Sarga 74
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
अयोध्याकाण्ड
দশৰথৰ দেহাৱসান আৰু ৰামৰ বনবাসৰ পিছত এই সৰ্গত ভৰতৰ কেকেয়ীৰ প্ৰতি ত্যাগ-ভাব আৰু অধিক তীব্ৰ হয়। ক্ৰোধে আচ্ছন্ন ভৰত কেকেয়ীৰ আচৰণক অধৰ্ম বুলি ধিক্কাৰ দিয়ে আৰু দেখুৱায় যে ইয়াৰ ফলত ৰাজনীতি আৰু সমাজত গভীৰ বিপৰ্যয় নামিছে—পিতৃবিয়োগ, ভ্ৰাতৃবিচ্ছেদ, আৰু প্ৰজাৰ ঘৃণা। তেওঁ কয়, এই পাপৰ দোষ সঙ্গতিসূত্ৰে তেওঁৰ ওপৰতো আৰোপিত হৈছে; শোকাকুল নাগৰিকৰ সন্মুখত তেওঁ এই “ভাৰ” বহন কৰিব নোৱাৰে। তাৰ পিছত সুৰভী/কামধেনুৰ দৃষ্টান্ত আহে। অসংখ্য সন্তান থকা সুৰভীয়ে দুটা পুত্ৰ-বলদক অতিভাৰত ক্লিষ্ট দেখি কান্দে; ইন্দ্ৰে তেতিয়া বুজে যে পুত্ৰৰ মৰম তুলনাহীন। ভৰত এই উদাহৰণে কৌসল্যাৰ মাতৃ-দুখ উজ্জ্বল কৰে—একমাত্ৰ পুত্ৰ ৰামৰ পৰা বিচ্ছিন্ন মাতৃৰ বেদনা—আৰু কেকেয়ীৰ ওপৰত নৈতিক অভিযোগ অধিক তীক্ষ্ণ কৰে। শেষত ভৰত প্ৰতিজ্ঞা কৰে যে ৰামক উভতাই আনি বংশৰ মান ৰক্ষা কৰিব; নহ’লে সুখ-সুবিধা ত্যাগ কৰি তপস্বীৰ দৰে অৰণ্যলৈ যাব। আবেগৰ চূড়ান্তত তেওঁ মাটিত লুটাই পৰে—ইন্দ্ৰৰ উৎসৱ-ধ্বজ পতিত হোৱা দৰে—যি শোক আৰু ক্লান্ত অধিকাৰৰ প্ৰতীক।
Characters and places
Shlokas
Verse 1
तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा ।रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥१॥
তেতিয়া ভৰত মাতৃক এইদৰে গৰ্হণা কৰি, মহা ক্ৰোধত আৱিষ্ট হৈ, পুনৰবাৰ বাক্য ক’লে।
Verse 2
राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि ।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥२॥
হে কৈকেয়ী, নিৰ্দয়ী দুষ্টাচাৰিণী! তই ৰাজ্যৰ পৰা পতিত হ। ধৰ্মই তোক ত্যাগ কৰিছে; মই মৰিলে তই কান্দি কান্দি নাথাক।
Verse 3
किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः ।ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥३॥
ৰাজাই হওক বা অতি ধৰ্মনিষ্ঠ ৰামেই হওক, তোমাক কি দোষ কৰিলে, যে তোমাৰ কাৰণে এজনৰ মৃত্যু আৰু আনজনৰ বনবাস—দুয়োটা সমান বিপদ হৈ আহিল?
Verse 4
भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् ।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम् ॥४॥
এই ৰাজবংশৰ বিনাশ ঘটাই, হে কৈকেয়ী, তুমি ভ্ৰূণহত্যাসম মহাপাপ লাভ কৰিছা। নৰকলৈ যোৱা; আৰু স্বামীৰ সৈতে একে পুণ্যলোক লাভ নকৰিবা।
Verse 5
यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा ।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥५॥
তুমি ঘোৰ কৰ্মেৰে এনে পাপ কৰিলা—সৰ্বলোকপ্ৰিয় ৰামক ত্যাগ কৰি; তাৰ ফলত মহাপাতক ঘটিল, আৰু সেই কাৰণেই মোকো ভয়ে আৱৰি ধৰিছে।
Verse 6
त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः ।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः ॥६॥
তোমাৰ কাৰণেই মোৰ পিতা পৰলোকগামী হ’ল আৰু ৰামে অৰণ্য আশ্ৰয় কৰিলে; আৰু তোমাৰ কাৰণেই জীৱলোকত মোৰ ভাগত কেৱল অপযশহে পৰিল।
Verse 7
मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके ।न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि ॥७॥
মাতৃৰূপে থকা মোৰ শত্রু—নিষ্ঠুৰা, ৰাজ্যলোভিনী, দুৰ্বৃত্তা, পতিঘাতিনী—মই তোমাক সম্বোধনো নকৰোঁ; তোমাৰ সৈতে কথা নকওঁ।
Verse 8
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः ।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम् ॥८॥
কৌসল্যা, সুমিত্ৰা আৰু মোৰ আন আন মাতৃসকল—হে কুলদূষিণী, তোমাক পাই মহাদুখে আৱিষ্ট হৈ পৰিছে।
Verses 9-10
न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः ।राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः ॥९॥यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः ।वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः ॥१०॥
তুমি ধৰ্মৰাজ তথা বুদ্ধিমান অশ্বপতিৰ সঁচা কন্যা নহয়; তুমি তাত জন্ম লোৱা ৰাক্ষসী—পিতৃকুল ধ্বংসকাৰিণী। তোমাৰ কাৰণেই ধৰ্মাত্মা, নিত্য সত্যপৰায়ণ ৰামক বনলৈ পঠোৱা হ’ল, আৰু পিতাও দুখত স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 11
यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते ।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये ॥११॥
নিশ্চিত উদ্দেশ্যে কৰা সেই পাপ মোৰ ওপৰত পৰিল: মই পিতৃহীন হ’লোঁ, ভ্ৰাতৃদ্বয়ে মোক পৰিত্যাগ কৰিলে, আৰু সৰ্বলোকৰ দৃষ্টিত মই অপ্ৰিয় হ’লোঁ।
Verse 12
कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये ।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि ॥१२॥
হে পাপনিশ্চয়িনী, নিৰয়গামিনী! ধৰ্মসংযুক্তা কৌশল্যাক (পুত্ৰৰ পৰা) বিচ্ছিন্ন কৰি, তুমি ইয়াৰ পাছত কোন লোক লাভ কৰিবা বুলি ভাবিছা?
Verse 13
किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् ।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम् ॥१३॥
হে ক্ৰূৰে, তুমি নুবুজা নেকি যে কৌসল্যাৰ আত্মজ শ্ৰীৰাম জ্যেষ্ঠ, নিয়তাত্মা, মোৰ পিতাসম, আৰু নিজৰ বংশ-বন্ধুসকলৰ নিশ্চিত আশ্ৰয়?
Verse 14
अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते ।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः ॥१४॥
পুত্ৰ যেন মাতৃৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গৰ পৰা আৰু হৃদয়ৰ পৰাও জন্মে; সেয়ে মাতৃৰ বাবে পুত্ৰই সৰ্বাধিক প্ৰিয়, আন বান্ধৱসকল কেৱল প্ৰিয় বুলিয়েই গণ্য।
Verse 15
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता ।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥१५॥
কথিত আছে, একদা ধৰ্মজ্ঞা আৰু দেৱসম্মত সুৰভীয়ে পৃথিৱীত ভাৰ বহন কৰি চেতনাহীনপ্ৰায় হোৱা নিজৰ দুজন পুত্ৰক দেখিলে।
Verse 16
तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले ।रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥१६॥
অৰ্ধদিবসত শ্ৰান্ত হৈ মাটিত পৰি থকা নিজৰ দুজন পুত্ৰক দেখি সুৰভী পুত্ৰশোকত কন্দিলে; অশ্ৰুতে তাৰ নয়ন ব্যাকুল হৈ উঠিল।
Verse 17
अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः ।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः ॥१७॥
সেই মহাত্মা সুৰৰাজৰ তলেদি সুৰভী গমন কৰোঁতে, সুৰভীগন্ধযুক্ত সূক্ষ্ম বিন্দুবোৰ তললৈ পৰি তেওঁৰ দেহত পতিত হ’ল।
Verse 18
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः ॥१८॥
দেৱেশ্বৰ ইন্দ্ৰই নিজৰ দেহত পৰি থকা সেই পুণ্য-সুগন্ধিযুক্ত অশ্ৰুপাত দেখি, সেয়া মহাপূজ্যা সুৰভীৰ পৰা অহা বুলি চিনিলে।
Verse 19
निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम् ।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम् ॥१९॥
চাৰিওফালে চাই থকা শক্ৰই আকাশত অৱস্থিত সুৰভীক দেখিলে—দীন, বিষণ্ণ, কান্দি থকা আৰু তীব্ৰ শোকত পীড়িত।
Verse 20
तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम् ।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः ॥२०॥
শোকত দগ্ধ যশস্বিনী সুৰভীক দেখি, বজ্ৰপাণি দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ উদ্বিগ্ন হৈ অঞ্জলি বঁধি এই বাক্য ক’লে।
Verse 21
भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् ।कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥२१॥
হে সৰ্বহিতৈষিণী! কোনো দিশৰ পৰা আমাৰ বাবে কোনো মহাভয় উঠা নাই নহয়? তোৰ শোক কিহৰ কাৰণে—ক’চোন।
Verse 22
एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता ।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥२२॥
ধীমন্ত দেৱৰাজে এনেদৰে ক’লে, বাক্যত নিপুণ আৰু ধীৰা সুৰভীয়ে তেতিয়া উপযুক্ত বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verses 23-24
शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः ।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ ॥२३॥एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप ॥२४॥
হে অমৰাধিপ, আপোনালোকৰ ওপৰত কোনো দিশৰ পৰা একো বিপদ নাই—পাপ শান্ত হওক। মোৰ দুজন পুত্ৰ বিষম অৱস্থাত থকাৰ বাবে মই শোক কৰিছোঁ; সূৰ্যৰশ্মিত দগ্ধ, কৃশ আৰু দীন সেই বলীবৰ্ধক, হে সুৰাধিপ, এজন কৃষকে পিটাই থকা দেখি মই দুঃখত ডুবি যাওঁ।
Verse 25
ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥२५॥
মোৰেই দেহৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই দুজন দুঃখিত, ভাৰৰ পীড়াত কাতৰ; তেওঁলোকক দেখি মোৰ অন্তৰ জ্বলি উঠে—পুত্ৰসম প্ৰিয় আন একো নাই।
Verse 26
यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत् ।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥२६॥
যাৰ হাজাৰ পুত্ৰে এই সমগ্ৰ জগত ব্যাপ্ত কৰিছে, তেনে মাতৃক কান্দি থকা দেখি শক্ৰে বুজিলে—নিজ সন্তানতকৈ পৰম বুলি একো নাই।
Verses 27-28
सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया ।श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया ॥२७॥यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक् ।किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥२८॥
লৌকধাৰণত সদা তৎপৰ, অপ্রতিম চৰিত্ৰৱতী, স্বভাৱতঃ গুণৱতী আৰু শ্ৰীমতী কামধেনু—সহস্ৰ পুত্ৰ থাকিলেও শোক কৰে; তেন্তে ৰামবিহীন কৌসল্যাৰ কথা কি ক’ব? সি কেনেকৈ নিজৰ স্বৰূপত স্থিৰ থাকিব?
Verse 29
एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥२९॥
একমাত্ৰ পুত্ৰৱতী আৰু সাধ্বী এই ৰাণীক তুমি পুত্ৰবিহীনা কৰি তুলিলা। সেয়ে এই জীৱনতেও আৰু মৃত্যুৰ পাছতো তুমি সদায় দুখেই লাভ কৰিবা।
Verse 30
अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥३०॥
মই মোৰ ভাতৃ আৰু পিতৃৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিম আৰু তেওঁলোকৰ যশস্যা বৃদ্ধি কৰিম, ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 31
अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम् ।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥३१॥
যদি মই কৌশল্যাৰ মহাবলী পুত্ৰক ঘূৰাই আনিব নোৱাৰো, তেন্তে মই নিজেই ঋষিসকলৰ দ্বাৰা সেৱিত অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিম।
Verse 32
न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम् ।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥३२॥
হে পাপ সংকল্পকাৰী নাৰী, নাগৰিকসকলৰ চকুৰ পানী দেখি মই তোমাৰ দ্বাৰা কৃত এই পাপৰ ভাৰ বহন কৰিবলৈ অক্ষম।
Verse 33
सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश ।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥३३॥
তুমি জুইত প্ৰৱেশ কৰা, বা দণ্ডকাৰণ্যলৈ যোৱা, অথবা ডিঙিত ৰছী বান্ধি লোৱা; তোমাৰ বাবে আন কোনো গতি নাই।
Verse 34
अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥३४॥
যেতিয়া সত্য পৰাক্ৰমী ৰামে ৰাজ্য লাভ কৰিব, তেতিয়া মইও কৃতকাৰ্য হম আৰু মোৰ সকলো কলংক ধুই যাব।
Verse 35
इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः ।पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः ॥३५॥
এইদৰে কৈ ভৰত—অৰণ্যত তোমৰ আৰু অংকুশেৰে চোদিত হাতীৰ দৰে—ক্ৰোধেৰে ভূমিত ঢলি পৰিল; আৰু সৰ্পৰ দৰে ফোঁচফোঁচাই নিশ্বাস এৰিলে।
Verse 36
संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः ।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥३६॥
তেতিয়া পৰন্তপ নৃপপুত্ৰৰ চকু ৰক্তিম হ’ল, বস্ত্ৰ শিথিল আৰু এলোমেলো, সকলো অলংকাৰ ঝৰি পৰিল; তেওঁ ভূমিত পতিত হ’ল—উৎসৱ শেষ হ’লে শচীপতি ইন্দ্ৰৰ ধ্বজ যেন কুঁহি পৰে।
Inside Sarga 74
Core principles
- रājadharma (ethical legitimacy of rule)
- मातृधर्म-अपकर्ष (breach of maternal duty)
- पुत्रस्नेह (theological-ethical primacy of filial love)
- प्रायश्चित्त-भाव (atonement and moral repair)
- लोकदृष्टि (public judgment as moral pressure)
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the problem of inherited/associative culpability: although he did not engineer the exile, Kaikeyī’s act places a moral stigma on him as beneficiary. He rejects that legitimacy, condemns the deed as adharma, and commits to restoring rightful order by recalling Rāma.
The sarga teaches that moral authority in governance depends on transparent alignment with dharma, not mere succession. It also presents filial love as a universal ethical constant (via Surabhī), strengthening empathy for Kausalyā and clarifying why separation from a righteous son is portrayed as a profound moral injury.
Ayodhyā appears as the civic-moral stage where public grief evaluates rulers; the Daṇḍaka forest is referenced as an extreme recourse (exile/renunciation). The agrarian scene of ploughing (kārṣya labor) functions as a cultural landmark in the Surabhī exemplum, linking cosmic beings (Indra, Kāmadhenu) to everyday rural hardship.
Ask anything about Sarga 74 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
