱন ধাৰণ কৰিম?
Verse 22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति।।।।
যিয়ে ৰজাক, ৰামক আৰু মহাবলী লক্ষ্মণক—সীতাসহ—ত্যাগ কৰিলে, সেই কেকেয়ী আন কাক ত্যাগ নকৰিব?
Verse 23
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः।।।।
ৰাঘৱৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰাণীসকল অশ্ৰুৰে আৱৃত হৈ, বিপুল শোকত আচ্ছন্ন হৈ, আনন্দহীন হৈ ব্যাকুলতাৰে ছটফটাই আছিল।
Verse 24
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।।।।
মহাত্মা ৰজাৰ অবিহনে অযোধ্যা নগৰী আৰু শোভা নাপালে—চন্দ্ৰবিহীন নিশাৰ দৰে, স্বামীবিহীন স্ত্ৰীৰ দৰে।
Verse 25
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।।।।
অশ্ৰুত ব্যাকুল জনতা, ‘হায় হায়’ বুলি কন্দা কুলবধূসকল, আৰু শূন্য চত্বৰ-গলি-ঘৰসমূহৰ মাজত—নগৰী আগৰ দৰে শোভা নাপালে।
Verse 26
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता।।।।
শোকবশত নৰাধিপ ত্ৰিদিৱলৈ গ’ল আৰু ভূমিতলত ৰাজঅঙ্গনাসকল পৰি ৰ’ল; তেতিয়া যেন সূৰ্য্যই হঠাৎ নিজৰ গতি থমকাই অস্ত গৈ গ’ল, আৰু অন্ধকাৰচাৰীসকলৰ অনুকূল ৰজনী সহসা উপস্থিত হ’ল।
Verse 27
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्।।।।
কিন্তু পুত্ৰ নথকাৰ বাবে সমাগত সুহৃদসকলে মহীপতিৰ চিতাগ্নি জ্বলাই দিবলৈ সন্মতি নেদিলে; সেয়ে পৰামৰ্শ কৰি, অচিন্ত্য অৱস্থাত পৰি থকা ৰজাক সেই শয্যাত শুৱাই দিলে।
Verse 28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा।।।।
মহাত্মা ৰজা নথকাত নগৰীৰ দীপ্তি নিভি গ’ল—সূৰ্য্যবিহীন আকাশৰ দৰে, নক্ষত্ৰগণশূন্য ৰজনীৰ দৰে; আৰু তাৰ পথ-চত্বরবোৰ গলা ৰুদ্ধ কৰা কান্দোনে ভৰি উঠিল।
Verse 29
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे।।।।
তেতিয়া নৰদেৱসদৃশ ৰজাৰ বিনাশৰ পাছত নগৰীত নৰ-নাৰীসকল দলে দলে একত্ৰ হৈ ভৰতৰ মাতৃক নিন্দা কৰিবলৈ ধৰিলে; শোকাকুল হৈ তেওঁলোকে একো শান্তি নাপালে।
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharma-protocol of antyeṣṭi: ministers refuse to perform the king’s funeral obsequies without the presence of a son, so they preserve the body in a tailadroṇī (oil trough) while awaiting rightful ritual agency.
Grief is portrayed as both personal and political: private choices (boons, exile) generate cascading suffering across family, allies, and city; the text implies that dharma must be safeguarded even amid emotional collapse, yet it records the moral cost of adharma through communal lament.
Ayodhyā is the central civic landmark, depicted through deserted squares and courtyards; culturally, the oil-trough preservation of the corpse and the deferred cremation rites foreground courtly funerary practice tied to dynastic legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.