Sarga 76
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् · Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৭৬ত ভৰতৰ তীব্ৰ বিলাপৰ পৰা কাহিনী ৰাজমৃত্যুৰ প্ৰশাসনিক-আচাৰগত কৰ্তব্যলৈ ঘূৰি যায়। বাক্পটু ঋষিসকলৰ অগ্ৰগণ্য বশিষ্ঠে ভৰতক উপদেশ দিয়ে যে শোক সংযম কৰি যথাসময়ে মহাৰাজ দশৰথৰ অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰা উচিত। ভৰত ধৈৰ্য ধৰি ঋত্বিক, পুৰোহিত আৰু আচার্যসকলক আহ্বান কৰি শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে সকলো ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰায়। ৰাজ অগ্নিসমূহ যথাবিধি সংৰক্ষণ কৰা হয়; তেলৰ সংৰক্ষণ-আৱৰণৰ পৰা দেহ উলিয়াই অলংকৃত শয্যাত স্থাপন কৰা হয় আৰু পৰিচাৰকসকলে শিবিকা (বাহন-পালকি)ত অৱশেষ বহন কৰে। যাত্ৰাপথত দান-অৰ্পণ হয়, সোণ আৰু বস্ত্ৰ ছটিয়াই দিয়া হয়; তাৰ পিছত চন্দন, আগৰু, গুগ্গুল আদি সুগন্ধি কাঠেৰে চিতা নিৰ্মাণ কৰা হয়। পুৰোহিতসকলে আহুতি দিয়ে, মন্ত্রোচ্চাৰণ কৰে আৰু সামগায়কসকলে শাস্ত্ৰানুসাৰে স্তোত্ৰ গায়। কৌশল্যাৰ নেতৃত্বত ৰাণীসকল আহি জ্বলন্ত চিতাৰ চাৰিওফালে প্ৰসব্য (উলটা পৰিক্ৰমা) কৰে; নগৰত কৰুণ ৰোদন ক্ৰৌঞ্চী পখীৰ কাতৰ ধ্বনিৰ দৰে প্ৰতিধ্বনিত হয়। ভৰতসহ জল-তৰ্পণ অৰ্পণ কৰা হয় আৰু অযোধ্যা দহদিনীয়া নিয়মিত শোকাচাৰত প্ৰৱেশ কৰে—ভূমিত শয়ন কৰি—য’ত বেদনা, আচাৰ আৰু নগৰ-শৃঙ্খলা একেলগে ৰক্ষিত হয়।
Shlokas
Verse 1
तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम् ।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः ॥१॥
কৈকেয়ীপুত্ৰ ভৰতক এইদৰে শোকত দগ্ধ হোৱা দেখি, বক্তাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু শ্ৰেষ্ঠবাক্ ঋষি বশিষ্ঠে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् ॥२॥
হে মহাযশস্বী ৰাজপুত্ৰ, শোক যথেষ্ট—তোমাৰ মঙ্গল হওক। সময় আহি পৰিছে; নৰপতিৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ উত্তমভাৱে আৰু যথাবিধি সম্পন্ন কৰা।
Verse 3
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः ।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् ॥३॥
বসিষ্ঠৰ বচন শুনি ভৰত ধৈৰ্য ধৰি স্থিৰ হ’ল; ধৰ্মজ্ঞানী হৈ তেওঁ পৰলোকগতজনৰ বাবে কৰিবলগীয়া সকলো প্ৰেতকাৰ্য আৰম্ভ কৰালে।
Verses 4-5
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम् ।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् ॥४॥संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते ।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः ॥५॥
তৈল-সংৰোধ পাত্ৰৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰি ৰজাক ভূমিত স্থাপন কৰা হ’ল; পীতাভ বৰ্ণৰ তেওঁৰ মুখ যেন নিদ্ৰামগ্নৰ দৰে দেখা গৈছিল। তাৰ পাছত নানা ৰত্নে সুসজ্জিত উত্তম শয্যাত শুৱাই, পুত্ৰ অতি দুঃখিত হৈ দশৰথক লৈ বিলাপ কৰিলে।
Verse 6
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते ।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥६॥
হে ৰাজন, মই দূৰত থাকোঁতে আৰু উভতি অহাৰ আগতেই তুমি কি সংকল্প কৰিলা—ধৰ্মজ্ঞ শ্ৰীৰামক আৰু মহাবলী লক্ষ্মণক নিৰ্বাসন দি?
Verse 7
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥७॥
হে মহাৰাজ, আপুনি ক’লৈ গ’ল? অকলিষ্টকৰ্মা পুৰুষসিংহ শ্ৰীৰামৰ পৰা বঞ্চিত এই দুখিত জনতাক ত্যাগ কৰি আপুনি কেনেকৈ প্ৰস্থান কৰিলে?
Verse 8
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे ।त्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते ॥८॥
হে ৰাজন, প্ৰিয় পিতৃ, আপুনি স্বৰ্গলোকলৈ প্ৰয়াণ কৰিলে আৰু শ্ৰীৰাম বনত আশ্ৰয় ল’লে; এতিয়া এই নগৰত যোগক্ষেম—কল্যাণ আৰু সুৰক্ষা—কোনে স্থাপন কৰিব?
Verse 9
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते ।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा ॥९॥
হে ৰাজন, আপোনাৰ পৰা বঞ্চিত এই পৃথিৱী বিধৱাৰ দৰে শোভা নাপায়; আৰু এই নগৰী মোক চন্দ্ৰহীন ৰজনীৰ দৰে প্ৰতিৎ হয়।
Verse 10
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम् ।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः ॥१०॥
এইদৰে বিলাপ কৰি মনত দীন হোৱা ভৰতক মহামুনি বশিষ্ঠে পুনৰ এবাৰ বচন ক’লে।
Verse 11
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः ।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम् ॥११॥
হে মহাবাহু ৰাজকুমাৰ, প্ৰজাৰ অধিপতি সেই নৃপৰ বাবে যিসকল প্ৰেতকাৰ্য কৰণীয়, সেয়া সকলো অব্যগ্ৰচিত্তে আৰু অচল সংকল্পে সম্পন্ন কৰা।
Verse 12
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत् ।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः ॥१२॥
তেতিয়া ভৰতয়ে ‘তথাস্তূ’ বুলি কৈ বশিষ্ঠমুনিৰ বচন ভক্তিভাৱে সন্মান কৰিলে আৰু ঋত্বিক, পুৰোহিত তথা আচাৰ্যসকলক সকলো দিশে ত্বৰিত হ’বলৈ উদ্দীপিত কৰিলে।
Verse 13
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः ।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि ॥१३॥
নৃপতিৰ পবিত্ৰ অগ্নিসমূহ, যিবোৰ অগ্ন্যাগাৰৰ পৰা বাহিৰলৈ উলিয়াই দিয়া হৈছিল, সেয়া ঋত্বিক যাজক আৰু সহায়কসকলে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে যথাবিধি আনি সঠিকভাৱে স্থাপন কৰিলে।
Verse 14
शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम् ।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः ॥१४॥
তাৰ পাছত পৰিচাৰকসকলে চেতনাহীন ৰজাক শিবিকাত তুলি থ’লে; মন বিষণ্ণ, কণ্ঠ অশ্ৰুৰে ৰুদ্ধ হৈ তেওঁলোকে তেওঁক বহি লৈ গ’ল।
Verse 15
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च ।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः ॥१५॥
লোকসকলে ৰজাৰ দেহৰ আগত আগত গৈ পথত সোণ, দীপ্তিমান অলংকাৰ আৰু নানাবিধ বস্ত্ৰ ছটিয়াই গৈছিল।
Verses 16-17
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा ।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे ॥१६॥गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम् ।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः ॥१७॥
আন কিছুমানে চন্দন, আগৰু, সুগন্ধি নিৰ্যাস, সৰল, পদ্মক আৰু দেৱদাৰু আদি কাঠ আনি তাত ছটিয়ালে; আন বহু সুগন্ধিৰ সৈতে সেই স্থানলৈ গৈ ঋত্বিকসকলে ৰজাৰ দেহক চিতাৰ মাজভাগত যথাবিধি স্থাপন কৰিলে।
Verse 18
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः ।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः ॥१८॥
তেতিয়া তেওঁৰ ঋত্বিজসকলে পবিত্ৰ অগ্নিত আহুতি অৰ্পণ কৰি বিধিমতে মন্ত্র জপ কৰিলে; আৰু সামবেদৰ গায়কসকলে শাস্ত্ৰানুসাৰে তাত সামগান গাইলে।
Verse 19
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः ।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा ॥१९॥
তেতিয়া ৰজাৰ অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকল পদমৰ্যাদা অনুসাৰে সাজি, কিছুমান শিবিকাত আৰু কিছুমান যানত উঠি, বৃদ্ধ পৰিচাৰকসকলৰ পৰিবেষ্টনত নগৰৰ পৰা সেই স্থানলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 20
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा ॥२०॥
তাৰ পিছত ঋত্বিজসকলে অগ্নিচিত নৃপৰ চিতাক প্ৰসব্য দিশে পৰিক্ৰমা কৰিলে; আৰু কৌসল্যাৰ নেতৃত্বত শোকসন্তপ্ত স্ত্ৰীসকলেও তেনেদৰে প্ৰসব্য পৰিক্ৰমা কৰিলে।
Verse 21
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे ।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ॥२१॥
সেই সময়ত তাত নাৰীসকলৰ কৰুণ নিনাদ শুনা গ’ল—আৰ্ত সহস্ৰ সহস্ৰ কণ্ঠৰ দয়া-ভৰা ক্ৰন্দন—যেন ক্রৌঞ্চী পক্ষীৰ মাদীৰ চিৰা-ধৰা ডাক।
Verse 22
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः ।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः ॥२२॥
তাৰ পিছত বৰাঙ্গনাসকল কান্দি কান্দি, বিবশ হৈ পুনঃ পুনঃ বিলাপ কৰি, নিজৰ যানৰ পৰা নামি সৰয়ূ নদীৰ তীৰলৈ আহিল।
Verse 23
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च ।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥२३॥
তাৰ পিছত ভৰতৰ সৈতে উদকক্ৰিয়া (তৰ্পণ) সম্পন্ন কৰি, ৰজাৰ পত্নীসকল—মন্ত্ৰী আৰু পুৰোহিতসকলসহ—নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়নে ভূমিত শয়ন কৰি, দহ দিন দুখেৰে শোকাৱস্থা অতিবাহিত কৰিলে।
Inside Sarga 76
Core principles
- राजधर्म (civic duty in crisis)
- अन्त्येष्टि-धर्म (funerary obligation)
- शोक-निग्रह (disciplined grief)
- श्रौत-परम्परा (Vedic ritual continuity)
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s transition from incapacitating grief to dharmic execution of royal funeral duties. Vasiṣṭha frames restraint not as denial of emotion but as timely responsibility—performing the king’s prescribed rites without negligence.
The sarga teaches that dharma is enacted through correct timing (kāla) and procedure (vidhi): sorrow is acknowledged, yet social order is preserved by ritual competence and collective participation. Grief becomes ethically meaningful when directed into duties that honor the deceased and stabilize the community.
The Sarayū riverbank functions as the ritual landscape for water-libations and cremation-related observances, while Ayodhyā is depicted as a civic body entering formal mourning. Cultural markers include the śibikā procession, fragrant pyre materials (sandal, agaru, guggal), Sāma-chanting, and prasavya circumambulation around the pyre.
Ask anything about Sarga 76 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
