Sarga 6
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৬ত দুটা দিশ একেলগে উন্মোচিত হয়—(১) শ্ৰী ৰামৰ অন্তৰঙ্গ ধৰ্মানুষ্ঠান আৰু (২) আগন্তুক যুবৰাজাভিষেকৰ বাবে অযোধ্যাৰ জনসমাজৰ ব্যাপক সাজ-সজ্জা। বশিষ্ঠ মুনিৰ প্ৰস্থানৰ পাছত ৰামে স্নান কৰি নাৰায়ণৰ সন্মুখলৈ গৈ বিধি অনুসাৰে আজ্য-হোম কৰে। তাৰ পাছত অৱশিষ্ট হৱিষ গ্ৰহণ কৰি বিষ্ণুৰ মঙ্গলময় মন্দিৰত মৌন অৱলম্বন কৰি ধ্যান কৰে; সীতাৰ সৈতে কুশ-ঘাঁহৰ ওপৰত বিশ্ৰাম লয়। ৰাতিৰ অন্তিম প্ৰহৰত উঠি ৰামে নিজৰ নিবাস সম্পূৰ্ণৰূপে অলংকৃত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে, প্ৰভাত-অনুষ্ঠান সম্পন্ন কৰে আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ শুদ্ধিকাৰক মন্ত্রপাঠ শুনে। ‘পুণ্যাহ’ৰ মঙ্গলঘোষ নগৰজুৰি তূৰ্য-ধ্বনিৰ সৈতে মিলি প্ৰতিধ্বনিত হয়। তাৰ পাছত কাহিনী নগৰ-জীৱনলৈ বিস্তাৰিত হয়: দিন উঠাৰ লগে লগে নাগৰিকসকলে সাজ-সজ্জা আৰম্ভ কৰে—দেৱালয়, চৌমুহনী, পথ-গলি, প্ৰাসাদ-শিখৰ, বজাৰ, গৃহ আৰু সভামণ্ডপত ধ্বজা-পতাকা উৰুৱায়। গায়ক-বাদক আৰু নট-কলাকাৰে পৰিৱেশ সজীৱ কৰে; ডাঙৰ-সৰু সকলোৱে অভিষেকৰ কথা পাতি থাকে। ৰাজপথ ফুলেৰে ছটিয়াই দিয়া হয়, ধূপ-সুগন্ধেৰে সুবাসিত হয়, আৰু ৰাতি পৰিলে আলোকৰ বাবে দীপ-বৃক্ষ সাজি থোৱা হয়। চাৰিওফালৰ গাঁও-গঞা লোকসকল দৰ্শনৰ বাবে আহি অযোধ্যাক সমুদ্ৰ-সদৃশ গর্জনত ভৰাই তোলে। চৌক আৰু সভাগৃহত দল-দল লোক একত্ৰিত হৈ দশৰথৰ এই সিদ্ধান্তৰ প্ৰশংসা কৰে—গুণৱান, বিদ্বান আৰু অহংকাৰহীন ৰামক ৰক্ষক-ৰাজা ৰূপে স্থাপন কৰা উচিত।
Shlokas
Verse 1
गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः।सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत्।।2.6.1।।
পুৰোহিত গুচি যোৱাৰ পিছত, ৰাম স্নান কৰি মন সংযত কৰি, বিশাল-নয়না পত্নী সীতাৰ সৈতে শ্ৰী নাৰায়ণৰ সন্নিধিলৈ গ’ল।
Verse 2
प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा।महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले।।2.6.2।।
তেতিয়া বিধিমতে হৱিষ্যৰ পাত্ৰ শিৰত ধৰি, জ্বলি থকা পবিত্ৰ অগ্নিত মহাদেৱতা (বিষ্ণু)লৈ ঘৃতাহুতি অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 3
शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम्।ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे।।2.6.3।।वाग्यत स्सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः।श्रीमत्यायतने विष्णो श्शिश्ये नरवरात्मजः।।2.6.4।।
সেয়ে সেই যজ্ঞ-হৱিষৰ অৱশিষ্ট অংশ প্ৰাশন কৰি, নিজৰ আত্মকল্যাণৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে; আৰু দেৱ নাৰায়ণক ধ্যান কৰি, সু-বিছোৱা কুশ-শয্যাত শয়ন কৰিলে।
Verse 4
शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम्।ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे।।2.6.3।।वाग्यत स्सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः।श्रीमत्यायतने विष्णो श्शिश्ये नरवरात्मजः।।2.6.4।।
বৈদেহীৰ সৈতে বাক্-সংযম ধৰি, মন নিয়ন্ত্ৰিত কৰি, নৰৱৰ-পুত্ৰজনে শ্ৰী বিষ্ণুৰ মঙ্গলময় আয়তনত শয়ন কৰিলে।
Verse 5
एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुद्ध्य सः।अलङ्कारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः।।2.6.5।।
ৰাতিৰ কেৱল এটা যাম অৱশিষ্ট থাকোঁতেই সি জাগি উঠিল আৰু নিজৰ নিবাসত সম্পূৰ্ণ অলংকাৰ-সজ্জাৰ ব্যৱস্থা কৰালে।
Verse 6
तत्र श्रृण्वन्सुखा वाच स्सूतमागधवन्दिनाम्।पूर्वां सध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः।।2.6.6।।
তাত সূত, মাগধ আৰু বন্দীসকলৰ সুমধুৰ বাক্য শুনি, সি প্ৰাতঃসন্ধ্যা-উপাসনা কৰিলে আৰু নিয়ত মনৰে জপ কৰিলে।
Verse 7
तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम्।विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास स द्विजान्।।2.6.7।।
শিৰ নত কৰি সি মধুসূদনক স্তৱন কৰিলে; বিমল ক্ষৌমবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, সি দ্বিজসকলক শুদ্ধিকৰ মন্ত্ৰ পাঠ কৰালে।
Verse 8
तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तदा।अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः।।2.6.8।।
তেতিয়া তেওঁলোকৰ “পুণ্যাহ! পুণ্যাহ!” বুলি গম্ভীৰ-মধুৰ ধ্বনি—বাদ্যৰ নাদে প্ৰতিধ্বনিত হৈ—অযোধ্যা নগৰখন সৰ্বত্ৰ ভৰাই তুলিলে।
Verse 9
कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम्।अयोध्यानिलयश्श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः।।2.6.9।।
সেই সময়ত বৈদেহীৰ সৈতে ৰাঘৱে উপবাস-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিছে বুলি শুনি, অযোধ্যাত বাস কৰা সকলো লোক আনন্দিত হ’ল।
Verse 10
ततः पौरजनस्सर्वश्श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभयितुं पुरीम्।।2.6.10।।
তাৰ পিছত ৰামৰ অভিষেকৰ সংবাদ শুনি সকলো পুৰবাসীয়ে, ৰাতি প্ৰভাত হোৱা দেখিয়েই, নগৰখন শোভিত কৰিবলৈ লাগিল।
Verse 11
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च।चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।।नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च।कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च।।2.6.12।।सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च।ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा।।2.6.13।।
শ্বেত মেঘে আৱৃত পৰ্বতশিখৰৰ দৰে দীপ্তিমান দেৱালয়সমূহত, চতুষ্পথ আৰু মুখ্য ৰথ্যাবোৰত, চৈত্যবৃক্ষ আৰু অট্টালিকাৰ ওপৰতো ধ্বজা-পতাকা স্থাপন কৰা হ’ল।
Verse 12
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च।चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।।नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च।कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च।।2.6.12।।सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च।ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा।।2.6.13।।
নানাবিধ পণ্যৰে সমৃদ্ধ বণিকসকলৰ দোকানসমূহত আৰু গৃহস্থসকলৰ সমৃদ্ধ, শ্ৰীমন্ত ভৱনসমূহতো অভিষেকোৎসৱৰ বাবে শোভাময় অলংকাৰ সজোৱা হ’ল।
Verse 13
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च।चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च।।2.6.11।।नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च।कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च।।2.6.12।।सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च।ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा।।2.6.13।।
তেতিয়া সকলো সভামণ্ডপত আৰু দূৰৰ পৰা দেখা পোৱা গছবোৰতো ৰঙীন ধ্বজ উঁচাকৈ উত্তোলিত কৰা হ’ল, আৰু সৰ্বত্ৰ পতাকাও দেখা গ’ল।
Verse 14
नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम्।मनः कर्णसुखा वाच श्शुशृवुश्च ततस्ततः।।2.6.14।।
ইয়াত-তাত নট-নর্তকৰ দল আৰু গায়কসকলে গাই থাকোঁতে মন আৰু কৰ্ণক সুখ দিয়া মধুৰ বাণী শুনা গৈছিল।
Verse 15
रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः।रामाभिषेके सम्प्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च।।2.6.15।।
ৰামৰ অভিষেক ওচৰ চাপি আহোঁতে, চত্বৰসমূহত আৰু ঘৰসমূহত লোকসকলে পৰস্পৰে কথা পাতি, আগন্তুক ৰাজ্যাভিষেকৰ কথাই আলোচনা কৰিছিল।
Verse 16
बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु सङ्घशः।रामाभिषवसंयुक्ताश्चक्रुरेवं मिथः कथाः।।2.6.16।।
ঘৰৰ দুৱাৰমুখত দল বেঁধি খেলি থকা শিশুসকলেও ৰামৰ অভিষেক-সম্পৰ্কীয় কথাবোৰ এইদৰে পৰস্পৰে কৈছিল।
Verse 17
कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः।राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने।।2.6.17।।
ৰামাভিষেকৰ বাবে পুৰবাসীয়ে ৰাজমাৰ্গক শ্ৰীমন্ত কৰি তুলিলে—পুষ্পোপহাৰ ছটিয়াই আৰু ধূপৰ সুগন্ধেৰে সুবাসিত কৰিলে।
Verse 18
प्रकाशकरणार्थं च निशागमनशङ्कया।दीपवृक्षां स्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः।।2.6.18।।
ৰাতি নামিব বুলি শংকা কৰি, আলোকৰ বাবে তেওঁলোকে সৰ্বত্র ৰথ্যাবোৰত ‘দীপবৃক্ষ’ো স্থাপন কৰিলে।
Verse 19
अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः।आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम्।।2.6.19।।समेत्य सङ्घशस्सर्वे चत्वरेषु सभासु च।कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम्।।2.6.20।।
এইদৰে নগৰখন অলংকৃত কৰি, পুৰবাসীয়ে ৰামৰ যুবৰাজ্যাভিষেকক আকাংক্ষাৰে অপেক্ষা কৰি থাকিল।
Verse 20
अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः।आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम्।।2.6.19।।समेत्य सङ्घशस्सर्वे चत्वरेषु सभासु च।कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम्।।2.6.20।।
সকলোয়ে দলে দলে চত্বৰ আৰু সভাগৃহত একত্ৰিত হৈ, তাত পৰস্পৰে কথা পাতি পাতি মনুষ্যাধিপতি দশৰথ ৰজাক প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 21
अहो महात्मा राजाऽयमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः।ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति।।2.6.21।।
আহা! ইক্ষ্বাকুকুলৰ আনন্দ এই মহাত্মা ৰজাই, নিজে বৃদ্ধ হোৱা বুলি জানি, ৰামক ৰাজ্যাভিষেক কৰি ৰাজ্যৰ শাসনভাৰ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 22
सर्वेप्यनुगृहीता स्मो यन्नो रामो महीपतिः।चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः।।2.6.22।।
আমি সকলোৱে সঁচাকৈ অনুগৃহীত, কিয়নো লোকৰ পৰা-অপৰ অৱস্থা বুজি পোৱা ৰাম দীৰ্ঘকাল আমাৰ মহীপতি আৰু ৰক্ষক হ’ব।
Verse 23
अनुद्धतमनाः विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः।यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथाऽस्मास्वपि राघवः।।2.6.23।।
ৰাঘৱ অনুদ্ধত মনৰ, বিদ্বান, ধৰ্মাত্মা আৰু ভ্ৰাতৃৱৎসল; যিদৰে তেওঁ ভায়েকৈ স্নিগ্ধ, তেনেদৰে আমাৰ প্ৰতিও স্নেহশীল।
Verse 24
चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः।यत्प्रसादोनभिषिक्तं तु रामं द्रक्ष्यामहे वयम्।।2.6.24।।
ধৰ্মাত্মা, নিৰ্দোষ ৰজা দশৰথ চিৰজীৱী হওক; যাঁৰ প্ৰসাদে আমি ৰামক অভিষিক্ত ৰূপে দৰ্শন কৰিম।
Verse 25
एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवु स्तदा।दिग्भ्योपि श्रुतवृत्तान्ता: प्राप्ता जानपदा जनाः।।2.6.25।।
এইদৰে পুৰবাসীয়ে কথা কৈ থাকোঁতে, বৃত্তান্ত শুনি দিশে-দিশে পৰা জনপদৰ গাঁৱৰ লোকসকল তেতিয়াই আহি উপস্থিত হ’ল আৰু সেই সংবাদ শুনিলে।
Verse 26
ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम्।रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः।।2.6.26।।
ৰামাভিষেক দৰ্শন কৰিবলৈ দিশে-দিশে পৰা গাঁৱৰ লোকসকল নগৰলৈ আহিল; তেওঁলোকে ৰামৰ নগৰখন জনসমুদ্ৰেৰে ভৰাই তুলিলে।
Verse 27
जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निस्वनः।पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वनः।।2.6.27।।
এইদৰে বিস্তাৰিত হৈ চলি থকা জনস্ৰোতৰ পৰা তাত এক মহা কোলাহল শুনা গ’ল—চন্দ্ৰ-পৰ্বকালত বেগে উথলি উঠা সাগৰৰ গর্জনৰ দৰে।
Verse 28
ततस्तदिन्द्रक्षयसन्निभं पुरंदिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः।समन्तत स्सस्वनमाकुलं बभौसमुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम्।।2.6.28।।
তাৰ পাছত ইন্দ্ৰৰ নিবাস সদৃশ সেই নগৰখন, দৰ্শন কৰিবলৈ আগবাঢ়ি অহা জনপদীয় লোকসকলে চাৰিওফালে ভিৰ কৰাত শব্দেৰে আকুল হৈ উঠিল; সাগৰৰ পানীত সাগৰীয় জীৱেৰে ভৰপূৰ যেন, তেনেকৈ দীপ্তিময় দেখা গ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds disciplined kingship-in-formation: Rāma undertakes ritual purity (snāna), correct oblation (homa), controlled mind (niyata-mānasa), and a vow of silence (vāg-yama), presenting political elevation as grounded in restraint and sacred duty rather than celebration alone.
Private worship and public order are shown as mutually reinforcing: personal ācāra and devotion generate moral authority, while communal participation (decoration, praise, collective discourse) generates legitimacy. The Sarga models how auspicious ritual and civic cohesion frame ethical governance.
Key mapped nodes include Ayodhyā’s Viṣṇu shrine, crossroads (catuṣpatha), thoroughfares (rathyā), royal road (rājamārga), market stalls (āpaṇa), towers (aṭṭālaka), public squares (catvara), and assembly halls (sabhā), along with cultural markers such as puṇyāha proclamations, dhvaja/patākā installations, incense-perfumed roads, and dīpavṛkṣa street lighting.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.