Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৪৮ত ৰামৰ পিছে পিছে গৈ পুনৰ অযোধ্যালৈ উভতি অহা নাগৰিকসকলৰ মনস্তাত্ত্বিক অৱস্থা চিত্ৰিত হৈছে। লোকসকল চকুলোত অন্ধ, প্ৰাণ যেন ওলাই যাব ধৰিছে, মৃত্যুক কামনা কৰা দৰে বিলাপ কৰে। গৃহজীৱন ভাঙি পৰে—ঘৰে ঘৰে কান্দোন, নাৰীসকলে তীক্ষ্ণ বাক্যৰে স্বামীসকলক ধিক্কাৰ দিয়ে; বাণিজ্য, ৰন্ধন, উৎসৱ আৰু সন্তান জন্মৰ আনন্দো অৰ্থহীন হৈ পৰে। একেলগে গ্ৰন্থই ৰামৰ সৈতে যোৱা সকলৰ মহিমা বঢ়ায়—সীতাৰ সৈতে লক্ষ্মণ—আৰু কল্পনা কৰে যে বন, নদী, পৰ্বত, ফুলফুলীয়া গছ আৰু ঝৰ্ণাই ৰামক প্ৰিয় অতিথিৰ দৰে সন্মান জনাব, ঋতুবহিৰ্ভূত ফুল আৰু নিৰ্মল জল আগবঢ়াব। নাৰীসকলে সেবাৰ ভাগ-বতৰা প্ৰস্তাৱ কৰে—নাৰীসকল সীতাৰ, পুৰুষসকল ৰামৰ—যাতে বনবাসো যত্ন-সেৱাৰ চলন্ত সমাজ হৈ উঠে। তাৰ পাছত নাগৰিকসকলে কেকেয়ীৰ অধাৰ্মিক শাসনৰ নিন্দা কৰে, নেতাহীন ৰাজ্যৰ ধ্বংস আশংকা কৰে, আৰু দশৰথৰ মৃত্যু তথা তাৰ পিছৰ মহাশোক আগতীয়াকৈ কল্পনা কৰে। ৰামৰ গুণসমূহ সংক্ষিপ্ত কিন্তু গম্ভীৰ স্তৱত উল্লেখিত হয়। সন্ধ্যা নামিলে যজ্ঞাগ্নি আৰু শাস্ত্ৰপাঠ স্তব্ধ হয়, বজাৰ বন্ধ হয়, আৰু অযোধ্যা তৰাবিহীন, অন্ধকাৰ আৰু ক্ষীণ—জল কমি যোৱা সাগৰৰ দৰে—ধৰ্মক্ষয়ৰ নগৰীয় ৰূপক হৈ দেখা দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
ৰামক অনুসৰণ কৰি পুনৰ নগৰলৈ উভতি অহা নগৰবাসীসকল অতি বিষণ্ণ আৰু গভীৰভাৱে পীড়িত হ’ল। চকু অশ্ৰুতে প্লাৱিত; শোকে দমিত আৰু মৃত্যুকামনাৰে ব্যাকুল—তেওঁলোকৰ প্ৰাণশক্তি যেন উৰি গ’ল, মনোবল যেন শূন্য হৈ পৰিল।
Verse 2
तेषामेवं विषण्णानां पीडितानामतीव च।बाष्पविप्लुतनेत्राणां सशोकानां मुमूर्षया।।2.48.1।।अनुगम्य निवृत्तानां रामं नगरवासिनाम्।उद्गतानीव सत्वानि बभूवुरमनस्विनाम्।।2.48.2।।
ৰামক অনুসৰণ কৰি পুনৰ নগৰলৈ উভতি অহা নগৰবাসীসকল অতি বিষণ্ণ আৰু গভীৰভাৱে পীড়িত হ’ল। চকু অশ্ৰুতে প্লাৱিত; শোকে দমিত আৰু মৃত্যুকামনাৰে ব্যাকুল—তেওঁলোকৰ প্ৰাণশক্তি যেন উৰি গ’ল, মনোবল যেন শূন্য হৈ পৰিল।
Verse 3
स्वं स्वं निलयमागम्य पुत्रदारैस्समावृता।अश्रूणि मुमुचुस्सर्वे बाष्पेण पिहिताननाः।।2.48.3।।
তাৰ পাছত সকলোৱে নিজৰ নিজৰ গৃহলৈ উভতি গৈ, পুত্ৰ আৰু পত্নীৰে আৱৃত হৈ, সকলোৱে অশ্ৰু বিসৰ্জন কৰিলে; বাষ্পে মুখ ঢাকি পেলালে।
Verse 4
न चाहृष्यन् नचामोदन् वणिजो न प्रसारयन्।न चाशोभन्त पण्यानि नापचन् गृहमेधिनः।।2.48.4।।
কোনেও হর্ষিত নহ’ল, কোনেও আনন্দিত নহ’ল; বণিকসকলে বিক্ৰীৰ বাবে সামগ্ৰী মেলি ধৰিল নহ’ল। বজাৰৰ পণ্যসমূহ শোভাহীন হ’ল, আৰু গৃহস্থসকলে ৰান্ধণাও নকৰিলে।
Verse 5
नष्टं दृष्ट्वा नाभ्यनन्दन् विपुलं वा धनागमम्।पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत।।2.48.5।।
ক্ষতি দেখিও তেওঁলোকে দুখ নকৰিলে; বিপুল ধন লাভ কৰিও হর্ষ নকৰিলে। প্ৰথমজ পুত্ৰ লাভ কৰিও জননী আনন্দিত নহ’ল।
Verse 6
गृहे गृहे रुदन्त्यश्च भर्तारं गृहमागतम्।व्यगर्हयन्त दुःखार्ता वाग्भिस्तोत्रैरिव द्विपान्।।2.48.6।।
ঘৰে ঘৰে স্ত্ৰীসকল কান্দি আছিল; স্বামীসকল ঘৰলৈ আহিলে দুখাকুল হৈ তেওঁলোকক গৰিহণা দিছিল—তেওঁলোকৰ বাক্য গজাঙ্কুশৰ দৰে তীক্ষ্ণভাৱে বিঁধিছিল।
Verse 7
किं नु तेषां गृहैः कार्यं किं दारै: किं धनेन वा।पुत्रैर्वा किं सुखैर्वापि ये न पश्यन्ति राघवम्।।2.48.7।।
যিসকলে ৰাঘৱ (শ্ৰীৰাম)ৰ দৰ্শন নকৰে, তেওঁলোকৰ বাবে ঘৰ কিহৰ? পত্নী কিহৰ? ধন কিহৰ? পুত্ৰ বা সুখ-ভোগো কিহৰ?
Verse 8
एकः सत्पुरुषो लोके लक्ष्मण स्सह सीतया।योऽनुगच्छति काकुत्स्थं रामं परिचरन् वने।।2.48.8।।
হে লক্ষ্মণ, জগতত সঁচাকৈ ধন্য আৰু সৎপুৰুষ এজনেই—যি সীতাৰ সৈতে কাকুত্স্থ শ্ৰীৰামক অনুসৰণ কৰি বনতে তেওঁৰ শুশ্ৰূষা কৰে।
Verse 9
आपगाः कृतपुण्यास्ता पद्मिन्यश्च सरांसि च।येषु स्नास्यति काकुत्स्थो विगाह्य सलिलं शुचि।।2.48.9।।
সেই নদীসমূহ, পদ্মভৰা পুখুৰী আৰু হ্ৰদসমূহ নিশ্চয়েই পুণ্যৱতী; কিয়নো কাকুত্স্থ শ্ৰীৰাম শুচি জলে প্ৰৱেশ কৰি তাত স্নান কৰিব।
Verse 10
शोभयिष्यन्ति काकुत्स्थमटव्यो रम्यकाननाः।आपगाश्च महानूपाः सानुमन्तश्च पर्वताः।।2.48.10।।
ৰম্য কাণনেৰে সমৃদ্ধ অৰণ্য, বিস্তৃত ধাৰাৰে বোৱা নদী আৰু কোমল ঢালযুক্ত পৰ্বতসমূহ—এই সকলোয়ে বনবাসী কাকুৎস্থবংশজ (ৰাম)ক অধিক শোভা দান কৰিব।
Verse 11
काननं वापि शैलं वा यं रामोऽधिगमिष्यति।प्रियातिथिमिव प्राप्तं नैनं शक्ष्यन्त्यनर्चितुम्।।2.48.11।।
ৰাম যি অৰণ্য বা পৰ্বতলৈকে আগবাঢ়িব, সেয়া তেওঁক প্ৰিয় অতিথিৰ দৰে আগমন কৰা বুলি গ্ৰহণ কৰিব; সন্মান নকৰাকৈ তেওঁক এৰি দিব নোৱাৰিব।
Verse 12
विचित्रकुसुमापीडा बहुमञ्जरि धारिणः।राघवं दर्शयिष्यन्ति नगा भ्रमरशालिनः।।2.48.12।।
বিচিত্ৰ ফুলৰ মুকুটেৰে শোভিত, বহু মঞ্জৰীৰ ভাৰে নত, ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনে মুখৰিত বৃক্ষসমূহে ৰাঘৱ (ৰাম)ক দৰ্শন দিব—যেন তেওঁক অভিবাদন কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহিছে।
Verse 13
अकाले चापि मुख्यानि पुष्पाणि च फलानि च।दर्शयिष्यन्त्यनुक्रोशाद्गिरयो राममागतम्।।2.48.13।।
অকালতোও অনুকম্পাবশে, ৰাম আহিলে পৰ্বতমানে নিজৰ শ্ৰেষ্ঠ পুষ্প আৰু ফল প্ৰকাশ কৰিব।
Verse 14
प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः।विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झरान्।।2.48.14।।
মহীধৰ পৰ্বতমানে নিৰ্মল জলধাৰা প্ৰস্ৰৱণ কৰি, পুনঃ পুনঃ নানাবিধ মনোহৰ আৰু বিচিত্ৰ নিৰ্ঝৰ দেখুৱাব।
Verse 15
पादपाः पर्वताग्रेषु रमयिष्यन्ति राघवम्।यत्र रामो भयं नात्र नास्ति तत्र पराभवः।।2.48.15।।
পৰ্বতশিখৰৰ পাদপসমূহে ৰাঘৱক আনন্দিত কৰিব। য’ত ৰাম আছে ত’ত ভয় নাই; আৰু য’ত তেওঁ আছে ত’ত অপমান বা পৰাভৱ নাই।
Verse 16
स हि शूरो महाबाहुः पुत्रो दशरथस्य च।पुरा भवति नोदूरादनुगच्छाम राघवम्।।2.48.16।।
সেই নি:সন্দেহে শূৰ, মহাবাহু, দশৰথৰ পুত্ৰ। তেওঁ আমাৰ পৰা বেছি দূৰ নাযাওঁতেই আহা, ৰাঘৱক অনুসৰণ কৰোঁ।
Verse 17
पादच्छाया सुखा भर्तुस्तादृशस्य महात्मनः।स हि नाथो जनस्यास्य स गति स्सपरायणम्।।2.48.17।।
এনে মহাত্মা ভৰ্তাৰ পাদছায়াও সুখদায়ক। তেওঁয়েই এই জনসমূহৰ নাথ—তেওঁয়েই তেওঁলোকৰ পথ, তেওঁলোকৰ লক্ষ্য, আৰু তেওঁলোকৰ পৰম আশ্ৰয়।
Verse 18
वयं परिचरिष्यामः सीतां यूयं तु राघवम्।इति पौरस्त्रियो भर्तृ़न् दुखार्तास्तत्तदब्रुवन्।।2.48.18।।
“আমি সীতামাতাক পৰিচৰ্যা কৰিম; আৰু তোমালোক ৰাঘৱক সেৱা কৰা।” এইদৰে শোকাকুল নগৰৰ স্ত্ৰীসকলে নিজৰ নিজৰ স্বামীসকলক নানা প্ৰকাৰে কৈছিল।
Verse 19
युष्माकं राघवोऽरण्ये योगक्षेमं विधास्यति।सीता नारीजनस्यास्य योगक्षेमं करिष्यति।।2.48.19।।
অৰণ্যত ৰাঘৱে তোমালোকৰ যোগক্ষেম—কল্যাণ আৰু সুৰক্ষা—বিধান কৰিব; আৰু সীতামাতাই এই নাৰীজনৰো যোগক্ষেম নিশ্চিত কৰিব।
Verse 20
को न्वनेनाऽप्रतीतेन सोत्कण्ठितजनेन च।सम्प्रियेतामनोज्ञेन वासेन हृतचेतसा।।2.48.20।।
য’ত লোকসকল কণ্ঠৰুদ্ধ শোকে ব্যাকুল, আৰু এই বাস অনমনোহৰ হৈ চিত্ত হৰণ কৰে—তেনে ঠাইত দুঃখাক্ৰান্ত মন লৈ কোনে বাসত আনন্দ পাব পাৰে?
Verse 21
कैकेय्या यदि चे द्राज्यं स्यादधर्म्यमनाथवत्।न हि नो जीवितेनार्थः कुतः पुत्रैः कुतो धनैः।।2.48.21।।
যদি কেকেয়ীৰ হাতত অধৰ্মৰূপে ৰাজ্য পৰে আৰু আমি অনাথৰ দৰে হৈ পৰোঁ, তেন্তে আমাৰ জীৱনৰেই বা কি মূল্য? তেন্তে পুত্ৰ ক’ত, ধন ক’ত?
Verse 22
यया पुत्रश्च भर्ता च त्यक्तावैश्वर्यकारणात्।कं सा परिहरेदन्यं कैकेयी कुलपांसनी।।2.48.22।।
যিয়ে ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰতাপৰ লোভত পুত্ৰকো স্বামীকো ত্যাগ কৰিলে—সেই কুলকলংকিনী কৈকেয়ী আন কাক কেতিয়াও ৰেহাই দিব?
Verse 23
कैकेय्या न वयं राज्ये भृतका निवसेमहि।जीवन्त्या जातु जीवन्त्यः पुत्रैरपि शपामहे।।2.48.23।।
কৈকেয়ী যেতিয়ালৈকে জীয়াই থাকে, তেতিয়ালৈকে আমি—আমি জীয়াই থাকোঁতে—এই ৰাজ্যত ভৃত্যৰ দৰে বাস নকৰোঁ; পুত্ৰসকলৰ নামতেও শপথ কৰোঁ।
Verse 24
या पुत्रं पार्थिवेन्द्रस्य प्रवासयति निर्घृणा।कस्तां प्राप्य सुखं जीवेदधर्म्यां दुष्टचारिणीम्।।2.48.24।।
যিয়ে নিৰ্দয়ভাৱে পৃথিৱীপতি ৰজাৰ পুত্ৰক বনবাসলৈ পঠালে—সেই অধৰ্মিণী দুষ্টাচাৰিণীক পাই কোনে সুখেৰে জীয়াই থাকিব পাৰে?
Verse 25
उपद्रुतमिदं सर्वमनालम्बमनायकम्।कैकेय्या हि कृते सर्वं विनाशमुपयास्यति।।2.48.25।।
এই সমগ্ৰ ৰাজ্য উপদ্ৰৱে পীড়িত—আশ্ৰয়হীন আৰু সত্য নায়কবিহীন; কৈকেয়ীৰ কাৰণেই এই সকলো নিশ্চিতভাৱে বিনাশমুখী হ’ব।
Verse 26
न हि प्रव्रजिते रामे जीविष्यति महीपतिः।मृते दशरथे व्यक्तं विलापस्तदनन्तरम्।।2.48.26।।
ৰাম বনবাসলৈ গ’লে ৰজা অধিক দিন জীয়াই নাথাকিব; আৰু দশৰথৰ মৃত্যু হ’লে তাৰ পিছত স্পষ্টভাৱে—তৎক্ষণাৎ বিলাপেই হ’ব।
Verse 27
ते विषं पिबतालोड्य क्षीणपुण्या स्सुदुर्गताः।राघवं वानुगच्छध्वमश्रुतिं वापि गच्छत।।2.48.27।।
হে ক্ষীণপুণ্য হৈ দুৰ্দশাত পতিত লোকসকল! ইচ্ছা কৰিলে বিষ পান কৰা; অথবা ৰাঘৱক অনুসৰণ কৰা; নতুবা কোনো অজ্ঞাত স্থানলৈ গুচি যোৱা।
Verse 28
मिथ्याप्रव्राजितो राम स्ससीत स्सहलक्ष्मणः।भरते सन्निसृष्टास्स्म स्सौनिके पशवो यथा।।2.48.28।।
সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ ৰামক কপটৰে বনবাসলৈ তাড়ি দিয়া হৈছে; আৰু আমাক ভৰতৰ হাতত সঁপাই দিয়া হৈছে—যেনেকৈ কসাইৰ হাতত পশু সঁপা হয়।
Verse 29
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ শ্ৰীৰাম—শ্যামবৰ্ণ, পূৰ্ণচন্দ্ৰসম মুখমণ্ডল, দৃঢ় স্কন্ধযুক্ত, অরিন্দম, পদ্মনেত্ৰ, আৰু আজানুবাহু।
Verse 30
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
তেওঁ প্ৰথমে অভিবাদন কৰি মধুৰ বাক্য কয়; স্বভাৱত সৌম্য, বাক্যত সত্যবাদী, মহাবলী—সকলো লোকৰ প্ৰিয়, আৰু চন্দ্ৰসম মনোহৰ দৰ্শনযুক্ত।
Verse 31
पूर्णचन्द्रानन श्श्यामो गूढजत्रुररिन्दमः।आजानुबाहुः पद्माक्षो रामो लक्ष्मणपूर्वजः।।2.48.29।।पूर्वाभिभाषी मधुर स्सत्यवादी महाबलः।सौम्यस्सर्वस्य लोकस्य चन्द्रवत्प्रियदर्शनः।।2.48.30।।नूनं पुरुषशार्दूलो मत्तमातङ्गविक्रमः।शोभयिष्यत्यरण्यानि विचरन् स महारथः।।2.48.31।।
নিশ্চয়েই সেই পুৰুষশাৰ্দূল, মত্ত গজসম পৰাক্ৰমী মহাৰথী; অৰণ্যত বিচৰণ কৰিলেও বনভূমিক শোভিত কৰিব।
Verse 32
तास्तथा विलपन्त्यस्तु नगरे नागरस्त्रियः।चुक्रुशु र्दुःखसन्तप्ता मृत्योरिव भयागमे।।2.48.32।।
এইদৰে নগৰৰ নাগৰী স্ত্ৰীসকলে বিলাপ কৰি থাকিল; দুখত দগ্ধ হৈ, মৃত্যুৰ আগমনৰ দৰে ভয় আহিল বুলি চিঞৰি উঠিল।
Verse 33
इत्येवं विलपन्तीनां स्त्रीणां वेश्मसु राघवम्।जगामास्तं दिनकरो रजनी चाभ्यवर्तत।।2.48.33।।
ৰাঘৱক লৈ গৃহে গৃহে স্ত্ৰীসকলে এইদৰে বিলাপ কৰোঁতে কৰোঁতে, দিনকৰ অস্ত গ’ল আৰু ৰজনী আহি পৰিল।
Verse 34
नष्टज्वलनसन्तापा प्रशान्ताध्यायसत्कथा।तिमिरेणाभिलिप्तेव सा तदा नगरी बभौ।।2.48.34।।
তেতিয়া নগৰী তিমিৰে লিপ্ত যেন দেখা গ’ল; যজ্ঞাগ্নিৰ উষ্ণতা নাশ হ’ল, অধ্যয়ন আৰু সৎকথাৰ পাঠ-ধ্বনি নীৰৱ হৈ পৰিল।
Verse 35
उपशान्तवणिक्पण्या नष्टहर्षा निराश्रया।अयोध्या नगरी चासीन्नष्टतारमिवाम्बरम्।।2.48.35।।
বণিকসকলৰ বজাৰ নীৰৱ, হৰ্ষ নাশ আৰু আশ্ৰয়হীন—অযোধ্যা নগৰী তাৰাবিহীন আকাশৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 36
तथा स्त्रियो रामनिमित्तमातुरायथा सुते भ्रातरि वा विवासिते।विलप्य दीना रुरुदुर्विचेतसस्सूतैर्हि तासामधिको हि सोऽभवत्।।2.48.36।।
তথাই ৰামৰ নিমিত্তে স্ত্ৰীসকল শোকাকুল হ’ল, যেন পুত্ৰ বা ভ্ৰাতৃক নিৰ্বাসিত কৰা হৈছে। দীন আৰু বিচেতন হৈ বিলাপ কৰি তেওঁলোকে কান্দিলে; কিয়নো তেওঁলোকৰ বাবে শ্ৰীৰাম নিজ পুত্ৰতকৈও অধিক প্ৰিয় আছিল।
Verse 37
प्रशान्तगीतोत्सवनृत्तवादनाव्यपास्तहर्षा पिहितापणोदया।तदा ह्ययोध्या नगरी बभूव सामहार्णव स्सङ्क्षपितोदको यथा।।2.48.37।।
গীত, উৎসৱ, নৃত্য আৰু বাদ্যধ্বনি শান্ত হ’ল; হর্ষ দূৰ হ’ল আৰু বজাৰৰ দোকান-পোহাৰ বন্ধ হ’ল। তেতিয়া অযোধ্যা নগৰী, যেন মহাসাগৰৰ জল সঙ্কুচিত হৈ পিছুৱাই গৈছে, তেনে দেখা গ’ল।
Frequently Asked Questions
The sarga frames an ethical crisis of political legitimacy: citizens consider life in Ayodhyā “disagreeable” without Rāma and reject the prospect of Kaikeyī’s adharmic rule, even swearing not to live as servants under it (2.48.20–25).
The chapter teaches that social well-being depends on dharma rather than material abundance: when righteousness and rightful leadership are perceived as removed, joy, ritual continuity, and economic life collapse, while service and hospitality become the community’s remaining moral resources (2.48.3–7; 2.48.18–19; 2.48.34–37).
Ayodhyā is portrayed through cultural markers—markets, household cooking, sacrificial fires, and scriptural recitation—while the forest landscape is mapped via rivers, lotus-pools, mountains with slopes, flowering trees with bees, and waterfalls, all imagined as offering atithi-like hospitality to Rāma (2.48.9–15; 2.48.34–35).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.