Sarga 61
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত ৰাম বনলৈ গ’লত কৌসল্যা তীব্ৰ শোকত ব্যাকুল হৈ দাশৰথৰ প্ৰতি বেদনাময় বাক্যধাৰা প্ৰবাহিত কৰে। তেওঁ প্ৰথমে ৰাম-সীতা-লক্ষ্মণৰ বনজীৱনৰ দুঃসহ কষ্টৰ কথা সুধে—সীতাৰ কোমলতা আৰু ৰাজভোগত অভ্যস্ততা, বনীয়া আহাৰ, শীত-উষ্ণৰ যন্ত্ৰণা, সিংহনাদ আদি ভয়ংকৰ পৰিস্থিতিৰ কথা স্মৰণ কৰি উদ্বিগ্ন হয়। তাৰ পাছত দাশৰথৰ সিদ্ধান্তক ‘অকৰুণ কৰ্ম’ বুলি আখ্যা দি, ৰাম আদি স্বজনসকল সুখৰ যোগ্য বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে। ভৰতৰ ৰাজ্যত্যাগ অসম্ভৱ বুলি ক’লে কৌসল্যাই বহু উপমান-ন্যায় প্ৰয়োগ কৰে—শ্ৰাদ্ধত প্ৰথমে নিজৰ লোকক খুৱাই পাছত দ্বিজশ্ৰেষ্ঠক বিচৰা অনুচিত; উত্তম ব্ৰাহ্মণে ‘পাছত ভোজন’ গ্ৰহণ নকৰে; ব্যাঘ্ৰে আনৰ এৰি থোৱা আহাৰ নাখায়; যজ্ঞদ্ৰব্য পুনৰ্ব্যৱহাৰযোগ্য নহয়; আৰু ‘হৃতসাৰ সুৰা’ বা ‘নষ্টসোম অধ্বৰ’ যেন নিষ্ফল, তেনেদৰে পৰভুক্ত ৰাজ্য গ্ৰহণ অগ্ৰাহ্য। এইদৰে তেওঁ ৰামৰ স্বাভিমান আৰু ধৰ্মনিষ্ঠা প্ৰকাশ কৰে—ৰামে অপমান সহ্য নকৰে, ক্ৰোধত পৰ্বতও বিদাৰণ কৰিব পাৰে, কিন্তু পিতৃগৌৰৱৰ বাবে দাশৰথক আঘাত কৰিবলৈ সাহস নকৰে। সৰ্গশেষত স্ত্ৰীধৰ্মৰ আশ্ৰয়-নীতি (পতি–পুত্ৰ–জ্ঞাতি) উল্লেখ কৰি কৌসল্যাৰ পৰিত্যক্তবোধ আৰু আত্মবিনাশৰ ভাবনা প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।
ধৰ্মপৰায়ণ আৰু আনক আনন্দিত কৰাত শ্ৰেষ্ঠ ৰাম বনলৈ গ’লত, কৌসল্যা নিজ দুঃখত ব্যাকুল হৈ কান্দি কান্দি স্বামীৰ আগত এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितं ते महद्यशः।सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी च राघवः।।2.61.2।।
যদিও তোমাৰ মহাযশ ত্ৰিলোকত প্ৰসিদ্ধ—হে ৰাঘৱ, তুমি কৰুণাসম্পন্ন, দানশীল আৰু প্ৰিয়বচন—
Verse 3
कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया।दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः।।2.61.3।।
হে নৰবৰশ্ৰেষ্ঠ ৰাজা, সুখত ডাঙৰ-দীঘল হৈ এতিয়া দুখিত তোমাৰ সেই দুজন পুত্ৰ সীতাৰ সৈতে বনৰ কষ্ট কেনেকৈ সহিব?
Verse 4
सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता।कथमुष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते।।2.61.4।।
সেয়া নিশ্চয়েই যুৱতী, শ্যামবৰ্ণা, অতি সুকুমাৰী আৰু সুখ-সুবিধাত অভ্যস্ত; তেনে মৈথিলীয়ে গৰম আৰু শীত—দুয়োটাই কেনেকৈ সহিব?
Verse 5
भुक्त्वाऽशनं विशालाक्षी सूपदं शान्वितं शुभम्।वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते।।2.61.5।।
বিশাল-নয়না সীতা শুভ, সোৱাদযুক্ত ভোজন—সূপ আৰু মসলা-সহ—খোৱাৰ অভ্যাসী; তেন্তে বনৰ বনীয়া ধানৰ আহাৰ সি কেনেকৈ উপভোগ কৰিব?
Verse 6
गीतवादित्रनिर्घोषं श्रुत्वा शुभमनिन्दिता।कथं क्रव्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम्।।2.61.6।।
শুভ গীত-বাদ্যৰ মধুৰ ধ্বনি শুনিবলৈ অভ্যস্ত অনিন্দিতা সীতাই, মাংসভোজী সিংহ আদি জন্তুৰ অশুভ গর্জন-শব্দ কেনেকৈ শুনি সহিব?
Verse 7
महेन्द्रध्वजसङ्काशः क्व नु शेते महाभुजः।भुजं परिघसङ्काशमुपधाय महाबलः।।2.61.7।।
মহেন্দ্ৰধ্বজ সদৃশ উজ্জ্বল মহাবাহু মহাবলী ৰাম এতিয়া ক’ত শুই আছে—লোহদণ্ড সদৃশ নিজৰ বাহুটিকেই তকিয়া কৰি?
Verse 8
पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिश्श्वासमुत्तमम्।कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्।।2.61.8।।
পদ্মবৰ্ণ, সুন্দৰ কেশেৰে শোভিত, পদ্ম-সুগন্ধি নিশ্বাসযুক্ত, পুষ্কৰ সদৃশ নয়নধাৰী শ্ৰীৰামৰ সেই উত্তম মুখ মই পুনৰ কেতিয়া দৰ্শন কৰিম?
Verse 9
वज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रधा।।2.61.9।।
নিশ্চয় মোৰ হৃদয় বজ্ৰসাৰময়; ইয়াত সন্দেহ নাই। কিয়নো তেওঁক নেদেখিলেও ই হাজাৰ খণ্ডত ভাঙি নপৰে।
Verse 10
यत्त्वयाऽकरुणं कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः।निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने।।2.61.10।।
তোমাৰ কৰা নিৰ্দয় কৰ্মৰ ফলত, সুখৰ যোগ্য মোৰ বান্ধৱসকলক ত্যাগ কৰি দিয়া হ’ল; এতিয়া তেওঁলোক দীন হৈ অৰণ্যত পৰিভ্ৰমণ কৰি ফুৰিছে।
Verse 11
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति।जह्याद्राज्यं च कोषं च भरतो नोपलक्षयते।।2.61.11।।
পঞ্চদশ বছৰত ৰাঘৱ পুনৰ আহিলেও, ভৰত ৰাজ্য আৰু কোষ ত্যাগ কৰিব বুলি কোনো লক্ষণ দেখা নাযায়।
Verse 12
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वानेव बान्धवान्।ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान्।।2.61.12।।
শ্ৰাদ্ধত কিছুমানে, বুলিয়েই কোৱা হয়, প্ৰথমে নিজৰেই স্বজন-বান্ধৱক ভোজন কৰায়; তাৰ পাছত ‘কৰ্তব্য সম্পন্ন’ বুলি ভাবি দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক চায়।
Verse 13
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः।न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः।।2.61.13।।
তাত যিসকল গুণৱান আৰু বিদ্বান দ্বিজাতি, দেৱসদৃশ মহিমাসম্পন্ন হ’লেও, আনৰ পাছত দিয়া বস্তু—সেয়া অমৃত হ’লেও—গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 14
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुं द्विजर्षभाः।नाभ्युपैतुमलं प्राज्ञा श्शृङ्गच्छेदमिवर्षभाः।।2.61.14।।
ব্ৰাহ্মণসকল তৃপ্ত হোৱাৰ পাছতো, প্ৰাজ্ঞ দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলে পাছত ভোজন কৰিবলৈ সন্মত নহয়; যেন শৃংগচ্ছেদ সহিব নোৱাৰা বৃষভ।
Verse 15
एवं कनीयसा भ्रात्रा भुक्तं राज्यं विशाम्पते।भ्राता ज्येष्ठो वरिष्ठश्च किमर्थं नावमंस्यते।।2.61.15।।
এইদৰে, হে বিশামপতে (মানৱৰ অধিপতি), যদি কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাই ৰাজ্য ভোগ কৰিছে, তেন্তে জ্যেষ্ঠ আৰু শ্ৰেষ্ঠ ভ্ৰাতাই তাক কিয় অৱজ্ঞা নকৰিব?
Verse 16
न परेणाऽहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः खादितुमिच्छति।एवमेतन्नरव्याघ्रः परलीढं न मन्यते।।2.61.16।।
যেনেকৈ ব্যাঘ্ৰে আন জন্তুৱে আনি দিয়া ভক্ষ্য খাইবলৈ ইচ্ছা নকৰে, তেনেকৈ নৰব্যাঘ্ৰ শ্ৰীৰামে আনসকলে আগতেই ভোগ কৰা ‘পৰলীঢ়’ ৰাজ্য গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 17
हविराज्यं पुरोडाशाः कुशा यूपाश्च खादिराः।नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरध्वरे।।2.61.17।।
হৱি, আজ্য (ঘৃত), পুৰোডাশ, কুশা আৰু খদিৰৰ যূপ—যিবোৰ সময়ে জীৰ্ণ হৈ আগতেই ব্যৱহৃত—সেইবোৰ পুনৰ যজ্ঞত প্ৰয়োগ কৰা নহয়।
Verse 18
तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव।नाभिमन्तुमलं रामो नष्टसोममिवाध्वरम्।।2.61.18।।
তেনেকৈ, আনসকলে আগতেই ভোগ কৰা এই ৰাজ্য সাৰ শুষি লোৱা সুৰাৰ দৰে; সোঁম নষ্ট হোৱা অধ্বৰ যজ্ঞ যেন অযೋಗ್ಯ, তেনেকৈ শ্ৰীৰাম এই ৰাজ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ যোগ্য নহয়।
Verse 19
न चेमां धर्षणां राम सङ्गच्छेदत्यमर्षणः।दारयेन्मन्दरमपि स हि क्रुद्धश्शितैश्शरैः।।2.61.19।।
হে ৰাম, অদম্য ধৈৰ্য্যৱান তুমি এনে অপমানজনক ধর্ষণাক কেতিয়াও মানি নলবা; ক্ৰুদ্ধ হ’লে তীক্ষ্ণ শৰৰে মন্দৰ পৰ্বতকো ফালি পেলাব পাৰা।
Verse 20
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।
কিন্তু পিতৃগৌৰৱৰ বাবে মহাত্মা শ্ৰীৰামে তোমাক আঘাত কৰিবলৈও সাহস নকৰে। যি ক্ৰোধত সূৰ্য-চন্দ্ৰ-গ্ৰহগণসহ তৰাৰে বিচিত্ৰ আকাশকো পতিত কৰিব পাৰে, সেয়েও তোমাক অতিক্ৰম নকৰে; সি শতশৈলবেষ্টিত পৃথিৱীক কঁপাই তুলিব বা ফালি পেলাব, তথাপি পিতৃধৰ্ম ভংগ নকৰে।
Verse 21
त्वां तु नोत्सहते हन्तुं महात्मा पितृगौरवात्।ससोमार्कग्रहगणं नभस्ताराविचित्रितम्।।2.61.20।।पातयेद्योदिवं क्रुद्धस्सत्वां न व्यतिवर्तते।प्रक्षोभयेद्वारये द्वा महीं शैलशताचिताम्।।2.61.21।।
কিন্তু পিতৃগৌৰৱৰ বাবে মহাত্মা শ্ৰীৰামে তোমাক আঘাত কৰিবলৈও সাহস নকৰে। যি ক্ৰোধত সূৰ্য-চন্দ্ৰ-গ্ৰহগণসহ তৰাৰে বিচিত্ৰ আকাশকো পতিত কৰিব পাৰে, সেয়েও তোমাক অতিক্ৰম নকৰে; সি শতশৈলবেষ্টিত পৃথিৱীক কঁপাই তুলিব বা ফালি পেলাব, তথাপি পিতৃধৰ্ম ভংগ নকৰে।
Verse 22
नैवं विधमसत्कारं राघवो मर्षयिष्यति।बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम्।।2.61.22।।
ৰাঘৱে এনেকুৱা অপমান কেতিয়াও সহ্য নকৰিব; যেনেকৈ বলৱান বাঘে নিজৰ লেজ স্পৰ্শ কৰাও সহ্য নকৰে।
Verse 23
नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृथे।अधर्मंत्विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत्।।2.61.23।।
মহাযুদ্ধত সকলো লোক একেলগে উঠিলেও তেওঁক ভয় দেখুৱাব নোৱাৰে। ইয়াত অধৰ্ম প্ৰবল হ’লে, সেই ধৰ্মাত্মাই ধৰ্মৰ দ্বাৰাই লোকক পুনৰ ধৰ্মত স্থাপন কৰিব।
Verse 24
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः।युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत्।।2.61.24।।
নিশ্চয়, সেই মহাবীৰ্যৱান মহাভুজ বীৰে নিজৰ কাঁচন বাণেৰে যুগান্তকালৰ দৰে ভূতসমূহ দহি পেলোৱাৰ ন্যায়, জীৱসমূহক আৰু সাগৰসমূহকো দহিব পাৰে।
Verse 25
स तादृशस्सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः।स्वयमेव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा।।2.61.25।।
এনেকুৱা সিংহবলধাৰী, বৃষভনয়ন, নৰর্ষভ শ্ৰীৰাম—নিজ পিতাৰ দ্বাৰাই নিজে হতো হ’ল; যেনেকৈ জলজ মাছেই নিজৰ সন্তানক নাশ কৰে।
Verse 26
द्विजातिचरितो धर्मश्शास्त्रदृष्टस्सनातनः।यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते।।2.61.26।।
শাস্ত্ৰত দৃষ্ট আৰু দ্বিজসকলে আচৰিত সনাতন ধৰ্ম যদি সঁচাকৈ তোমাৰ সৈতে থাকে, তেন্তে ধৰ্মনিষ্ঠ তোমাৰ পুত্ৰক তুমি কেনেকৈ বনবাসলৈ পঠাই দিলা?
Verse 27
गतिरेका पतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मजः।तृतीया ज्ञातयो राजंश्चतुर्थी नेह विद्यते।।2.61.27।।
হে ৰাজন, নাৰীৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় স্বামী; দ্বিতীয় আশ্ৰয় পুত্ৰ; তৃতীয় আশ্ৰয় জ্ঞাতি-বন্ধু। এই লোকত চতুৰ্থ আশ্ৰয় নাই।
Verse 28
সঁচাকৈ, এতিয়া মোৰ তোমাৰ সৈতে কোনো কাম নাই। ৰামে বনক আশ্ৰয় লৈছে; আৰু মই তাত যাবলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ। তুমি মোক সৰ্বথা ধ্বংস কৰি পেলাইছা।
Verse 29
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।
ধৰ্মপৰায়ণ আৰু সকলোকে ৰমাবলৈ শ্ৰেষ্ঠ ৰাম বনলৈ গ’লত, কৌসল্যা হৃদয়বিদাৰক শোকত কান্দি কান্দি নিজৰ স্বামীৰ আগত এই বাক্য ক’লে।
Verse 30
वनं गते धर्मपरे रामे रमयतां वरे।कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारमिदमब्रवीत्।।2.61.1।।
ধৰ্মপৰায়ণ আৰু সকলোকে ৰমাবলৈ শ্ৰেষ্ঠ ৰাম বনলৈ গ’লত, কৌসল্যা হৃদয়বিদাৰক শোকত কান্দি কান্দি নিজৰ স্বামীক এইদৰে সম্বোধন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a kingdom obtained through an ethically compromised succession (Rama’s banishment and Bharata’s accession) can be legitimately accepted or restored. Kausalya argues that Rama, by temperament and dharma, will not accept a ‘parabhukta’ (already-enjoyed/tainted) sovereignty, making the political settlement unstable even if the exile term ends.
The discourse frames legitimacy as inseparable from moral provenance: what is ‘used’ or ‘tasted’ in ritual and in polity becomes inappropriate for the highest standards. Through ritual and animal analogies, the Sarga teaches that dharma includes honor-bound refusal of compromised gains, and that filial respect can restrain even overwhelming power.
Culturally, the Sarga foregrounds श्राद्ध and यज्ञ (adhvara) norms—order of feeding, purity hierarchy, and non-reuse of consecrated materials (havis, ajya, purodasha, kusha, yupa, khadira). Geographically, ‘vana’ (forest exile) and mythic-cosmic imagery (Mandara mountain, sun–moon–planets, star-filled sky, mountain-ringed earth) are used as rhetorical landmarks to measure Rama’s power and restraint.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.