Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৩৫ত ৰাজসভাত সুমন্ত্ৰৰ গভীৰ বেদনা আৰু ক্ৰোধেৰে ভৰা হস্তক্ষেপ দেখা যায়। তেওঁ দাশৰথৰ অন্তৰৰ অভিপ্ৰায় বুজি কাইকেয়ীৰ ৰামক বনবাসলৈ পঠোৱাৰ জিদৰ সন্মুখীন হয়। ক্ৰোধ-শোকৰ দেহগত লক্ষণ—মূৰ জোকাৰি দিয়া, বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস, মুঠি কচি ধৰা, দাঁত ঘঁহা—তাৰ পিছত তেওঁ “শব্দৰ বাণ” আৰু “বজ্ৰসম বাক্য” সদৃশ কঠোৰ নিন্দা উচ্চাৰে। সুমন্ত্ৰ কয়, কাইকেয়ী যদি জোৰ কৰে তেন্তে ভৰত শাসন কৰিব পাৰে, কিন্তু ধৰ্মবান লোক, ব্ৰাহ্মণ আৰু সাধুসকল তাইক ত্যাগ কৰিব; ৰামক অৰণ্যলৈ ঠেলি দিলে জন-নিন্দা (পৰিবাদ) চাৰিওফালে বিয়পি পৰিব। তেওঁ প্ৰবাদ আৰু উপমাৰে বুজায়—আম গছ কাটি নিম গছ ৰোপণ কৰা; গাখীৰে নিম মিঠা নকৰে; নিমৰ পৰা মৌ নওৰে—আৰু সীমা লঙ্ঘন (অমৰ্যাদা) কৰাৰ ফল ভয়ংকৰ বুলি সতৰ্ক কৰে। কাইকেয়ীৰ পিতৃয়ে পশুৰ ধ্বনি বুজিব পৰা বৰ লাভ কৰা এক সৰু কাহিনীও উল্লেখ কৰি তেওঁ মাতৃৰ হঠ আৰু তাৰ পৰিণাম দেখুৱায়। শেষত সুমন্ত্ৰ উপদেশ দিয়ে—ৰাজাৰ বাক্য মানি, স্বামীৰ ইচ্ছা ৰক্ষা কৰি, জ্যেষ্ঠ, দানশীল, দক্ষ, ধৰ্মনিষ্ঠ প্ৰজাৰক্ষক ৰামক সিংহাসনত স্থাপন কৰা, যাতে দাশৰথে প্ৰাচীন ৰীতি অনুসাৰে পাছত অৱসৰ (বনপ্ৰস্থ) ল’ব পাৰে। কিন্তু কাইকেয়ী বাহ্যত অচল থাকে; এইদৰে ধৰ্ম-সংকটত বুজাই-মনাই লোৱাৰ সীমা স্পষ্ট হয়।
Shlokas
Verse 1
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
তেতিয়া সুমন্ত্ৰ হঠাতে বাৰে বাৰে মূৰ জোকাৰি, পুনঃপুনঃ দীঘল নিশ্বাস এৰিলে; হাতত হাত চেপি ধৰি দাঁত কটকটালে। ক্ৰোধত তেওঁৰ চকু ৰক্তিম হ’ল, আৰু ক্ৰোধাভিভূত হৈ তৎক্ষণাৎ অশুভ সন্তাপত পৰিল। দশৰথৰ মনোভাৱ বুজি, সাৰথি সুমন্ত্ৰে কেকেয়ীক তীক্ষ্ণ বাক্য-শৰে যেন হৃদয় কঁপাই তোলা দৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে; অনুপম বজ্ৰসদৃশ বাক্যৰে তাইৰ মর্মস্থানসমূহ ভেদ কৰা দৰে ক’লে।
Verse 2
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
তেতিয়া সুমন্ত্ৰ হঠাতে বাৰে বাৰে মূৰ জোকাৰি, পুনঃপুনঃ দীঘল নিশ্বাস এৰিলে; হাতত হাত চেপি ধৰি দাঁত কটকটালে। ক্ৰোধত তেওঁৰ চকু ৰক্তিম হ’ল, আৰু ক্ৰোধাভিভূত হৈ তৎক্ষণাৎ অশুভ সন্তাপত পৰিল। দশৰথৰ মনোভাৱ বুজি, সাৰথি সুমন্ত্ৰে কেকেয়ীক তীক্ষ্ণ বাক্য-শৰে যেন হৃদয় কঁপাই তোলা দৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে; অনুপম বজ্ৰসদৃশ বাক্যৰে তাইৰ মর্মস্থানসমূহ ভেদ কৰা দৰে ক’লে।
Verse 3
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
তেতিয়া সুমন্ত্ৰ হঠাতে বাৰে বাৰে মূৰ জোকাৰি, পুনঃপুনঃ দীঘল নিশ্বাস এৰিলে; হাতত হাত চেপি ধৰি দাঁত কটকটালে। ক্ৰোধত তেওঁৰ চকু ৰক্তিম হ’ল, আৰু ক্ৰোধাভিভূত হৈ তৎক্ষণাৎ অশুভ সন্তাপত পৰিল। দশৰথৰ মনোভাৱ বুজি, সাৰথি সুমন্ত্ৰে কেকেয়ীক তীক্ষ্ণ বাক্য-শৰে যেন হৃদয় কঁপাই তোলা দৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে; অনুপম বজ্ৰসদৃশ বাক্যৰে তাইৰ মর্মস্থানসমূহ ভেদ কৰা দৰে ক’লে।
Verse 4
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
তেতিয়া সুমন্ত্ৰ হঠাতে বাৰে বাৰে মূৰ জোকাৰি, পুনঃপুনঃ দীঘল নিশ্বাস এৰিলে; হাতত হাত চেপি ধৰি দাঁত কটকটালে। ক্ৰোধত তেওঁৰ চকু ৰক্তিম হ’ল, আৰু ক্ৰোধাভিভূত হৈ তৎক্ষণাৎ অশুভ সন্তাপত পৰিল। দশৰথৰ মনোভাৱ বুজি, সাৰথি সুমন্ত্ৰে কেকেয়ীক তীক্ষ্ণ বাক্য-শৰে যেন হৃদয় কঁপাই তোলা দৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে; অনুপম বজ্ৰসদৃশ বাক্যৰে তাইৰ মর্মস্থানসমূহ ভেদ কৰা দৰে ক’লে।
Verse 5
यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्। भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।2.35.5।।न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते।
হে দেৱী! স্থাৱৰ-জংগম সমগ্ৰ জগতৰ ভৰ্তা স্বয়ং ৰজা দশৰথক তুমি পতিৰূপে ত্যাগ কৰিছা; সেয়ে ইয়াত তুমি কৰিবলৈ কুণ্ঠা কৰা এনে অতি অকাৰ্য একো নাই।
Verse 6
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
মই তোমাক পতিঘ্নী বুলি ভাবোঁ—আৰু শেষত নিজৰ কুলকো বিনাশ কৰা জনী; কিয়নো তোমাৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা তুমি দশৰথক সন্তাপ দিছা—যি মহেন্দ্ৰৰ দৰে অজেয়, পৰ্বতৰ দৰে অচল, আৰু মহাসাগৰৰ দৰে অক্ষোভ্য।
Verse 7
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।2.35.6।।यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः।।2.35.7।।
মই তোমাক পতিঘ্নী বুলি ভাবোঁ—আৰু শেষত নিজৰ কুলকো বিনাশ কৰা জনী; কিয়নো তোমাৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা তুমি দশৰথক সন্তাপ দিছা—যি মহেন্দ্ৰৰ দৰে অজেয়, পৰ্বতৰ দৰে অচল, আৰু মহাসাগৰৰ দৰে অক্ষোভ্য।
Verse 8
मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्। भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते।।2.35.8।।
দশৰথক—তোমাৰ ভৰ্তা, পালনকৰ্তা আৰু বৰদাতা পতিকে—অৱমান নকৰিবা; কিয়নো নাৰীসকলৰ বাবে ভৰ্তাৰ ইচ্ছা কোটি পুত্ৰতকৈও অধিক শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হয়।
Verse 9
यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये। इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि।।2.35.9।।
ৰজাৰ মৃত্যুৰ পাছত বয়সৰ ক্ৰম অনুসাৰে ৰাজ্য ৰাজকুমাৰসকলে লাভ কৰে; তেন্তে ইক্ষ্বাকু-কুলনাথ ৰামৰ ক্ষেত্ৰত সেই প্ৰতিষ্ঠিত নিয়ম তুমি কিয় লোপ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 10
राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति।।2.35.10।।
তোমাৰ পুত্ৰ ভৰত ৰজা হওক আৰু পৃথিৱী শাসন কৰক; ৰাম য’লৈ যাব, আমি সকলোৱে তাতেই যাম।
Verse 11
न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति। तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि।।2.35.11।।
আজি তুমি মৰ্যাদা লংঘন কৰা এনে কৰ্ম কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা; সেয়ে তোমাৰ ৰাজ্যত কোনো ব্ৰাহ্মণো বাস কৰিবলৈ যোগ্য নহ’ব।
Verse 12
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
নিশ্চয় আমি সকলোৱে ৰামে যি পথ অনুসৰণ কৰিব, সেই একে পথেই ল’ম। সকলো আত্মীয়-স্বজন, ব্ৰাহ্মণ আৰু সজ্জনসকলে সদায়ৰ বাবে ত্যাগ কৰিলে, হে দেবী, ৰাজ্যলাভে তোমাক কি আনন্দ দিব? মৰ্যাদা লংঘন কৰা এনে কৰ্ম কৰিবলৈ তুমি কিয় ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 13
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम्।त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा।।2.35.12।।का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति। तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि।।2.35.13।।
নিশ্চয় আমি সকলোৱে ৰামে যি পথ অনুসৰণ কৰিব, সেই একে পথেই ল’ম। সকলো আত্মীয়-স্বজন, ব্ৰাহ্মণ আৰু সজ্জনসকলে সদায়ৰ বাবে ত্যাগ কৰিলে, হে দেবী, ৰাজ্যলাভে তোমাক কি আনন্দ দিব? মৰ্যাদা লংঘন কৰা এনে কৰ্ম কৰিবলৈ তুমি কিয় ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 14
आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी।।2.35.14।।
তোমাৰ এনে আচৰণ দেখিও পৃথিৱী যে তৎক্ষণাৎ ফাটি নাযায়, সেয়া মোৰ বাবে বিস্ময়স্বৰূপ।
Verse 15
महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्।।2.35.15।।
আশ্চৰ্য যে, ৰামৰ প্ৰব্ৰাজনত তুমি দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ হৈ থাকিও, মহাব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে সৃষ্ট কৰা যেন জ্বলি উঠা ভয়ংকৰ দৰ্শনৰ ‘ধিক্!’ ৰূপ বাগ্দণ্ডে তোমাক কিয় আঘাত নকৰে?
Verse 16
आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः। यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्।।2.35.16।।
যদি কোনোবাই কুঠাৰেৰে আমগছ কাটি তাৰ ঠাইত নিমগছ পোহে, তেন্তে গাখীৰে সিঞ্চন কৰিলেও সি কেতিয়াও মিঠা নহয়।
Verse 17
अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः।।2.35.17।।
মই ভাবোঁ তোমাৰ অভিজাত্য তোমাৰ মাতৃৰ দৰেই; কিয়নো লোকত প্ৰচলিত কথা—‘নিমগছৰ পৰা মৌ নসৰে।’
Verse 18
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
তোমাৰ মাতৃৰ অসদ্গ্ৰাহ (দুষ্ট দুঃহঠ) বিষয়ে আমি পূৰ্বৰে পৰা শুনি আহিছোঁ। এবাৰ কোনো মহা বৰদাতাই তোমাৰ পিতাক অনুত্তম বৰ দিছিল; সেই বৰৰ ফলত বসুধাধিপে সকলো ভূতৰ ৰুত (ক্ৰন্দন) বুজিবলৈ সক্ষম হ’ল, আৰু তেনেই তিৰ্যগ্গতি প্ৰাণীৰ বাক্যও জানিব পাৰিলে।
Verse 19
तव मातुरसद्ग्राहं विद्मः पूर्वं यथाश्रुतम्।पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्।।2.35.18।।सर्वभूतरुतं तस्मात्संजज्ञे वसुधाधिपः। तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः।।2.35.19।।
তোমাৰ মাতৃৰ অসদ্গ্ৰাহ (দুষ্ট দুঃহঠ) বিষয়ে আমি পূৰ্বৰে পৰা শুনি আহিছোঁ। এবাৰ কোনো মহা বৰদাতাই তোমাৰ পিতাক অনুত্তম বৰ দিছিল; সেই বৰৰ ফলত বসুধাধিপে সকলো ভূতৰ ৰুত (ক্ৰন্দন) বুজিবলৈ সক্ষম হ’ল, আৰু তেনেই তিৰ্যগ্গতি প্ৰাণীৰ বাক্যও জানিব পাৰিলে।
Verse 20
ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्।।2.35.20।।
তাৰ পিছত জৃম্ভৰ শয্যাৰ ওচৰত উঠা ধ্বনিৰ পৰা মহাতেজস্বী তোমাৰ পিতাই তাৰ ভাব বুজি পালে আৰু তাত বাৰে বাৰে হাঁহিলে।
Verse 21
तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्।।2.35.21।।
তাত তোমাৰ জননী ক্ৰুদ্ধ হৈ, যেন মৃত্যুপাশক আহ্বান কৰিছে, ক’লে: “হে সৌম্য নৃপতি, আপোনাৰ হাঁহিৰ কাৰণ মই জানিব বিচাৰোঁ।”
Verse 22
नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि। ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः।।2.35.22।।
ৰাজাই দেৱীক ক’লে: “হে দেৱি, মই যদি তোমাক কওঁ, তেন্তে মোৰ মৃত্যু তৎক্ষণাৎ হ’ব; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।”
Verse 23
माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्। शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि।।2.35.23।।
তেতিয়া তোমাৰ মাতৃয়ে কেকয়ৰাজ পিতাক ক’লে: “মোক কোৱা—জীৱা বা মৰা; তুমি মোক উপহাস নকৰিবা।”
Verse 24
प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः।।2.35.24।।
প্ৰিয় ৰাণীৰ তেনে বাক্যত সম্বোধিত হৈ, পৃথিৱীপতি কেকয়ৰাজে বৰদাতাৰ বিষয়ে থকা সমগ্ৰ বিষয়টো তত্ত্বতঃ, সত্যৰূপে তাইক ক’লে।
Verse 25
ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते।।2.35.25।।
তেতিয়া সেই সাধু বৰদাতাই ৰজাক উত্তৰ দিলে: “এই নাৰী মৰক বা নিজেই ধ্বংস হওক; কিন্তু হে মহীপতে, তুমি এই কথা প্ৰকাশ নকৰিবা।”
Verse 26
स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः। मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्।।2.35.26।।
সেই বাক্য শুনি ৰজা প্ৰসন্নচিত্ত হ’ল; তোমাৰ মাতৃক তৎক্ষণাৎ আঁতৰাই, কুবেৰদেৱৰ দৰে নিশ্চিন্তে সুখেৰে বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 27
तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि। असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि।।2.35.27।।
সেইদৰে তুমিও, হে পাপদৃষ্টিৰ দুৰ্জনী, মোহবশে এই অসৎ আগ্ৰহ আঁকোৱালি ধৰি ৰজাক দুষ্টলোকৰ চলা পথলৈ ঠেলি দিছা।
Verse 28
सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा। पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः।।2.35.28।।
আজি মোৰ ওচৰত এই লোকপ্ৰসিদ্ধ প্ৰবাদ সত্য যেন লাগে: পুত্ৰসকলে পিতৃসকলক অনুসৰে, আৰু কন্যাসকলে মাতৃক অনুসৰে।
Verse 29
नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव।।2.35.29।।
এনে নকৰিবা; বসুধাধিপে যি কৈছে সেয়া গ্ৰহণ কৰা। ইয়াত স্বামীৰ ইচ্ছা অনুসৰি থাকি, এই জনসকলৰ আশ্ৰয় হোৱা।
Verse 30
मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्। भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः।।2.35.30।।
পাপীসকলৰ উচটনিত পৰি, দেৱৰাজসম প্ৰভাৱান আৰু লোকপালক তোমাৰ ভৰ্তাৰ ওপৰত অধৰ্মৰ দোষ আৰোপ নকৰিবা।
Verse 31
न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः। श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः।।2.35.31।।
হে দেৱি, ৰাজীৱলোচনে, শ্ৰীমান আৰু নিৰ্দোষ দশৰথ ৰজাই তোমাক দিয়া প্ৰতিজ্ঞা কেতিয়াও মিছা নকৰিব।
Verse 32
ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता। रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्।।2.35.32।।
জ্যেষ্ঠ, দানশীল, কৰ্মনিপুণ, স্বধৰ্মৰ ৰক্ষক, সমগ্ৰ জীৱলোকৰ পালনকৰ্তা আৰু বলৱান ৰামৰ অভিষেক হওক।
Verse 33
परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति। यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्।।2.35.33।।
হে দেৱি, যদি ৰামে পিতৃ নৃপক ত্যাগ কৰি বনলৈ যায়, তেন্তে লোকমাজত তোমাৰ বিষয়ে মহা নিন্দা বিস্তাৰিত হ’ব।
Verse 34
स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्।।2.35.34।।
সেই ৰাঘৱে ৰাজ্য ৰক্ষা কৰক; তুমি জ্বৰসদৃশ অস্থিৰতা ত্যাগ কৰি নিৰ্ব্যাকুল হওঁক। কিয়নো এই উত্তম নগৰত ৰামৰ বাহিৰে শাসকৰূপে বাস কৰিবলৈ যোগ্য আন কোনো নাই।
Verse 35
रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्। प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्।।2.35.35।।
ৰাম যেতিয়া যৌৱৰাজ্যত স্থাপিত হ’ব, তেতিয়া মহাধনুৰ্ধৰ ৰজা দশৰথে পূৰ্ববৃত্ত স্মৰণ কৰি—উত্তৰাধিকাৰী স্থাপন কৰি অৱসৰ লোৱাৰ প্ৰাচীন আচাৰ অনুসৰি—বনত প্ৰৱেশ কৰিব।
Verse 36
এইদৰে ৰাজসভাত সুমন্ত্ৰে কেতিয়াবা সান্ত্বনাময় আৰু কেতিয়াবা তীক্ষ্ণ বাক্যৰে কৈকেয়ীক কঁপাবলৈ চেষ্টা কৰিলে; তাৰ পিছত পুনৰ হাত জোৰ কৰি থিয় হ’ল।
Verse 37
ततो निर्धूय सहसा शिरो निश्श्वस्य चासकृत्। पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाप्य च ।।2.35.1।।लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत्। कोपाभिभूतस्सहसा सन्तापमशुभं गतः।।2.35.2।।मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः। कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्छरैश्शितैः ।।2.35.3।।वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः। कैकेय्या स्सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत।।2.35.4।।
কিন্তু দেৱী ৰাণী ন ডগমগাল, ন অনুতাপ কৰিলে; সেই সময়ত তাইৰ মুখবৰ্ণত কোনো পৰিৱর্তনো দেখা নগ’ল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Kaikeyī’s demand to exile Rāma and elevate Bharata can be justified against dynastic custom, ministerial counsel, and public dharma; Sumantra frames it as amaryādā that will damage both the king and the moral fabric of the realm.
The sarga teaches that political outcomes cannot be separated from moral legitimacy: vows, succession norms, and public trust constrain power, and persuasive speech (nīti) must aim at restoring dharma even when the listener remains unresponsive.
The chapter foregrounds the royal assembly of Ayodhyā as a cultural institution of deliberation, invokes the forest (vana) as the counter-space of renunciation/exile, and references Kekaya in an ancestry anecdote to contextualize courtly relationships and inherited conduct.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.