Sarga 12

Verse 1

ततश्शृत्वा महाराजः कैकेय्या दारुणं वचः।चिन्तामभिसमापेदे मुहूर्तं प्रतताप च।।।।

তাৰ পাছত কৈকেয়ীৰ দাৰুণ বাক্য শুনি মহাৰাজ দশৰথ চিন্তাভৰা শোকত নিমজ্জিত হ’ল; আৰু কিছু সময় তীব্ৰ ব্যথাত দগ্ধ যেন হৈ তপিল।

Verse 2

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः।।।।

মোৰ বাবে এইটো কি? ই স্বপ্ন নে, মনৰ মোহ নে? নে মই ভোগ কৰিবলগীয়া কোনো আসন্ন বিপদৰ আভাস, অথবা মনক পীড়া দিয়া কোনো উপদ্ৰৱ?

Verse 3

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

এইদৰে চিন্তা কৰি সেই ৰজাই তেতিয়া কোনো সুখ নাপালে। কৈকেয়ীৰ বাক্যৰ আঘাতে বহু সময়ৰ পাছতহে তেওঁ সংজ্ঞা ঘূৰাই পালে। ব্যথিত আৰু বিকল হৈ, ব্যাঘ্ৰীক দেখি মৃগ যেন, অনাবৃত ভূমিত বহি দীঘল নিশ্বাস এৰি থাকিল। মন্ত্রেৰে মণ্ডলত ৰুদ্ধ কৰা মহাবিষধৰ সাপৰ দৰে, নৰাধিপে ক্ৰোধমিশ্ৰিত আমৰ্শে “অহো, ধিক্!” বুলি উচ্চাৰণ কৰি, পুনৰ শোকে চেতনাক আচ্ছন্ন কৰি মোহত পতিত হ’ল।

Verse 4

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

এইদৰে চিন্তা কৰি সেই ৰজাই তেতিয়া কোনো সুখ নাপালে। কৈকেয়ীৰ বাক্যৰ আঘাতে বহু সময়ৰ পাছতহে তেওঁ সংজ্ঞা ঘূৰাই পালে। ব্যথিত আৰু বিকল হৈ, ব্যাঘ্ৰীক দেখি মৃগ যেন, অনাবৃত ভূমিত বহি দীঘল নিশ্বাস এৰি থাকিল। মন্ত্রেৰে মণ্ডলত ৰুদ্ধ কৰা মহাবিষধৰ সাপৰ দৰে, নৰাধিপে ক্ৰোধমিশ্ৰিত আমৰ্শে “অহো, ধিক্!” বুলি উচ্চাৰণ কৰি, পুনৰ শোকে চেতনাক আচ্ছন্ন কৰি মোহত পতিত হ’ল।

Verse 5

इति सञ्चिन्त्य तद्राजा नाध्यगच्छत्तदासुखम्।प्रतिलभ्य चिरात्संज्ञां कैकेयीवाक्यताडितः।।2.12.3।।व्यथितो विक्लबश्चैव व्याघ्रीं दृष्ट्वा यथा मृगः।असंवृतायामासीनो जगत्यां दीर्घमुच्छवसन्।।2.12.4।।मण्डले पन्नगो रुद्धो मन्त्रैरिव महाविषः।अहो धिगिति सामर्षो वाचमुक्त्वा नराधिपः।।2.12.5।।मोहमापेदिवान्भूय श्शोकोपहतचेतनः।

এইদৰে চিন্তা কৰি সেই ৰজাই তেতিয়া কোনো সুখ নাপালে। কৈকেয়ীৰ বাক্যৰ আঘাতে বহু সময়ৰ পাছতহে তেওঁ সংজ্ঞা ঘূৰাই পালে। ব্যথিত আৰু বিকল হৈ, ব্যাঘ্ৰীক দেখি মৃগ যেন, অনাবৃত ভূমিত বহি দীঘল নিশ্বাস এৰি থাকিল। মন্ত্রেৰে মণ্ডলত ৰুদ্ধ কৰা মহাবিষধৰ সাপৰ দৰে, নৰাধিপে ক্ৰোধমিশ্ৰিত আমৰ্শে “অহো, ধিক্!” বুলি উচ্চাৰণ কৰি, পুনৰ শোকে চেতনাক আচ্ছন্ন কৰি মোহত পতিত হ’ল।

Verse 6

चिरेण तु नृप स्संज्ञां प्रतिलभ्य सुदुःखितः।।।।कैकेयीमब्रवीत्क्रुद्धःप्रदहन्निव चक्षुषा।

বহু সময়ৰ পাছত অতি দুঃখিত ৰজাই সংজ্ঞা ঘূৰাই পালে; তাৰপিছত ক্ৰুদ্ধ হৈ, চকু যেন জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে, তেওঁ কৈকেয়ীক ক’লে।

Verse 7

नृशंसे दुष्टचारित्रे कुलस्यास्य विनाशिनि।।।।किं कृतं तव रामेण पापं पापे मयापि वा।

হে নিৰ্দয়ী, দুষ্টচৰিত্ৰা, এই কুলৰ বিনাশিনী! ৰামে তোমাৰ কি পাপ কৰিছে? নে মই, হে পাপিনী, তোমাৰ কি অপৰাধ কৰিছোঁ?

Verse 8

यदा ते जननीतुल्यां वृत्तिं वहति राघव: ।।।।तस्यैव त्वमनर्थाय किंनिमित्तमिहोद्यता ।

যেতিয়া ৰাঘৱ (শ্ৰীৰাম) তোমাৰ প্ৰতি জননীসম আদৰ-সম্মানেৰে আচৰণ কৰে, তেন্তে তেনে মহাত্মাক অনৰ্থ কৰিবলৈ তুমি ইয়াত কোন নিমিত্তে উদ্যমী হৈ উঠিছা?

Verse 9

त्वं मयाऽऽत्मविनाशार्थं भवनं स्वं प्रवेशिता।।।।अविज्ञानान्नृपसुता व्याली तीक्ष्णविषा यथा।

মোৰ অবিজ্ঞানত, আত্মবিনাশৰ বাবে, মই তোমাক—ৰাজকন্যাক—মোৰ নিজৰ গৃহত প্ৰৱেশ কৰাইছিলোঁ; যেন তীক্ষ্ণ বিষধৰ নাগিনীকে ভিতৰলৈ আনিলোঁ।

Verse 10

जीवलोको यदा सर्वो रामस्याह गुणस्तवम्।।।।अपराधं किमुद्दिश्य त्यक्ष्यामीष्टमहं सुतम्।

যেতিয়া সমগ্ৰ জীৱলোক ৰামৰ গুণস্তৱ গাইছে, তেতিয়া কোন ‘অপৰাধ’ দেখুৱাই মই মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰক ত্যাগ কৰিম?

Verse 11

कौसल्यां वा सुमित्रां वा त्यजेयमपि वा श्रियम्।।।।जीवितं वाऽत्मनो रामं न त्वेव पितृवत्सलम्।

কৌসল্যাক বা সুমিত্ৰাক মই ত্যাগ কৰিব পাৰোঁ, অথবা শ্ৰী-সমৃদ্ধিও পৰিত্যাগ কৰিব পাৰোঁ; হঁয়, নিজৰ জীৱনো ত্যাগ কৰিব পাৰোঁ—কিন্তু পিতৃভক্ত ৰামক মই কেতিয়াও ত্যাগ কৰিব নোৱাৰোঁ।

Verse 12

परा भवति मे प्रीतिर्दृष्ट्वा तनयमग्रजम्।।।।अपश्यतस्तु मे रामं नष्टा भवति चेतना।

মোৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰক দেখিলে মোৰ প্ৰীতি পৰম হয়; কিন্তু ৰামক নেদেখিলে মোৰ চেতনাই লোপ পায়।

Verse 13

तिष्ठेल्लोको विना सूर्यं शस्यं वा सलिलं विना।।।।न तु रामं विना देहे तिष्ठेत्तु मम जीवितम्।

সূৰ্য নথাকিলেও লোক টিকি থাকিব পাৰে, জল নথাকিলেও শস্য থাকিব পাৰে; কিন্তু ৰাম বিনা মোৰ দেহত মোৰ জীৱন টিকি নাথাকিব।

Verse 14

तदलं त्यज्यतामेष निश्चयः पापनिश्चये।।।।अपि ते चरणै मूर्ध्ना स्पृशाम्येष प्रसीद मे।

বস, এতিয়া যথেষ্ট—পাপপথত দৃঢ় এই সিদ্ধান্ত ত্যাগ কৰা। মই মূৰ্ধ্নাৰে তোমাৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰি প্ৰণাম কৰোঁ; হে দেৱী, মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হোৱা।

Verse 15

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये।अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।।।

হে পাপিনী, তুমি কিয় এনে পৰম দাৰুণ পৰিকল্পনা চিন্তা কৰিলা? নে ভৰতৰ বিষয়ে কি প্ৰিয় আৰু কি অপ্ৰিয়—সেই কথা লৈ মোক পৰীক্ষা কৰিব বিচাৰিছা? যি হওক। কিন্তু ৰাঘৱৰ বিষয়ে তুমি আগতে যি কৈছিলা—‘সেই মোৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ, শ্ৰীমান, ধৰ্মত জ্যেষ্ঠ’—সেই বাক্যবোৰ কেৱল মোক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ, সেৱাৰ্থে মধুৰবচনে কোৱা আছিল নেকি?

Verse 16

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

হে পাপিনী, তুমি কিয় এনে পৰম দাৰুণ পৰিকল্পনা চিন্তা কৰিলা? নে ভৰতৰ বিষয়ে কি প্ৰিয় আৰু কি অপ্ৰিয়—সেই কথা লৈ মোক পৰীক্ষা কৰিব বিচাৰিছা? যি হওক। কিন্তু ৰাঘৱৰ বিষয়ে তুমি আগতে যি কৈছিলা—‘সেই মোৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ, শ্ৰীমান, ধৰ্মত জ্যেষ্ঠ’—সেই বাক্যবোৰ কেৱল মোক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ, সেৱাৰ্থে মধুৰবচনে কোৱা আছিল নেকি?

Verse 17

किमिदं चिन्तितं पापे त्वया परमदारुणम्।।2.12.15।।अथ जिज्ञाससे मां त्वं भरतस्य प्रियाप्रिये। अस्तु यत्तत्त्वया पूर्वं व्याहृतं राघवं प्रति।।2.12.16।।स मे ज्येष्ठस्सुत श्रीमान्धर्मज्येष्ठ इतीव मे।तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थं कथितं भवेत्।।2.12.17।।

হে পাপিনী, তুমি কিয় এনে পৰম দাৰুণ পৰিকল্পনা চিন্তা কৰিলা? নে ভৰতৰ বিষয়ে কি প্ৰিয় আৰু কি অপ্ৰিয়—সেই কথা লৈ মোক পৰীক্ষা কৰিব বিচাৰিছা? যি হওক। কিন্তু ৰাঘৱৰ বিষয়ে তুমি আগতে যি কৈছিলা—‘সেই মোৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ, শ্ৰীমান, ধৰ্মত জ্যেষ্ঠ’—সেই বাক্যবোৰ কেৱল মোক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ, সেৱাৰ্থে মধুৰবচনে কোৱা আছিল নেকি?

Verse 18

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता।।।।

সেই কথা শুনি শোকত দগ্ধ হৈ তুমি মোক অতি বেছি কষ্ট দিছা। তুমি এই শূন্য গৃহত (ৰোষে) প্ৰৱেশ কৰিছা; সেয়ে তুমি পৰবশ হৈ পৰিছা।

Verse 19

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः।।।।

হে দেৱী, নয়সম্পন্না আছিলা তুমি—এতিয়া ইক্ষ্বাকু বংশত এই মহা অনয় আহি পৰিছে; কিয়নো তোমাৰ মতি বিকৃত হৈ গৈছে।

Verse 20

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्।।।।

হে বিশালাক্ষি, আগতে তুমি কেতিয়াও অযুক্ত বা মোৰ অপ্ৰিয় একো কৰা নাছিলা; সেয়ে এতিয়া যি শুনিছোঁ, তাক মই বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰোঁ।

Verse 21

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम।।।।

হে সুবালে! মহাত্মা ভৰতৰ সমান ৰাঘৱ তোমাৰ প্ৰিয়—এই কথা তুমি মোক বহুবার কাহিনী কৰি কৈ আহিছা নহয়নে?

Verse 22

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

হে দেবী, ধৰ্মাত্মা আৰু যশস্বী ৰামৰ বাবে চৌদ বছৰ বনবাস—হে ভীৰু—তুমি কেনেকৈ ইচ্ছা কৰিছা?

Verse 23

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे।।।।

অত্যন্ত সুকুমাৰ আৰু ধৰ্মত ধৃতচিত্ত সেই ৰামক, অতি দাৰুণ অৰণ্যত বাস কৰাবলৈ তুমি কেনেকৈ ইচ্ছা কৰিছা?

Verse 24

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्।।।।

হে শুভলোচনে! তোমাৰ সেৱাত নিয়োজিত অভিৰাম ৰামক নিৰ্বাসিত কৰাবলৈ তোমাৰ কি উদ্দেশ্য?

Verse 25

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये।।।।

ৰাম ভৰততকৈও অধিক সদায় তোমাৰ সেৱা কৰে; সেয়ে ৰামতকৈ ভৰতৰ প্ৰতি তোমাৰ কোনো বিশেষ পক্ষপাত মই নেদেখোঁ।

Verse 26

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्।

শুশ্ৰূষা, গৌৰৱ, তোমাৰ বাক্যক প্ৰমাণ বুলি মানি আজ্ঞা পালন—হাজাৰ হাজাৰ নাৰী আৰু বহু পৰিচাৰকৰ মাজতো, মনুষ্যশ্ৰেষ্ঠ ৰামৰ বাহিৰে তোমাক অধিক সেৱা-সম্মান কোনে কৰিব পাৰে?

Verse 27

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।।।

ৰাঘৱ ৰামৰ ক্ষেত্ৰত ন পৰিবাদ, ন অপবাদ—তেওঁৰ ওপৰত দোষাৰোপণ খাপ নাখায়।

Verse 28

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।2.12.27।।सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः।।2.12.28।।

শুদ্ধ চিত্তৰ মনুষ্যব্যাঘ্ৰ ৰামে সকলো ভূতক সান্ত্বনা দি, প্ৰজাৰ প্ৰিয় কৰ্মেৰে ৰাজ্যবাসীক নিজৰ অনুকূলে আনে।

Verse 29

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्।।।।

সত্যেৰে ৰাঘৱে লোকক জয় কৰে, দানেৰে দীনক; শুশ্ৰূষাৰে গুৰু-জ্যেষ্ঠক সন্তুষ্ট কৰে, আৰু যুঁজত ধনুৰ্বলেৰে শত্ৰুক পৰাজিত কৰে।

Verse 30

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे।।।।

সত্য, দান, তপ, ত্যাগ, মিত্ৰতা, শৌচ আৰু আৰ্জৱ; লগতে বিদ্যা আৰু গুৰুজনৰ শুশ্ৰূষা—এই ধ্ৰুৱ গুণসমূহ ৰঘুকুলনন্দন শ্ৰীৰামত অচলভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 31

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि।।।।

দেৱি! আৰ্জৱেৰে সম্পন্ন, দেৱোপম আৰু মহৰ্ষিসম তেজস্বী শ্ৰীৰামৰ প্ৰতি তুমি কেনেকৈ পাপ আশংসা কৰিব পাৰা?

Verse 32

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्।।।।

লোকৰ সৈতে প্ৰিয়ভাৱে কথা কোৱা শ্ৰীৰামৰ মুখৰ পৰা মই কেতিয়াও অপ্রিয় বাক্য স্মৰণ নকৰোঁ; তেন্তে তোমাৰ কাৰণে মই মোৰ প্ৰিয় ৰামক প্ৰিয়-অপ্রিয়, বেদনাদায়ক আৰু অনাকাঙ্ক্ষিত বাক্য কেনেকৈ ক’ম?

Verse 33

क्षमा यस्मिन्दमस्त्याग सत्यं धर्मः कृतज्ञता।अप्यहिंसा च भूतानां तमृते का गतिर्मम।।।।

যাৰ ভিতৰত ক্ষমা, দম, ত্যাগ, সত্য, ধৰ্ম, কৃতজ্ঞতা আৰু সকলো ভূতৰ প্ৰতি অহিংসা বাস কৰে—সেই শ্ৰীৰাম নাথাকিলে মোৰ কি গতি, কি আশ্ৰয় থাকিব?

Verse 34

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि।।।।

হে কৈকেয়ী! মই বৃদ্ধ, গতি-অন্তৰ ওচৰত থকা তপস্বী; দীন হৈ কৰুণভাৱে বিলাপ কৰি আছোঁ—মোৰ প্ৰতি কৰুণা কৰা তোমাৰ উচিত।

Verse 35

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्।।।।

সাগৰ-সীমান্ত এই পৃথিৱীত যি কিবা লাভ কৰিব পাৰি, সেই সকলো মই তোমাক দিম; তোমাৰ মনত ক্ৰোধ প্ৰৱেশ নকৰক।

Verse 36

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्।।।।

হে কৈকেয়ী, মই তোমাক অঞ্জলি কৰোঁ আৰু তোমাৰ চৰণো স্পৰ্শ কৰোঁ। ৰামৰ বাবে শৰণ হওঁক; এই বিষয়ত অধৰ্মে মোক স্পৰ্শ নকৰক।

Verse 37

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः।प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।।।

এইদৰে দুখে দগ্ধ মহাৰাজ শোকত নিমজ্জিত হৈ, অচেতন যেন বিলাপ কৰি, ঘূৰ্ণমান হৈ, শোক-সাগৰৰ পাৰলৈ শীঘ্ৰে পাৰ কৰাবলৈ পুনঃপুনঃ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁতে, স্বভাৱতে ৰৌদ্ৰ কৈকেয়ীয়ে তাতোকৈও অধিক ৰৌদ্ৰ বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।

Verse 38

इति दुःखाभिसन्तप्तं विलपन्तमचेतनम्।घूर्णमानं महाराजं शोकेन समभिप्लुतम्।।2.12.37।।पारं शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तं पुनः पुनः। प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रतरं वचः।।2.12.38।।

এইদৰে দুখে দগ্ধ মহাৰাজ শোকত নিমজ্জিত হৈ, অচেতন যেন বিলাপ কৰি, ঘূৰ্ণমান হৈ, শোক-সাগৰৰ পাৰলৈ শীঘ্ৰে পাৰ কৰাবলৈ পুনঃপুনঃ প্ৰাৰ্থনা কৰোঁতে, স্বভাৱতে ৰৌদ্ৰ কৈকেয়ীয়ে তাতোকৈও অধিক ৰৌদ্ৰ বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।

Verse 39

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि।।।।

হে ৰাজন, যদি দুটা বৰ দান কৰি এতিয়া পুনৰ অনুতাপ কৰিছা, তেন্তে হে বীৰ, পৃথিৱীত তোৰ ধৰ্মিকতা কেনেকৈ ঘোষণা কৰিবি?

Verse 40

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि।।।।

হে ধৰ্মজ্ঞ! যেতিয়া বহু ৰাজর্ষি তোমাৰ সৈতে একত্ৰ হৈ এই বিষয়ত সুধিব, তেতিয়া তুমি তেওঁলোকক কি উত্তৰ দিবা?

Verse 41

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि।।।।

যাৰ প্ৰসাদে মই জীয়াই আছোঁ আৰু যিয়ে মোক ৰক্ষা কৰিছিল—সেই কৈকেয়ীৰ প্ৰতি মই কৰা প্ৰতিজ্ঞা মিছা কৰিলোঁ, এনেদৰে তুমি ক’বানে?

Verse 42

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे।।।।

হে নৰাধিপ! আজি বৰ দিয়া সত্ত্বেও পুনৰ অন্যধৰণে ক’লে তুমি ৰাজধৰ্মত কলংক আনিবা।

Verse 43

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।

শ্যেন-কপোতী কাহিনীত শৈব্য ৰজাই পক্ষীক নিজৰেই মাংস অৰ্পণ কৰিছিল; আৰু অলৰ্ক ৰজাই নিজৰ চক্ষু দান কৰি উত্তম গতি লাভ কৰিছিল।

Verse 44

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।।।

সাগৰে সমঝোতা কৰি তীৰ অতিক্ৰম নকৰে; পূৰ্ব ৰজাসকলৰ আচৰণ স্মৰণ কৰি, হে ৰজা, তোমাৰ প্ৰতিজ্ঞা মিছা নকৰিবা।

Verse 45

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते।।।।

হে দুৰমতি! তুমি ধৰ্ম ত্যাগ কৰি আৰু ৰামক ৰাজ্যত অভিষেক কৰি কৌশল্যাৰ সৈতে সদায় আনন্দত থাকিব বিচাৰিছা।

Verse 46

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।।।

ধৰ্মই হওক বা অধৰ্মই হওক, সত্যই হওক বা অসত্যই হওক, তুমি মোক যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, তাৰ কোনো উলংঘন হ’ব নোৱাৰে।

Verse 47

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते।।।।

যদি ৰামৰ অভিষেক হয়, তেন্তে মই আজি তোমাৰ চকুৰ সন্মুখতে বিষ পান কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিম।

Verse 48

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम।।।।

যদি মই এদিনৰ বাবেও ৰামৰ মাতৃক প্ৰণাম গ্ৰহণ কৰা দেখিবলগীয়া হয়, তেন্তে মোৰ বাবে মৃত্যুই শ্ৰেয়।

Verse 49

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्।।।।

হে ৰাজন! মই ভৰত আৰু মোৰ নিজৰ শপত খাই কৈছো যে ৰামৰ নিৰ্বাসনৰ বাহিৰে আন একোৱেই মোক সন্তুষ্ট কৰিব নোৱাৰে।

Verse 50

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा।।।।

ইমানেই কৈ ক’ কৈকেয়ী নীৰৱ হ’ল; ৰজাই বিলাপ কৰিলেও তাই তেওঁক কোনো উত্তৰ নিদিলে।

Verse 51

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः।

কৈকেয়ীৰ পৰম অশুভ দাবী—ৰামৰ বনবাস আৰু ভৰতৰ ঐশ্বৰ্য-ৰাজ্য—শুনি, ইন্দ্ৰিয় ব্যাকুল হোৱা ৰজাই কিছুমান সময়লৈ তাইক একো ক’ব নোৱাৰিলে।

Verse 52

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।।।

ৰজাই নিমিষ নকৰাকৈ দেৱীক চাই থাকিল—প্ৰিয়া হ’লেও অপ্রিয় বাক্য কোৱা জনীক। বজ্ৰসম কঠোৰ, হৃদয়ক বেদনাদায়ক, ভয়ংকৰ আৰু দুখ-শোকময় সেই বাক্য শুনি ৰজা সুখী হ’ব নোৱাৰিলে।

Verse 53

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।2.12.52।।तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्।।2.12.53।।

ৰজাই নিমিষ নকৰাকৈ দেৱীক চাই থাকিল—প্ৰিয়া হ’লেও অপ্রিয় বাক্য কোৱা জনীক। বজ্ৰসম কঠোৰ, হৃদয়ক বেদনাদায়ক, ভয়ংকৰ আৰু দুখ-শোকময় সেই বাক্য শুনি ৰজা সুখী হ’ব নোৱাৰিলে।

Verse 54

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्।।।।

দেৱীৰ ভয়ংকৰ সংকল্প আৰু তাই কৰা দাৰুণ শপথ মনত ধৰি, ‘ৰাম!’ বুলি নিশ্বাস এৰি, কটা গছৰ দৰে তেওঁ ঢলি পৰিল।

Verse 55

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः।।।।

জগতীপতি ৰজাই চিত্ত নষ্ট হোৱা মানুহৰ দৰে—উন্মত্তৰ দৰে, আতুৰ হৈ নিজৰেই বিপৰীত আচৰণ কৰা ৰোগীৰ দৰে, আৰু তেজ হৰণ হোৱা সাপৰ দৰে হৈ পৰিল।

Verse 56

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे।

তাৰ পাছত ৰজাই দীন কণ্ঠে কৈকেয়ীক ক’লে: “লাভ যেন দেখা দিয়া এই অনৰ্থময় বিপদ তোক কোনে দেখুৱালে? ভূত-আঘাত চিত্তৰ দৰে হৈ মোৰ সৈতে কথা ক’লা—তোৰ লাজ নাই নেকি?”

Verse 57

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्।

আগতে, তই যুৱতী থাকোঁতে, তোৰ ভিতৰত এনে শীলদোষ আছে বুলি মই নাজানিছিলোঁ; কিন্তু এতিয়া মই তোৰ ভিতৰত আগতে জনা স্বভাৱৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত ৰূপেই দেখিছোঁ।

Verse 58

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने।

তোৰ ভিতৰত এনে ভয় ক’ৰ পৰা জন্মিল, যে তই এনে বৰ বিচাৰিছ—ৰাষ্ট্ৰত ভৰতক সিংহাসনত বহুৱাই, ৰাঘৱ (ৰাম)ক বনবাসলৈ পঠিয়াবলৈ?

Verse 59

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च।

এই ভাবৰ পৰা—অথবা এই অসত্য পথৰ পৰা—বিৰত হওঁক; যদি সঁচাকৈ স্বামীৰ, প্ৰজাৰ আৰু ভৰতৰো হিত কৰিব বিচাৰিছ।

Verse 60

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि।

হে নিৰ্দয়ী, পাপসঙ্কল্পিনী, ক্ষুদ্ৰা, দুষ্কৃতকাৰিণী! মোৰ ওপৰত বা ৰামৰ ওপৰত তুমি কোন দোষ বা অপৰাধ দেখা পাইছা?

Verse 61

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्।

ৰামক আঁতৰাই ৰাখি যদি ৰাজ্য ল’ব লাগে, তেন্তে ভৰত কোনোপধ্যেই ৰাজ্য গ্ৰহণ নকৰিব; ধৰ্মত মই তেওঁক ৰামতকৈও অধিক বলৱান বুলি মানো।

Verse 62

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्।

যেতিয়া মই ৰামক ‘বনলৈ যোৱা’ বুলি ক’ম, তেতিয়া মই কেনেকৈ তেওঁৰ মুখ চাব পাৰিম? গ্ৰহণে আচ্ছন্ন চন্দ্ৰৰ দৰে তেওঁৰ মুখ বিবৰ্ণ হৈ পৰিব।

Verse 63

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्।किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

সুহৃদসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি মই যি পুণ্যময় দৃঢ় সিদ্ধান্ত স্থিৰ কৰিছিলোঁ, তাক মই কেনেকৈ উলটাই যোৱা দেখিম—যেন শত্রুৱে পৰাজিত কৰি পিছু হটোৱা সেনা? নানাদিশৰ পৰা সমাগত ৰজাসকলে মোৰ বিষয়ে কি ক’ব? ‘হায়, এই ইক্ষ্বাকু তো মূৰ্খ; ইমান দিন ৰাজ্য কেনেকৈ চলাই থাকিল?’

Verse 64

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्।।2.12.63।।कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्। किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः।।2.12.64।।बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्।

সুহৃদসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰি মই যি পুণ্যময় দৃঢ় সিদ্ধান্ত স্থিৰ কৰিছিলোঁ, তাক মই কেনেকৈ উলটাই যোৱা দেখিম—যেন শত্রুৱে পৰাজিত কৰি পিছু হটোৱা সেনা? নানাদিশৰ পৰা সমাগত ৰজাসকলে মোৰ বিষয়ে কি ক’ব? ‘হায়, এই ইক্ষ্বাকু তো মূৰ্খ; ইমান দিন ৰাজ্য কেনেকৈ চলাই থাকিল?’

Verse 65

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा।

আৰু যেতিয়া বহু বৃদ্ধ—গুণৱন্ত আৰু বহুশ্ৰুত—কাকুৎস্থ (ৰাম) বিষয়ে মোক সুধিব, তেতিয়া মই তেতিয়া কি ক’ব পাৰিম?

Verse 66

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति।

কৈকেয়ীৰ ক্লেশত পীড়িত হৈ মই ৰামক বনবাসলৈ পঠালোঁ—এই সত্য ক’লেও তাক অসত্য বুলিয়েই ধৰা হ’ব।

Verse 67

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।

ৰাঘৱ যদি বনলৈ গৈ বাস কৰে, তেন্তে কৌশল্যাই মোক কি ক’ব? আৰু এনে অতি অপ্ৰিয় কৰ্ম কৰি মই তেওঁক কি উত্তৰ দিব পাৰিম?

Verse 68

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति।सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

যেতিয়া যেতিয়া কৌশল্যাই দাসীৰ দৰে আৰু সখীৰ দৰে, ভাৰ্যাৰ দৰে আৰু ভগ্নীৰ দৰে, মাতৃৰ দৰে মোৰ সেৱা কৰিছিল—সদায় মোৰ হিতকামিনী, মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰৰ জননী, মধুৰভাষিণী—সেই দেবী সৎকাৰাৰ্হা আছিল। তথাপি তোমাৰ কাৰণে মই সেই মহাৰাণীক যথোচিত সন্মান নকৰিলোঁ।

Verse 69

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च।।2.12.68।।भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति। सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा।।2.12.69।।न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव।

হে নিৰ্দয়ী, দুষ্টচৰিত্ৰা, এই কুলৰ বিনাশিনী! ৰামে তোমাৰ কি পাপ কৰিছে? নে মই, হে পাপিনী, তোমাৰ কি অপৰাধ কৰিছোঁ?

Verse 70

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्।

এতিয়া মই তোমাৰ প্ৰতি কৰা সেই উপকাৰেই মোক দহিছে—যেনেকৈ ৰোগীয়ে অপথ্য ব্যঞ্জনৰ সৈতে খোৱা অন্ন পাছত কষ্ট দিয়ে।

Verse 71

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति।

ৰামৰ অপমান আৰু তেওঁৰ বনলৈ প্ৰস্থান দেখি সুমিত্ৰা ভীত হ’ব; তাৰ পাছত তেওঁ মোক কেনেকৈ কেতিয়াও বিশ্বাস কৰিব?

Verse 72

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्।

হায়, দীন বৈদেহীয়ে দুটা অপ্রিয় সংবাদ শুনিব লাগিব—মই পঞ্চত্ব প্ৰাপ্ত হৈছোঁ আৰু ৰাম বনত আশ্ৰয় লৈছে।

Verse 73

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी।

হায়, বৈদেহী মোৰ প্ৰাণৰ বাবে শোক কৰি কৰি ক্ষয় হৈ যাব—যেনেকৈ হিমৱতৰ ঢালত কিন্নৰবিহীন কিন্নৰী বিলাপ কৰি শুকাই যায়।

Verse 74

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्।

মহাবনত প্ৰবাস কৰা ৰামক আৰু কান্দি থকা মৈথিলীক দেখি, মই দীৰ্ঘদিন জীয়াই থাকিম বুলি আশা নকৰোঁ।

Verse 75

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे।

দেৱী, ৰাম প্ৰৱ্ৰাজিত হ’লে মই জীয়াই থাকিবলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ; তুমি নিশ্চয় পুত্ৰসহিত বিধৱা হৈ ৰাজ্য শাসন কৰিবা।

Verse 76

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः।।।।

যেনেকৈ এজন পুৰুষে মনোমোহা ৰূপ দেখি বিষমিশ্ৰিত মদিৰাক পান কৰাৰ আগতে নিৰ্দোষ বুলি ভাবে, তেনেকৈ মই তোমাক অতি সতি বুলি দৃঢ়ভাৱে বিশ্বাস কৰিছিলোঁ; কিন্তু তুমি ৰূপৱতী হ’লেও অসতি।

Verse 77

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः।।।।

বহু মিঠা কিন্তু অনৃত সান্ত্বনাবচনে তুমি মোক সান্ত্বনা দি আছিলা; তাৰ পিছত গীতশব্দেৰে মোহিত কৰি, লুব্ধ শিকারীয়ে যেনেকৈ মৃগক ফাঁদে, তেনেকৈ তুমি মোক আঘাত কৰি পেলালা।

Verse 78

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा।।।।

ৰথ্যাবোৰত সজ্জনসকলে মোক ‘অনাৰ্য’ বুলি নিশ্চয় ধিক্কাৰ দিব—যেন মই পুত্ৰক বিক্ৰী কৰিলোঁ—যেনেকৈ সুৰাপান কৰা ব্ৰাহ্মণক গৰিহণা কৰে।

Verse 79

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्।।।।

আহো, কিমান দুখ, কিমান কষ্ট—তোমাৰ বাক্য সহিব লাগিছে! এনেকুৱা দুখ মোৰ ওপৰত আহিছে, যেন পূৰ্বে কৰা কোনো অশুভ কৰ্মৰ ফল।

Verse 80

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा।।।।

হে পাপিনী, বহুদিন ধৰি মই তোমাক—পাপৰ সৈতে আৰু অজ্ঞানবশে—ৰক্ষা কৰি আহিলোঁ; যেনেকৈ পিছত ফাঁসী-ফন্দা হোৱা ৰজ্জুক কোনোবাই সাঁচি ৰাখে।

Verse 81

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्।।।।

তোমাৰ সৈতে ৰমণ কৰি থাকোঁতে মই তোমাক মৃত্যুস্বৰূপা বুলি চিনিব নোৱাৰিলোঁ; যেন এক শিশু একান্তত হাতেৰে ক’লা সাপ স্পৰ্শ কৰে।

Verse 82

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति।।।।

দুৰাত্মা মোৰ দ্বাৰাই সেই মহাত্মা পুত্ৰ পিতৃহীন হ’ল; সেয়ে এই জীৱলোক নিশ্চয়েই মোক ধিক্কাৰ কৰিবলৈ যোগ্য।

Verse 83

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति।।।।

‘হায়, ৰজা দশৰথ অতি বালিশ আৰু কামবশ; যি এজনী স্ত্ৰীৰ কাৰণে নিজৰ প্ৰিয় পুত্ৰক বনলৈ প্ৰস্থাপিত কৰিব,’ বুলি লোকসকলে ক’ব।

Verse 84

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते।।।।

ব্ৰত, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু গুৰুসকলৰ কঠোৰ শাসনত ইতিমধ্যে ক্ষীণ হোৱা তেওঁ, ভোগৰ সময়তে পুনৰ মহা কষ্টত পতিত হ’ব।

Verse 85

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।

মোৰ পুত্ৰে দ্বিতীয় বাক্যৰে মোক উত্তৰ নিদিব; ‘বনলৈ যা’ বুলি ক’লে সি কেৱল ‘বাঢ়ম্’—‘তথাস্তु’—বুলিয়েই ক’ব।

Verse 86

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति।।।।

মোৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি ‘বনলৈ যা’ বুলি ক’লে যদি ৰাঘৱে আজ্ঞাৰ বিপৰীতে আচৰণ কৰে, তেন্তে সেয়া মোৰ ইচ্ছাৰ অনুকূল হ’লহেঁতেন; কিন্তু মোৰ প্ৰিয় বৎস তেনে নকৰিব।

Verse 87

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति।

শুদ্ধ-ভাবৰ ৰাঘৱে মোৰ অন্তৰৰ ভাব বুজিব নোৱাৰিব; ‘বনলৈ প্ৰব্ৰজ’ বুলি ক’লে সি ‘বাঢ়ম্’—‘তথাস্তु’—বুলিয়েই ক’ব।

Verse 88

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्।

ৰাঘৱ বনলৈ প্ৰাপ্ত হ’লে, সৰ্বলোকৰ ধিক্কাৰত অক্ষম্য হোৱা মোক, মৃত্যু যমৰ লোক ‘যমক্ষয়’লৈ লৈ যাব।

Verse 89

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे।

মই মৰাৰ পাছত, আৰু মানুহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ৰাম বনলৈ গ’লে, মোৰ প্ৰিয় আৰু মোৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱে অনুগত হৈ থকা অৱশিষ্ট মোৰ লোকসকলৰ ওপৰত তুমি আৰু কোন পাপ কৰিবলৈ মন কৰিছে?

Verse 90

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति।

দেৱী কৌশল্যাই যদি মোক, ৰামক আৰু পুত্ৰসকলকো হেৰুৱায়, তেন্তে সেই দুখ সহিব নোৱাৰি ৰাণী মোৰ পিছে পিছে মৃত্যুক অনুসৰণ কৰিব।

Verse 91

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव।

কৌশল্যা, সুমিত্ৰা, মোক আৰু তিনিও পুত্ৰক একেলগে নৰকত নিক্ষেপ কৰি—হে কৈকেয়ী—তুমি যেনেকৈ আছা, তেনেকৈয়ে সুখী হোৱা।

Verse 92

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि।

মোৰ আৰু ৰামৰ ত্যাগত, গুণেৰে শাশ্বত সৎকৃত আৰু অক্ষোভ্য ইক্ষ্বাকু কুল ব্যাকুল হৈ পৰিব; তুমি তাক অশান্তি আৰু শোকৰে ভৰা অৱস্থাত শাসন কৰিবা।

Verse 93

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः।

যদি ৰামৰ বনবাস ভৰতৰ সঁচাকৈয়ে প্ৰিয় হয়, তেন্তে মোৰ আয়ু শেষ হ’লে ভৰত যেন মোৰ প্ৰেতক্ৰিয়া নকৰে।

Verse 94

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।

হায়, অনাৰ্যে! মোৰ শত্রু কৈকেয়ী! তোৰ কামনা-বাসনা সঁচাকৈয়ে পূৰ্ণ হওক!

Verse 95

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।2.12.94।।मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।2.12.95।।

মই মৰিলে আৰু পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ ৰাম বনলৈ গ’লে, তেতিয়া তই বিধৱা হৈ পুত্ৰসহ ৰাজ্য শাসন কৰিবি।

Verse 96

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा।

ৰাজপুত্ৰী বুলি অজুহাত লৈ তই মোৰ ৰাজভৱনত বাস কৰিছিলি; কিন্তু এতিয়া লোকসমাজত মোৰ বাবে অতি অধিক অপকীৰ্তি আৰু নিশ্চিত পৰাভৱ উঠিল। সকলো প্ৰাণীৰ মাজতো মোক পাপকৃতৰ দৰে অৱজ্ঞা কৰা হ’ব।

Verse 97

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति।

ৰথ, গজ আৰু অশ্বত বাৰে বাৰে ঐশ্বৰ্যসহ যাত্ৰা কৰিবলৈ অভ্যস্ত মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰ ৰাম মহাৰণ্যত পদব্ৰজে কেনেকৈ বিচৰণ কৰিব?

Verse 98

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

যাৰ আহাৰসময়ত কুণ্ডলধাৰী ৰান্ধনি সকলে আগতে মোৰ আগত গৌৰৱেৰে প্ৰশংসনীয় পান-ভোজন প্ৰচুৰকৈ ৰান্ধি দিত, সেই মোৰ পুত্ৰে এতিয়া বনীয়া আহাৰ হিচাপে কষায়, তিক্ত আৰু কটু বস্তু ভক্ষণ কৰি কেনেকৈ জীৱন ধাৰণ কৰিব?

Verse 99

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः।।2.12.98।।अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्।स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च।।2.12.99।।भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति।

যাৰ আহাৰসময়ত কুণ্ডলধাৰী ৰান্ধনি সকলে আগতে মোৰ আগত গৌৰৱেৰে প্ৰশংসনীয় পান-ভোজন প্ৰচুৰকৈ ৰান্ধি দিত, সেই মোৰ পুত্ৰে এতিয়া বনীয়া আহাৰ হিচাপে কষায়, তিক্ত আৰু কটু বস্তু ভক্ষণ কৰি কেনেকৈ জীৱন ধাৰণ কৰিব?

Verse 100

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति।

মহাৰ্ঘ বস্ত্ৰে আৱৃত হৈ দীৰ্ঘদিন সুখত অভ্যস্ত সি, কেৱল কাষায় বস্ত্ৰ পিন্ধি নিৰাবৰণ ভূমিত কেনেকৈ বাস (আৰু শয়ন) কৰিব?

Verse 101

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्।

এই ভয়ংকৰ বাক্য কাৰ—এনে অচিন্ত্য পৰিকল্পনা: ৰামৰ অৰণ্যগমন আৰু ভৰতৰ ৰাজাভিষেক?

Verse 102

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्।।।।

‘স্ত্ৰী’ নামক কথাটোক ধিক্—ছলনাময়ী, সদা স্বাৰ্থপৰা! তথাপি মই সকলো স্ত্ৰীৰ বিষয়ে নকওঁ—কেৱল ভৰতৰ মাতৃৰ বিষয়ে।

Verse 103

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे।।।।

হে অনৰ্থত ৰত, অৰ্থলোভী, নিৰ্দয়া, মোক যন্ত্ৰণা দিবলৈ স্থিৰস্বভাৱা! মোৰ নিমিত্তে, পৰহিতকাৰী ৰামত তুমি কোন অপ্ৰিয় দোষ দেখিছা?

Verse 104

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्।।।।

ৰামক বিপদত নিমগ্ন দেখা মাত্ৰেই সমগ্ৰ জগত ক্ৰোধে জ্বলি উঠিব; পিতৃসকলে পুত্ৰক ত্যাগ কৰিব, আৰু অনুৰাগিনী পত্নীসকলেও স্বামীকো পৰিত্যাগ কৰিব।

Verse 105

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव।।।।

আৰু মই—দেৱকুমাৰৰ দৰে ৰূপৱান আৰু অলংকৃত মোৰ সেই পুত্ৰ মোৰ ওচৰলৈ আহি থকা দেখিলে—আনন্দিত হওঁ; কেৱল তেওঁৰ দৰ্শনমাত্ৰেই যেন মই পুনৰ যুৱক হৈ উঠোঁ।

Verse 106

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे।।।।

সূৰ্য নথকাৰ সত্ত্বেও যদি জগতৰ কাৰ্যপ্ৰবাহ চলি থাকে, বা বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰই বৰষা ৰোধ কৰিলেও—ইয়াৰ পৰা ৰাম যোৱা দেখা মাত্ৰেই কোনোও জীৱিত থাকিব নোৱাৰে; এইয়াই মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস।

Verse 107

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्।।।।

মোৰ বিনাশ কামনা কৰা, অহিতকাৰী, শত্রুৰ দৰে তোক—মৃত্যুকেই আশ্ৰয় দিয়া যেন—মই আশ্ৰয় দিলোঁ। হায়, দীৰ্ঘকাল মই কোলাত মহাবিষধাৰী নাগিনী ধৰি ৰাখিছিলোঁ; সেই মোহতেই মই বিনষ্ট হ’লোঁ।

Verse 108

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी।।।।

মোৰ, ৰাম আৰু লক্ষ্মণৰ অবিহনে, মোৰ আত্মীয়সকলক বিনাশ কৰি, মোৰ শত্ৰুসকলক আনন্দিত কৰি তুমি ভৰতৰ সৈতে এই নগৰ আৰু ৰাজ্য শাসন কৰা।

Verse 109

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा।।।।

হে নিষ্ঠুৰ আচৰণকাৰী নাৰী, যিগৰাকীয়ে বিপদৰ সময়ত আঘাত কৰে, আজি এনে বাক্য কোৱাৰ সময়ত তোমাৰ মুখৰ দাঁতবোৰ কিয় হাজাৰ টুকুৰা হৈ সৰি পৰা নাই?

Verse 110

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते।।।।

ৰামে কেতিয়াও অলপমানো ক্ষতিকাৰক বা অপ্ৰিয় বাক্য নকয়; তেওঁ কটু কথা ক’ব নাজানেই। তেনেস্থলত, যিজন সদায় মৰম লগা কথা কয় আৰু যাৰ গুণৰ বাবে সকলোৱে তেওঁক সন্মান কৰে, সেই ৰামৰ তুমি কেনেকৈ দোষ উলিয়াব পাৰা?

Verse 111

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि।।।।

তুমি দুখ কৰা, জ্বলি যোৱা, ধ্বংস হোৱা বা হাজাৰ টুকুৰা হৈ মাটিত সৰি পৰা; হে কেকয় ৰাজবংশৰ কলংক, মই তোমাৰ এই ভয়ানক আৰু ক্ষতিকাৰক কথা কেতিয়াও পালন নকৰো।

Verse 112

क्षुरोपमां नित्यमसत्प्रियंवदां प्रदुष्टभावां स्वकुलोपघातिनीम्।न जीवितुं त्वां विषहेऽमनोरमां दिधक्षमाणां हृदयं सबन्धनम्।।2.12,112।।

ক্ষুৰৰ দৰে চোকা, সদায় মিছা অথচ মৰম লগা কথা কোৱা, দুষ্ট মনোভাৱৰ আৰু নিজৰ বংশ ধ্বংসকাৰী; মই তোমাৰ জীয়াই থকাটো সহ্য কৰিব নোৱাৰো, কাৰণ তুমি হৃদয়খনক ইয়াৰ সকলো বান্ধোনৰ সৈতে পুৰি পেলাব বিচাৰিছা।

Verse 113

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे।।।।

মোৰ পুত্ৰ বিনা মোৰ জীৱনেই নাই; তেন্তে সুখ ক’ত? আত্মগৌৰৱবান পুৰুষৰ ৰতি ক’ত? হে দেৱী ৰাণী, মোৰ অহিত কৰা কাৰ্য তুমি কৰা উচিত নহয়; মই তোমাৰ পদযুগল স্পৰ্শ কৰোঁ—মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হোৱা, কৃপা কৰা।

Verse 114

स भूमिपालो विलपन्ननाथवत्स्त्रिया गृहीतो हृदयेऽतिमात्रया।पपात देव्याश्चरणौ प्रसारितावुभावसम्स्पृश्य यथाऽतुरस्तथा।।।।

আশ্ৰয়হীনজনৰ দৰে বিলাপ কৰা সেই ভূমিপাল—এগৰাকী স্ত্ৰীৰ অতি-মাত্ৰ বন্ধনত হৃদয় আবদ্ধ—ধৰণীত লুটি পৰিল; দেৱীয়ে দুয়োটা পা পিছলৈ টানি দূৰে দূৰে মেলি দিলে, সেয়ে সি ৰোগীৰ দৰে পৰি গ’ল আৰু চৰণ স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰিলে।