Sarga 102
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত শোকৰ আকস্মিক আঘাত আৰু বাক্যৰ পৰা তৎক্ষণাৎ আচার-কৰ্মলৈ গতি সলনি হোৱাৰ চিত্ৰণ আছে। ভৰত দাশৰথৰ মৃত্যুসংবাদ ৰামক জনায়; সংবাদ শুনি ৰাম মূৰ্ছিত হয়—কুঠাৰে কটা ফুলেৰে ভৰা গছ যেন ঢলি পৰে, বা বজ্ৰাঘাতৰ দৰে। চেতনালাভ কৰি ৰামে ধৰ্মচিন্তাৰে শোক প্ৰকাশ কৰে: ৰজা-বিহীন অযোধ্যালৈ উভতি যোৱা উচিত নে, পিতৃৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া নিজে কৰিব নোৱাৰাৰ বেদনাই, আৰু পিতা পৰলোক গ’লেহে এতিয়া কোনে পথ দেখুৱাব—এই সকলো ভাবনা তেওঁ উচ্চাৰণ কৰে। ৰামে ভৰত আৰু শত্রুঘ্নক ধন্যবাদ দিয়ে যে তেওঁলোকে ৰজাৰ পূৰ্ণ শ্ৰাদ্ধ-অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰিছে। তাৰ পাছত সীতা আৰু লক্ষ্মণকো সংবাদ জনায়; ভ্ৰাতৃসকলৰ মাজত একেলগে অশ্ৰুধাৰা বয়। সুমন্ত্ৰৰ পথপ্ৰদৰ্শনত তেওঁলোকে মঙ্গলময় মন্দাকিনী তীৰ্থলৈ যায় আৰু দক্ষিণ দিশা (যমদিশা) মুখ কৰি উদক-অৰ্পণ কৰে। তাৰ পিছত দৰ্ভা ঘাঁহৰ ওপৰত ইঙ্গুদীৰ গুদা আৰু বদৰী ফল মিহলাই নিৱাপ/পিণ্ড-দান সম্পন্ন কৰে। বিলাপৰ কোলাহল শুনি জনসাধাৰণ আৰু ভৰতৰ সৈন্য আশ্ৰমলৈ দৌৰি আহে; পশু-পক্ষীও আতংকিত হৈ উঠে। এই অধ্যায়ে দেখুৱায় যে গভীৰ শোকৰ মাজতো মৰ্যাদা আৰু ধৰ্মীয় কৰ্তব্য আচার-অনুষ্ঠানৰ ৰূপে অটুট থাকে।
Shlokas
Verse 1
तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः।।।।
পিতৃ-মৰণসংলগ্ন, ভৰতৰ কোৱা সেই কৰুণ বাক্য শুনি ৰাঘৱ (ৰাম) চেতনাহীন হৈ পৰিল।
Verse 2
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।
ভৰতৰ উচ্চাৰিত বজ্ৰসদৃশ বাক্য—মোৰ বাবে অপ্রিয়—যেন আহৱত দেৱশত্ৰু দানৱসকলৰ ওপৰত ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ নিক্ষিপ্ত হ’ল, তেনেদৰে ৰামক বেদনাৰে বিদ্ধ কৰিলে। পৰন্তপ ৰামে বাহু দুটা মেলি, বনত পৰশুৰে কটা ফুলেৰে শোভিত শীৰ্ষযুক্ত গছ যেন মাটিত ঢলি পৰে, তেনেদৰে ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 3
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
“মহাৰাজ, প্ৰসন্ন হৈ আমি এতিয়া যি আহাৰ গ্ৰহণ কৰোঁ তেনে এই ভোজন গ্ৰহণ কৰক; কিয়নো মানুহে যি অন্ন ভুঞ্জে, তাৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট দেৱতাসকলেও সেই একে অন্নৰ অংশীদাৰ হয়।”
Verse 4
तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।2.102.2।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।2.102.3।।
কিন্তু ভৰতৰ মুখে উচ্চাৰিত বজ্ৰসদৃশ, হৃদয়ক অপ্রিয় সেই বাক্-বজ্ৰে শত্রুতাপক ৰাম যুদ্ধক্ষেত্ৰত দানৱে নিক্ষেপ কৰা ইন্দ্ৰবজ্ৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত যেনে হয় তেনে আঘাত পালে। ফুলেৰে শোভিত শীৰ্ষ থকা গছ যিদৰে বনত কুঠাৰে কাটি পেলালে মাটিত লুটাই পৰে, তেনেদৰে বাহু মেলি ৰাম ভূতলত ঢলি পৰিল।
Verse 5
तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्।।2.102. 4।।भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम्।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै।।।।
তাৰ পাছত তেওঁৰ ভাতৃসকলে বৈদেহী (সীতা)ৰ সৈতে কান্দি কান্দি, সকলোফালে শোকত ক্ষীণ হোৱা মহেষ্বাস ৰামৰ ওপৰত জল ছিটালে।
Verse 6
स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन्।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम्।।।।
কিন্তু কাকুৎস্থ (ৰাম) পুনৰ সংজ্ঞা লাভ কৰি, দুয়ো নয়নৰ পৰা অশ্ৰু ঝৰাই, কাতৰভাৱে দীঘলীয়াকৈ কথা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 7
स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्।।।।
পৃথিৱীপতি পিতৃদেৱ স্বৰ্গগামী হোৱা বুলি শুনি, ধৰ্মাত্মা ৰামে ভৰতক ধৰ্মসঙ্গত বাক্য ক’লে।
Verse 8
किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति।।।।
হে তাত, দেৱবিধি অনুসাৰে আপুনি পৰলোকগতি লাভ কৰাৰ পিছত মই অযোধ্যাত কি কৰিম? শ্ৰেষ্ঠ ৰজাবিহীন দীন হোৱা সেই অযোধ্যাক এতিয়া কোনে ৰক্ষা কৰিব?
Verse 9
किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः।।।।
দুৰ্ভাগ্যৱান মোৰ দৰে জনৰ বাবে সেই মহাত্মাৰ প্ৰতি কি কৰণীয় আছিল? মোৰ শোকৰ কাৰণেই তেওঁ দেহত্যাগ কৰিলে, আৰু মই তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টি-ক্ৰিয়াও যথাবিধি সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰিলোঁ।
Verse 10
अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः।।।।
অহো ভৰত! হে অনঘ, তুমি কৃতাৰ্থ হ’লা; কিয়নো তুমি আৰু শত্রুঘ্নে সকলো প্ৰেতকৃত্যত ৰজাক বিধিপূৰ্বক সৎকাৰ কৰি যথোচিত সন্মান জনাইছা।
Verse 11
निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम्।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे।।।।
মোৰ বনবাস শেষ হ’লেও, নৰেন্দ্ৰবিহীন, প্ৰধানহীন আৰু অনিশ্চয়তাত বিচলিত—ৰাজাবিহীন অযোধ্যালৈ যাবলৈও মোৰ সাহস নহয়।
Verse 12
समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते।।।।
হে পৰন্তপ! আমাৰ পিতা লোকান্তৰলৈ গ’ল; মোৰ বনবাস সমাপ্ত হ’লে অযোধ্যাত মোক পুনৰ কোনে অনুশাসন দি পথ দেখুৱাব?
Verse 13
पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम्।।।।
আগতে মোৰ সুৱৃত্তি দেখি পিতাই সান্ত্বনা দি যি কৰ্ণসুখদ বাক্য কৈছিল, এতিয়া মই সেই মধুৰ বাক্য পুনৰ কাৰ পৰা শুনিম?
Verse 14
एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।।।।
এইদৰে ভৰতক কৈ, শোকত সন্তপ্ত ৰাঘৱে পূৰ্ণচন্দ্ৰ সদৃশ মুখমণ্ডলধাৰী নিজৰ পত্নীৰ ওচৰলৈ গৈ তাইক বাক্য ক’লে।
Verse 15
सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्।।।।
“সীতে, তোমাৰ শ্বশুৰ দেহত্যাগ কৰিছে। লক্ষ্মণ, তুমি পিতৃহীন হ’লা। পৃথিৱীপতি ৰজা স্বৰ্গগত হৈছে—এই দুখদ সংবাদ ভৰত ক’ছে।”
Verse 16
ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्।।।।
কাকুৎস্থে এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই, সেই যশস্বী কুমাৰসকলৰ চকুত অতি অধিক অশ্ৰু উথলি উঠিল।
Verse 17
ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दु:खितम्।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः।।।।
তাৰ পাছত তেওঁৰ সকলো ভ্ৰাতৃয়ে ৰাঘৱক যিমান পাৰিলে সান্ত্বনা দি ক’লে: “জগতধাৰক আমাৰ পিতৃৰ উদ্দেশ্যে উদক-তৰ্পণ কৰা হওক।”
Verse 18
सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम्।।।।
মহানৃপ সেই শ্বশুৰ স্বৰ্গগত হৈছে বুলি শুনি, অশ্ৰুপূৰ্ণ দু’চকুৰে সীতাই নিজৰ প্ৰিয় স্বামীক চাব নোৱাৰিলে।
Verse 19
सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः।।।।
কান্দি থকা জনকাত্মজা সীতাক সান্ত্বনা দি, নিজেও শোকাকুল ৰামে তাত দুখিত লক্ষ্মণক দুখভৰা বাক্য ক’লে।
Verse 20
आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः।।।।
ইঙ্গুদী ফলৰ শুকান পিণ্যাক আনি দে, আৰু চীৰৰ এটা উত্তৰীয়ো আনি দে। মহাত্মা পিতৃদেৱৰ জলক্ৰিয়া—তৰ্পণ আদি—কৰিবলৈ মই যাম।
Verse 21
सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा।।।।
সীতা আগত চলক; তুমি তাই দুয়োফালে ওচৰতে থাকি চলা। মই পাছফালে যাম—ই শোকযাত্ৰা অতি সুদাৰুণ।
Verse 22
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।।।सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।।।
তাৰ পাছত তেওঁলোকৰ নিত্য অনুগামী, আত্মতত্ত্ববিদ, মহামতি, মৃদু, দান্ত আৰু শান্ত, লগতে ৰামত দৃঢ় ভক্তিযুক্ত সুমন্ত্ৰই তেওঁলোকক আশ্বাস দি ধৈৰ্য্য দিলে।
Verse 23
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्।।2.102.22।।सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्।।2.102.23।।
ৰাঘৱক আশ্বাস দি, সেই ৰাজপুত্ৰসকলৰ সৈতে সুমন্ত্ৰই তেওঁলোকৰ হাত ধৰি সহায় কৰি, শিৱা-শুভ মন্দাকিনী নদীত নামিবলৈ অৱতাৰিত কৰালে।
Verse 24
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति।।।।
তাৰ পিছত সেই যশস্বী ভ্ৰাতৃদ্বয়ে বহু কষ্টে সু-তীৰ্থযুক্ত, সদা পুষ্পিত কাননে শোভিত ৰমণীয় মন্দাকিনী নদীৰ ওচৰলৈ উপনীত হ’ল।
Verse 25
ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्।।2.102.24।।शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तातैतत्ते भवत्विति।।2.102.25।।
দ্ৰুত স্ৰোতযুক্ত, শিৱময় আৰু কাদব-ৰহিত পবিত্ৰ তীৰ্থত উপনীত হৈ তেওঁলোকে ৰজাৰ উদ্দেশে তৰ্পণৰূপে জল অৰ্ঘ্য ঢালিলে আৰু ক’লে— “তাতা, এইটো আপোনাৰ হৌক।”
Verse 26
प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।
মহীপাল ৰামে জলপূৰ্ণ অঞ্জলি গ্ৰহণ কৰি, যমদিশা দক্ষিণৰ ফালে মুখ কৰি কান্দি কান্দি বাক্য ক’লে।
Verse 27
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु।।।।
“হে ৰাজশাৰ্দূল! আপুনি পিতৃলোকলৈ গমন কৰিছে; আজি মোৰ দ্বাৰা দত্ত এই বিমল আৰু অক্ষয় তয়-তৰ্পণ আপোনালৈ উপনীত হওক।”
Verse 28
ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह।।।।
তাৰ পিছত তেজস্বী ৰাঘৱ মন্দাকিনী তীৰৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি আহি, ভ্ৰাতাসকলৰ সৈতে পিতৃৰ উদ্দেশে নিৰ্বাপ (শ্ৰাদ্ধাৰ্পণ) সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 29
ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्।।।।
দৰ্ভা ঘাঁহৰ বিছনাত ঐঙ্গুদীৰ গুদাত বদৰীফল মিহলাই পিণ্ডাকাৰ গুটি থৈ, শোকাৰ্ত ৰাম অশ্ৰুসিক্ত কণ্ঠে বাক্য ক’লে।
Verse 30
इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम्।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः।।।।
“মহাৰাজ, প্ৰসন্ন হৈ আমি এতিয়া যি আহাৰ গ্ৰহণ কৰোঁ তেনে এই ভোজন গ্ৰহণ কৰক; কিয়নো মানুহে যি অন্ন ভুঞ্জে, তাৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট দেৱতাসকলেও সেই একে অন্নৰ অংশীদাৰ হয়।”
Verse 31
तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्।।।।
তাৰ পাছত সেই একে পথেদি নদীৰ তীৰৰ পৰা পুনৰ ওপৰলৈ উঠি, নৰশ্ৰেষ্ঠ ৰামে মনোৰম ঢালযুক্ত চিত্ৰকূট পৰ্বত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 32
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ।।।।
তাৰ পাছত জগতীপতি ৰাম পৰ্ণকুটীৰ দুৱাৰলৈ আহি, নিজৰ বাহুদ্বয়ে ভৰত আৰু লক্ষ্মণ—উভয়কে—আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 33
तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव।।।।
ভ্ৰাতৃসকলৰ—বৈদেহীৰ সৈতে—ৰোদনৰ শব্দত পৰ্বতত প্ৰতিধ্বনি উঠিল; যেন সিংহসকল গর্জন কৰি আছে।
Verse 34
महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः।।।
পিতৃলৈ উদক অৰ্পণ কৰি কান্দি থকা মহাবলী পুৰুষসকলৰ সেই ভয়ংকৰ কোলাহলধ্বনি শুনি, ভৰতৰ সৈনিকসকল আতংকিত হৈ পৰিল।
Verse 35
अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम्।तेषामेव महान् शब्द: शोचतां पितरं मृतम्।।।।
তেওঁলোকে ক’লে—“নিশ্চয় ভৰত ৰামৰ সৈতে মিলিত হৈছে; মৃত পিতৃক শোক কৰি কান্দি থকা তেওঁলোকৰেই এই মহাশব্দ।”
Verse 36
अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम्।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः।।।।
তাৰ পাছত নিজৰ শিবিৰ ত্যাগ কৰি, য’ৰ পৰা সেই ধ্বনি উঠিছিল সেই দিশে সকলোৱে একাগ্ৰচিত্তে নিজৰ নিজৰ স্থানৰ পৰা দৌৰি গ’ল।
Verse 37
हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः।।।।
কিছুমানে ঘোঁৰাত, কিছুমানে হাতীত, কিছুমানে সুসজ্জিত ৰথত গ’ল; আৰু কিছুমান সুকুমাৰ যুৱ নৰ পায়েৰে হে আগবাঢ়িল।
Verse 38
अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम्।।।।
ৰামক দৰ্শন কৰিবলৈ ব্যাকুল সকলো লোক একেলগে আশ্ৰমলৈ হঠাতে ধাৱমান হ’ল—যেন তেওঁ বহুদিন ধৰি দূৰত আছিল, যদিও তেওঁৰ বনবাস সদ্য আৰম্ভ হৈছিল।
Verse 39
भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा समागमम्।ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलैः।।।।
ভ্ৰাতৃসকলৰ মিলন তৎক্ষণাৎ দৰ্শন কৰিবলৈ ব্যাকুল হৈ তেওঁলোকে নানা বিধ যানত উঠি আগবাঢ়িল; খুৰৰ ঠকঠকনি আৰু ৰথচক্ৰৰ গম্ভীৰ গর্জনে সেই যানসমূহ গুঞ্জৰি উঠিল।
Verse 40
सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथनेमिसमाहता।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे।।।।
বহু যানৰ খুৰ আৰু ৰথচক্ৰৰ আঘাতে পিষ্ট হৈ ভূমিয়ে তুমুল শব্দ উত্থাপন কৰিলে; যেন মেঘসমূহ একত্ৰ হ’লে আকাশ গর্জি উঠে।
Verse 41
तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः।।।।
সেই গর্জনত ভীত হৈ, কৰেণুসকলৰ পৰিবেষ্টনত থকা হাতীসমূহ তাতৰ পৰা অন্য বনলৈ গ’ল; মদজলৰ গন্ধে পথ সুগন্ধিত কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 42
वराह वृकसङ्घाश्च महिषा: सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै सह।।।।
বৰাহ আৰু নেকুৰা-নাহৰ (বাঘা নেকুৰা) সদৃশ বনৰীয়া কুকুৰ/শিয়ালৰ দল, মহিষ আৰু অন্যান্য বন্যজন্তু—ব্যাঘ্ৰ, গোকৰ্ণ-মৃগ, গৱয়—আৰু পৃষত হৰিণসহ সকলোয়ে ভয়ত আতংকিত হৈ উঠিল।
Verse 43
रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।
ৰথাঙ্গ নামৰ হাঁহ, নত্যূহ জলপক্ষী, হংস আৰু কাৰণ্ডৱ পক্ষী; তদুপৰি পুংসকোকিল আৰু ক্ৰৌঞ্চ পক্ষী—সেই শব্দত ভীত-সন্ত্ৰস্ত হৈ, সংজ্ঞা হেৰুৱাই, সকলো দিশে ছিটকি পৰিল।
Verse 44
तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा।।।।
সেই শব্দত ভীত পক্ষীৰে আকাশ আৱৰি গ’ল; মানুহেৰে ভূমি ঢাক খাই গ’ল—তেতিয়া আকাশ আৰু ভূমি, উভয়েই, বিশেষ দীপ্তিময় হৈ উঠিল।
Verse 45
ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम्।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः।।।।
তাৰ পাছত জনতাই হঠাতে ৰামক দেখিলে—পুৰুষব্যাঘ্ৰসদৃশ, যশস্বী আৰু নিষ্কলংক—যি খালি মাটিত আসীন আছিল।
Verse 46
विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्।।।।
কৈকেয়ীক—আৰু তাইৰ সৈতে মন্থৰাকো—ধিক্কাৰ দি জনতা ৰামৰ ওচৰলৈ আহিল; তেওঁলোকৰ মুখ অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল।
Verse 47
तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः।।।।
অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়ন আৰু গভীৰ দুঃখত নিমজ্জিত সেই লোকসকলক দেখি, ধৰ্মজ্ঞ ৰামে তেওঁলোকক পিতৃসদৃশ আৰু মাতৃসদৃশ স্নেহে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 48
स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन्।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः।।।।
তাত তেওঁ কিছুমান নৰক স্নেহেৰে আলিঙ্গন কৰিলে; আৰু কিছুমান নৰে তেওঁক প্ৰণাম জনালে। তাৰ পাছত নৃপপুত্ৰই নিজৰ সমবয়সীয়া বন্ধু-বান্ধৱ আৰু আত্মীয়সকলক, যিজনৰ বাবে যি যথোচিত, সেইদৰে সাক্ষাৎ কৰি অভিবাদন জনাই সন্মান কৰিলে।
Verse 49
स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे।।।।
তাত মহাত্মাসকলৰ কান্দোনৰ ধ্বনি ভূমিকেও আকাশকেও গুঞ্জাই তুলিলে; পৰ্বতৰ গুহাসমূহত আৰু সকলো দিশত নিৰন্তৰ প্ৰতিধ্বনিত হ’ল—মৃদংগঘোষৰ দৰে অবিৰাম।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to royal bereavement during exile: Rāma’s grief is intense, yet he prioritizes dharmic action by performing udaka and nivāpa/pinda offerings for Daśaratha, while also questioning the governance of a kingless Ayodhyā.
The sarga teaches that śoka is acknowledged but not allowed to paralyze duty; rightful conduct is expressed through ritual continuity, truthful speech, and care for others—transforming personal loss into disciplined ethical response.
Key landmarks include the Mandākinī River and its auspicious, non-slushy tīrtha for bathing and libations, as well as the Chitrakūṭa setting with the leaf-hut; culturally, it highlights preta-kṛtya, udaka offerings facing the south (Yama’s direction), and pinda preparations with ingudī and badarī on darbha grass.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.