Sarga 63
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত ৰামৰ বনবাসৰ পিছত জাগি উঠা দাশৰথ শোকেৰে আচ্ছন্ন হয়। তেওঁ কৌশল্যাৰ আগত কৰ্ম-ফলৰ নীতি উচ্চাৰণ কৰে—কৰ্তাই নিজৰ কৰ্মৰ ফল অৱশ্যে ভোগ কৰে, আৰু লাভ-ক্ষতি বিচাৰ নকৰাকৈ কাম আৰম্ভ কৰা ব্যক্তি শিশুসদৃশ। তেওঁ উদাহৰণ দিয়ে—আমগছ কাটি পলাশ (কিংশুক) গছত পানী দি ফলৰ ঋতুত পচতোৱা—আৰু সেই কথাই নিজৰ ওপৰত খাপ খুৱাই কয় যে ফলৰ সময়তে তেওঁ ৰামক দূৰ কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁ আগৰ এক দোষ স্মৰণ কৰে। বৰ্ষাকালত সৰয়ূ নদীৰ কাষত শিকাৰলৈ গৈ, অন্ধকাৰত পানীঘাটত অপেক্ষা কৰি, শব্দৰ ভ্ৰমত হাতী বুলি ভাবি তীৰ নিক্ষেপ কৰে। তৎক্ষণাৎ কাতৰ চিঞৰ শুনি বুজে যে তীৰ লাগিছে এজন তপস্বী যুৱকৰ গাত, যি অন্ধ বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃৰ বাবে পানী আনিবলৈ আহিছিল। মৰণাসন্ন বনবাসী যুৱকে সন্ন্যাসীৰ ওপৰত হোৱা অন্যায় হিংসাৰ বাবে বিলাপ কৰে আৰু বিশেষকৈ পিতৃ-মাতৃৰ আগন্তুক দুখৰ কথা ক’বলৈ থাকে। তেওঁ দাশৰথক শাপৰ পৰা বাঁচিবলৈ তেওঁলোকৰ ক্ষমা বিচাৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু তীৰখন উলিয়াই দিবলৈ কয়। দাশৰথ ধৰ্মসংকটত কঁপে—থাকিলে যন্ত্ৰণা, উলিয়ালে মৃত্যু—শেষত তীৰ উলিয়াওঁতেই যুৱক প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। এই ঘটনাই দাশৰথৰ বৰ্তমান বিপৰ্যয়ৰ কৰ্মিক মূল কাৰণ হিচাপে প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।
এটা মুহূৰ্ততে পুনৰ সজাগ হৈ, শোকত আঘাতপ্ৰাপ্ত চেতনাৰে ৰজা দশৰথ পুনৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 2
रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासा द्वासवोपमम्।आविवेशोपसर्गस्तं तम स्सूर्यमिवासुरम्।।2.63.2।।
ৰাম-লক্ষ্মণৰ বনবাসৰ কাৰণে ইন্দ্ৰ-সম দশৰথক মহা বিপদে আৱৰি ধৰিলে—যেনে গ্ৰহণকালত অসুৰ-সদৃশ তমসাই সূৰ্যক গিলি পেলায়।
Verse 3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्यां कोशलेश्वरः।विवक्षुरसितापाङ्गां स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।।2.63.3।।
ৰাম পত্নীসহ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত, কোসলৰ অধিপতি দশৰথে নিজৰ দুষ্কৃত্য স্মৰণ কৰি, ক’লা নয়নীয়া কৌসল্যাৰ আগত সেই কথা ক’বলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 4
स राजा रजनीं षष्ठीं रामे प्रव्राजिते वनम्।अर्धरात्रे दशरथ स्संस्मरन् दुष्कृतं कृतम्।।2.63.4।।
ৰামক বনলৈ প্ৰব্ৰাজিত কৰাৰ পাছত, ৰজা দশৰথে ষষ্ঠ ৰজনী কটালে; অর্ধৰাত্ৰিত তেওঁ পূৰ্বে কৰা দুষ্কৃত্য সোঁৱৰি সোঁৱৰি ব্যথিত হৈ থাকিল।
Verse 5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः।कौसल्यां पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत्।।2.63.5।।
সেই ৰজা পুত্ৰশোকত দগ্ধ হৈ, নিজৰ দুষ্কৃত কৰ্ম স্মৰণ কৰি, পুত্ৰশোকত ব্যাকুল কৌসল্যাৰ আগত এই বাক্য ক’লে।
Verse 6
यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाऽशुभम्।तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः।।2.63.6।।
হে কল্যাণী, মানুহে শুভ হওক বা অশুভ হওক যি কৰ্ম কৰে, হে ভদ্ৰে, কৰ্তা নিজৰ কৰ্মৰ পৰা জন্মা ফল নিশ্চয়েই লাভ কৰে।
Verse 7
गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम्।दोषं वा यो न जानाति न बाल इति होच्यते।।2.63.7।।
কৰ্মৰ আৰম্ভণিতেই বিষয়ৰ গুৰু-লঘুত্ব আৰু ফলৰ লাভ নে দোষ যি বুজে, তাক ‘বাল’ বুলি কোৱা নহয়।
Verse 8
कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशां श्च निषिञ्चति।पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नु स्स शोचति फलागमे।।2.63.8।।
কোনোৱে আমবন কাটি পেলাই পালাশ গছত পানী সিঁচে; ফলৰ লোভত ফুল দেখি আনন্দ কৰে, কিন্তু ফল আহিবৰ সময় আহিলে শোক কৰে।
Verse 9
अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति।स शोचेत्फलवेलायां यथा किंशुकसेचकः।।2.63.9।।
ফল নুবুজাকৈ কেৱল কৰ্মত দৌৰি যোৱা মানুহে ফলৰ সময়ত শোক কৰে—যেন ফলৰ আশাত কিঞ্চুক গছত পানী দিয়া মানুহ।
Verse 10
सोऽहमाम्रवणं छित्वा पलाशांश्च न्यषेचयम्।रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः।।2.63.10।।
মই আম্ৰবন কাটি পলাশ গছত পানী ঢালোঁতা মানুহৰ দৰে; ফল পোৱাৰ ঋতুতেই ৰামক ত্যাগ কৰি, সেই দুৰ্মতি মই এতিয়া পাছত শোক কৰিছোঁ।
Verse 11
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता।कुमारश्शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम्।।2.63.11।।
হে কৌসল্যা, মই যেতিয়া যুৱ ধনুৰ্ধৰ আছিলোঁ আৰু ‘শব্দৱেধী’ বুলি খ্যাত হৈছিলোঁ, শব্দ ধৰি লক্ষ্য ভেদাৰ গৰ্বত মই এই পাপ কৰিলোঁ।
Verse 12
तदिदं मेऽनुसंम्प्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम्।सम्मोहादिह बालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम्।।2.63.12।।
হে দেৱী, এই দুখ মোৰ নিজৰ কৃতকৰ্মৰ ফলস্বৰূপে নিজেই মোৰ ওপৰত আহি পৰিল—যেনে মোহগ্ৰস্ত শিশুৱে এই লোকতেই বিষ ভক্ষণ কৰে।
Verse 13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत्।एवं ममाऽप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमयं फलम्।।2.63.13।।
যেনে কোনো পুৰুষ পলাশ ফুলত মোহিত হৈ বিভ্ৰান্ত হয়, তেনেদৰে ‘শব্দবেধ’ৰ পৰা জন্মা এই ফলটো মইও অজ্ঞাতে আগতেই বুজি নাপালোঁ।
Verse 14
देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम्।ततः प्रावृडनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी।।2.63.14।।
হে দেৱী, তেতিয়া তুমি এতিয়াও বিবাহিতা হোৱা নাছিলা, আৰু মই যুবৰাজ আছিলোঁ; তাৰ পাছত প্ৰাৱৃড ঋতু আহিল—যি কামনাক বৃদ্ধি কৰে আৰু মদ-গৰ্বক উন্মত্ত কৰে।
Verse 15
उपास्य च रसान्भौमां स्तप्त्वा च जगदंशुभिः।परेताचरितां भीमां रविराविशते दिशम्।।2.63.15।।
পৃথিৱীৰ ৰস শোষি লৈ আৰু নিজৰ কিৰণৰে জগতক তপাই, সূৰ্য ভয়ংকৰ দক্ষিণ দিশত প্ৰৱেশ কৰিলে—সেই দিশক পৰলোকগতৰ চলাচল-পথ বুলি কোৱা হয়।
Verse 16
उष्णमन्तर्दधे सद्य स्स्निग्धा ददृशिरे घनाः।ततो जहृषिरे सर्वे भेकसारङ्गबर्हिणः।।2.63.16।।
তৎক্ষণাৎ তাপ অন্তৰ্ধান হ’ল; স্নিগ্ধ ঘন বৰষুণীয়া মেঘ দেখা দিলে। তেতিয়া ভেক, সাৰস আৰু ময়ূৰ—সকলোৱে হৰ্ষিত হ’ল।
Verse 17
क्लिन्न पक्षोत्तरास्स्नाताः कृच्छ्रादिव पतत्रिणः।वृष्टिवातावधूताग्रान्पादपानभिपेदिरे।।2.63.17।।
বৰষুণত পাখি আৰু ওপৰৰ পাখনা ভিজি, যেন স্নান কৰা, তেনে পক্ষীবোৰ কষ্টেৰে বৰষুণ-বতাহত কঁপি থকা শীৰ্ষবিশিষ্ট গছবোৰৰ ওচৰলৈ গৈ আশ্ৰয় ল’লে।
Verse 18
पतितेनाम्भसाच्छन्नः पतमानेन चासकृत्।आबभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः।।2.63.18।।
পতিত জলে আচ্ছাদিত আৰু অবিৰত পতনশীল জলে বাৰে বাৰে ভিজি, মত্ত সাৰঙ্গৰে ভৰা সেই পৰ্বত জলৰাশি স্তুপৰ দৰে ভাসিল।
Verse 19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोतांसि विमलान्यपि।सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यस्सभस्मानि भुजङ्गवत्।।2.63.19।।
পৰ্বতৰ ধাতুৰ প্ৰভাৱত, নিৰ্মল হ’লেও, স্ৰোতবোৰ পাণ্ডুৰ আৰু অৰুণ বৰ্ণ ধৰি ববলৈ ধৰিলে; যেন ভস্মমিশ্ৰিত ভুজংগৰ দৰে সৰসৰি ব’লে।
Verse 20
आकुलारुण तोयानि स्रोतांसि विमलान्यपि।उन्मार्गजलवाहिनी बभूवुर्जलदागमे।।2.63.20।।
মেঘৰ আগমনত, নিৰ্মল স্ৰোতবোৰো উথলি উঠা মাটিৰে আকুল হৈ অৰুণ জলেৰে ৰঙীন হ’ল; উন্মাৰ্গে বোৱা জলবাহিনী হৈ পৰিল।
Verse 21
तस्मिन्नतिसुखे काले धनुष्मानिषुमान्रथी।व्यायामकृतसङ्कल्पस्सरयूमन्वगां नदीम्।।2.63.21।।
সেই অতি সুখদ ঋতুত মই ধনুৰ্ধাৰী, বাণসজ্জ, ৰথাৰূঢ় হৈ, শিকাৰৰ পৰিশ্ৰমৰ সংকল্প কৰি সৰযূ নদীৰ তীৰ অনুগমন কৰি গৈছিলোঁ।
Verse 22
निपाने महिषं रात्रौ गजं वाऽभ्यागतं नदीम्।अन्यं वा श्वापदं कञ्चिज्जिघांसु रजितेन्द्रियः।तस्मिं स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः।।2.63.22।।
নদীৰ নীপানস্থলত ৰাতিৰ সময়ত, ইন্দ্ৰিয় অনিয়ন্ত্ৰিত হৈ বধ-ইচ্ছাৰে, মই একান্তত ধনু তানি ঘাঁত পাতি আছিলোঁ—মহিষ হওক, গজ হওক, বা আন কোনো শ্বাপদ পানী খাবলৈ আহিলে তাক বিদ্ধ কৰিবলৈ।
Verse 23
तत्राहं संवृतं वन्यं हतवांस्तीरमागतम्।अन्यं चापि मृगं हिंस्रं शब्दं श्रुत्वाऽभ्युपागतम्।।2.63.23।।
তাত মই লুকাই থাকি, তীৰলৈ অহা এটা বন্য প্ৰাণীক বধ কৰিলোঁ; আৰু তাৰ শব্দ শুনি ওচৰলৈ অহা আন এটা হিংস্ৰ মৃগকো মই আঘাত কৰি পেলালোঁ।
Verse 24
अथान्धकारे त्वश्रौषं जले कुम्भस्य पूर्यतः।अचक्षुर्विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः।।2.63.24।।
তাৰ পাছত অন্ধকাৰত, মোৰ দৃষ্টিৰ সীমাৰ বাহিৰৰ পৰা, পানীত কুম্ভ ভৰাৰ শব্দ মই শুনিলোঁ—যেন হাতীৰ গর্জনৰ দৰে।
Verse 25
ततोऽहं शरमुधृत्य दीप्तमाशीविषोपमम्।शब्दं प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम्।।2.63.25।।
তাৰ পিছত হাতীক পতাৰ ইচ্ছাৰে মই দীপ্তিময়, আশীবিষ সদৃশ ভয়ংকৰ শৰ হাতত লৈ, শব্দৰ দিশলৈ লক্ষ্য কৰি তাক নিক্ষেপ কৰিলোঁ।
Verse 26
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
মই সেই তীক্ষ্ণ শৰ আশীবিষ সদৃশ নিক্ষেপ কৰিলোঁ; তাৰ পাছত প্ৰভাতত তাতেই বনবাসীৰ স্পষ্ট বাণী হঠাৎ উদ্ভাসিত হ’ল।
Verse 27
अमुञ्चं निशितं बाणमहमाशीविषोपमम्।तत्र वागुषसि व्यक्ता प्रादुरासीद्वनौकसः।।2.63.26।।हाहेति पततस्तोये बाणाभिहतमर्मणः।।2.63.27।।
‘হা হা!’ বুলি কাতৰাই, শৰবিদ্ধ মর্মস্থানে আঘাতপ্ৰাপ্ত সি পানীত পৰি গ’ল।
Verse 28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी। कथमस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत्तु तपस्विनि।।2.63.28।।
সেই শৰ পৰাৰ লগে লগে তাত মানৱীয় বাণী শুনা গ’ল: ‘মোৰ দৰে তপস্বীৰ ওপৰত শস্ত্ৰ কেনেকৈ পৰিব পাৰে?’
Verse 29
प्रविविक्तां नदीं रात्रावुदाहाऽरोहमागतः।इषुणाऽभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया।।2.63.29।।
‘ৰাতি মই এই নিৰ্জন নদীতীৰলৈ পানী তুলিবলৈ আহিছিলোঁ। কোনে মোক শৰে আঘাত কৰিলে? মই কাৰ প্ৰতি কি অপৰাধ কৰিলোঁ?’
Verse 30
ऋषेर्हिन्यस्तदण्डस्य वने वन्येन जीवतः।कथं नु शस्रेण वधो मद्विधस्य विधीयते।।2.63.30।।
হে ঋষে! মই দণ্ড (হিংসা) ত্যাগ কৰা তপস্বী; বনত বনীয়া আহাৰে জীৱন যাপন কৰোঁ। তেন্তে মোৰ দৰে নিৰ্দোষজনক শস্ত্ৰেৰে বধ কেনেকৈ কৰা হ’ব?
Verse 31
जटाभारधरस्यैव वल्कलाजिनवाससः।को वधेन ममर्थी स्यात्किंवाऽस्यापकृतं मया।।2.63.31।।
জটাৰ ভাৰ ধাৰণ কৰা, বল্কল আৰু অজিন পৰিধান কৰা মই—মোৰ বধ ক’নে কামনা কৰিব? অথবা মই তেওঁৰ কি অপকাৰ কৰিছোঁ?
Verse 32
एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम्।न कश्चित्साधु मन्येत यथैव गुरुतल्पगम्।।2.63.32।।
এনে ধৰণৰ নিষ্ফল, হেতুহীনভাৱে আৰম্ভ কৰা আৰু কেৱল অনৰ্থেৰে ভৰা কৰ্মক কোনো সজ্জনে অনুমোদন নকৰে; যেনেকৈ গুৰুতল্পগমন নামৰ মহাপাপক কোনো সজ্জনে মান্য নকৰে।
Verse 33
नाहं तथाऽनु शोचामि जीवितक्षयमात्मनः।मातरं पितरं चोभावनुशोचामि मद्वधे।।2.63.33।।
মোৰ নিজৰ জীৱনৰ ক্ষয়ৰ বাবে মই তেনেকৈ শোক নকৰোঁ; কিন্তু মোৰ বধ হ’লে মোৰ মাতা আৰু পিতা—সেই দুয়োৰে বাবে মই গভীৰ শোক কৰোঁ।
Verse 34
तदेतन्मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया।मयि पञ्चत्वमापन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति।।2.63.34।।
এই বৃদ্ধ দম্পতীক মই দীৰ্ঘকাল ধৰি পোহপাল দিছোঁ; মই যেতিয়া মৃত্যু পাই পঞ্চত্বত লীন হ’ম, তেতিয়া তেওঁলোকে কোন উপায়ে জীৱন চলাব?
Verse 35
वृद्धै च मतापितरावहं चैकेषुणा हता।केन स्मनिहता स्सर्वे सुबालेनाकृतात्मना।।2.63.35।।
মোৰ বৃদ্ধ মাতাপিতৃ আৰু মই—এটা মাত্ৰ বাণে যেন সকলোকে একেলগে বধ কৰিলে; কিহে, কোনে আমাক ধ্বংস কৰিলে? বাহিৰে ‘সুবাল’ যেন লাগিলেও অন্তৰে অপক্ব আৰু অসাৱধান চিত্তৰ এজন ল’ৰাই নেকি?
Verse 36
तां गिरं करुणां श्रुत्वा मम धर्मानुकाङ्क्षिणः।कराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि।।2.63.36।।
সেই কৰুণ ধ্বনি শুনি, ধৰ্মৰ প্ৰতি আকাঙ্ক্ষী মই ব্যথাত কঁপি উঠিলোঁ; বাণসহ ধনুখন দুহাতৰ পৰা সৰি গৈ মাটিত পৰিল।
Verse 37
तस्याहं करुणं श्रुत्वा निशि लालवतो बहु।सम्भ्रान्त श्शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः।।2.63.37।।
ৰাতিৰ ভিতৰত তাৰ কৰুণ বিলাপ বহু বাৰ শুনি, শোকৰ তীব্ৰ বেগে মই আতংকিত হৈ পৰিলোঁ আৰু একেবাৰে বোধশূন্য যেন হৈ দিশাহীন হৈ ৰ’লোঁ।
Verse 38
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
সেই ঠাইলৈ গৈ, শক্তিহীন আৰু অতি বিষণ্ণচিত্ত মই, সৰয়ূ নদীৰ তীৰত মোৰ বাণে আঘাত কৰা এজন তপস্বীক দেখিলোঁ—তাঁৰ জটাভাৰ ছিটিকি পৰিছিল, কমণ্ডলুৰ জল উলটি গৈছিল, কলহ দূৰলৈ নিক্ষিপ্ত হৈছিল; ধূলি আৰু ৰক্তে লেপিত অঙ্গ, শয়নস্থ, বাণশল্যৰ যন্ত্রণাত কাতৰ।
Verse 39
तं देशमहमागम्य दीनसत्त्वस्सुदुर्मनाः।अपश्यमिषुणा तीरे सरय्वास्तापसं हतम्।।2.63.38।।अवकीर्ण जटाभारं प्रविद्धकलशोदकम्।पांसुशोणितदिग्धाङ्गं शयानं शल्यपीडितम्।।2.63.39।।
সেই ঠাইলৈ গৈ, শক্তিহীন আৰু অতি বিষণ্ণচিত্ত মই, সৰয়ূ নদীৰ তীৰত মোৰ বাণে আঘাত কৰা এজন তপস্বীক দেখিলোঁ—তাঁৰ জটাভাৰ ছিটিকি পৰিছিল, কমণ্ডলুৰ জল উলটি গৈছিল, কলহ দূৰলৈ নিক্ষিপ্ত হৈছিল; ধূলি আৰু ৰক্তে লেপিত অঙ্গ, শয়নস্থ, বাণশল্যৰ যন্ত্রণাত কাতৰ।
Verse 40
स मामुद्वीक्ष्य नेत्राभ्यां त्रस्तमस्वस्थचेतसम्।इत्युवाच ततः क्रूरं दिधक्षन्निव तेजसा।।2.63.40।।
তেওঁ দুয়োটা চকুৰে মোৰ ফালে চালে; মই ভীত আৰু অস্থিৰচিত্ত আছিলোঁ। তেওঁ নিজৰ তেজেৰে যেন মোক দগ্ধ কৰিব খুজিছে তেনেকৈ দৃষ্টিৰে বিদ্ধ কৰি, তাৰ পাছত ক’লে: “ক্ৰূৰ!”
Verse 41
किं तवापकृतं राजन्वने निवसता मया।जिहीर्षुरम्भो गुर्वुर्थं यदहं ताडितस्त्वया।।2.63.41।।
হে ৰাজন, বনত বাস কৰা মই তোমাৰ কি অপকাৰ কৰিলোঁ? মই কেৱল গুৰুজনৰ বাবে জল আনিবলৈ গৈছিলোঁ, তথাপি তুমি মোক আঘাত কৰিলা।
Verse 42
एकेन खलु बाणेन मर्मण्यभिहते मयि।द्वावन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे।।2.63.42।।
এটা মাত্ৰ বাণে মর্মস্থানত মোক আঘাত কৰি, তুমি সঁচাকৈয়ে মোৰ দুজন বৃদ্ধ অন্ধ পিতামাতাকো নিধন কৰিলা—মোৰ জননী আৰু জনক।
Verse 43
तौ कथं दुर्बलावन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ।चिरमाशाकृतां तृष्णां कष्टां सन्धारयिष्यतः।।2.63.43।।
মোৰ অপেক্ষাত থকা, পিপাসাত কাতৰ সেই দুজন দুৰ্বল অন্ধ বৃদ্ধ—কেৱল আশাৰ ভৰসাত সেই কষ্টদায়ক তৃষ্ণা কিমান দিন ধৰি সহিব পাৰিব?
Verse 44
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगश्श्रुतस्य वा।पिता यन्मां न जानाति शयानं पतितं भुवि।।2.63.44।।
নিশ্চয় তপস্যা বা শ্ৰুতি-অধ্যয়নৰ ফল যেন নাই; কিয়নো মোৰ পিতাই নাজানে যে মই ভূমিত পতিত হৈ শুই আছোঁ।
Verse 45
जानन्नपि च किं कुर्यादशक्तिरपरिक्रमः।भिद्यमानमिवाशक्त स्त्रतुमन्यो नगो नगम्।।2.63.45।।
জানিলেও তেওঁ কি কৰিব পাৰে? মোৰ পিতা অশক্ত, গতি কৰিব নোৱাৰে। যেন কটা পৰি থকা গছক আন গছে ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ তেওঁ অসহায়।
Verse 46
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमाचक्ष्य राघव।न त्वामनुदहेत्क्रुद्धो वनं वह्निरिवैधितः।।2.63.46।।
হে ৰাঘৱ, তুমি নিজেই তৎক্ষণাৎ গৈ মোৰ পিতাক ক’বা; নহ’লে তেওঁ ক্ৰুদ্ধ হলে, প্ৰজ্বলিত অগ্নিয়ে যেন বন দহে, তেনেকৈ তোমাকো দহি পেলাব।
Verse 47
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रमः।तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितश्शपेत्।।2.63.47।।
হে ৰাজন, এই সৰু পদপথেই মোৰ পিতাৰ আশ্ৰমলৈ যায়। তুমি গৈ তেওঁক প্ৰসন্ন কৰা; যাতে ক্ৰুদ্ধ হৈ তেওঁ তোমাক শাপ নেদিয়ে।
Verse 48
विशल्यं कुरु मां राजन्मर्म मे निशितश्शरः।रुणद्धि मृदुसोत्सेधं तीरमम्बुरयो यथा।।2.63.48।।
হে ৰাজন, মোক বিশল্য কৰা; তীক্ষ্ণ শৰ মোৰ মর্মস্থানত গাঁথি আছে। যেন নদীৰ সোঁতে মৃদু উঁচা পাৰক চেপি ধৰে, তেনেকৈ ই মোক চেপি ধৰিছে।
Verse 49
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति।इति मामविशच्चिन्ता तस्य शल्यापकर्षणे।।2.63.49।।
তেওঁৰ শৰ উলিয়াবলৈ গৈ মোৰ মনত চিন্তা জাগিল: শৰ থাকিলে প্ৰাণ থাকোঁতে তেওঁ কষ্ট পাব; কিন্তু শৰ উলিয়ালে তেওঁ মৃত্যুবৰণ কৰিব।
Verse 50
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च।लक्षयामास हृदये चिन्तां मुनिसुतस्तदा।।2.63.50।।
তেতিয়া মুনিপুত্ৰই মোৰ হৃদয়ত থকা চিন্তা লক্ষ্য কৰিলে—মোক দুখিত, দীন আৰু শোকাতুৰ দেখি।
Verse 51
ताम्यमानस्स मां कृच्छ्रादुवाच परमार्तवत्।सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम्।।2.63.51।।
সেইজন তাম্যমাণ হৈ মৃত্যুৰ দিশে ঢলি পৰি—অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ বেঁকা হৈ কঁপনি দিয়া—অতি আৰ্ততাৰে, অতি কষ্টে মোক ক’লে।
Verse 52
संस्तभ्य शोकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम्। ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम्।।2.63.52।।
“ধৈৰ্যৰে শোক সংযত কৰি মই স্থিৰচিত্ত হওঁ। ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপ লাগিল বুলি তোমাৰ হৃদয়ত যি ভয়, সেয়া দূৰ হওক।”
Verse 53
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा।शूद्रायामस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप।।2.63.53।।
“হে ৰাজন, জনপদাধিপতি, মই দ্বিজ নহয়; তোমাৰ মনত কোনো ব্যথা নাথাকক। মই শূদ্ৰ মাতৃৰ গৰ্ভে, বৈশ্য পিতাৰ পৰা জন্ম লৈছোঁ।”
Verse 54
এইদৰে কষ্টেৰে কথা কৈ থাকোঁতে, বাণে মর্মস্থান বিদ্ধ হৈ কঁপনি উঠি ঘূৰ্ণিত হৈ ভূমিত তড়ফড়াই থকা তাক দেখি মই নত হৈ সেই বাণটো উলিয়াই দিলোঁ। মোক দেখি তপোধন তপস্বী ভীতসন্ত্রস্ত হৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 55
प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः।अथ राजा दशरथस्सचिन्तामभ्यपद्यत।।2.63.1।।
হে ভদ্ৰে, সৰয়ূৰ তীৰত শুই থকা তাক মই দেখিলোঁ—দেহ জলেৰে সিক্ত, কষ্টত বিলাপ কৰি থকা, মর্মব্ৰণৰ বাবে নিৰন্তৰ উচ্ছ্বাস-নিশ্বাস চলি থকা; তাক দেখি মই গভীৰভাৱে বিষণ্ণ হ’লোঁ।
Frequently Asked Questions
Daśaratha’s pivotal act is shooting by sound in darkness (śabdavedhī), mistaking a water-pitcher’s sound for an elephant; the dilemma then becomes whether to remove the embedded arrow—relieving pain but causing death—or leave it—prolonging suffering.
The sarga teaches karma-phala and foresight: actions begun without discerning outcomes lead to repentance at fruition, exemplified by the mango–palāśa metaphor and by Daśaratha’s past misdeed returning as present calamity.
The Sarayū River and its forested banks are central, along with the rainy-season landscape; culturally, the ascetic’s hermitage-path (ekapadī) and the water-fetching duty for aged parents frame a renunciant household economy within forest life.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.