Sarga 71

Verses 1-2

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥१॥ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥२॥

তেজস্বী ৰাঘৱে ৰাজগৃহৰ পৰা পূৰ্বমুখে প্ৰস্থান কৰিলে। তাৰ পিছত সুদামা নদীক দৰ্শন কৰি তাক পাৰ হৈ; ইক্ষ্বাকুনন্দনে দূৰপাৰৰ হ্লাদিনী নদী আৰু প্ৰত্যক্স্ৰোতে (পশ্চিমমুখে) বোৱা, তৰংগশোভিত শ্ৰীমান শতদ্ৰূ নদীকো অতিক্ৰম কৰিলে।

Verses 3-4

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥३॥सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥४॥

সত্যসন্ধ, শুচি আৰু শ্ৰীমান ভৰত আইলাধানত নদী তীৰ্ণ কৰি অপৰপৰ্পট নামৰ প্ৰদেশত উপনীত হ’ল। শিলাবহা নদী যি পৰ্বতৰ পৰা উদ্ভৱ হয় সেই পৰ্বত তীৰ্ণ কৰি, শিলাবহাৰ প্ৰবাহ চাই চাই অগ্নেয় দিশে শল্যকৰ্ষণৰ ফালে আগবাঢ়িল; তাৰ পাছত মহাশৈলসমূহ অতিক্ৰম কৰি চৈত্রৰথ নামৰ বনলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥५॥

সৰস্বতী আৰু গঙ্গাৰ সঙ্গমস্থান একেলগে প্ৰাপ্ত হৈ, বীৰমৎস্য দেশৰ উত্তৰ ভাগ অতিক্ৰম কৰি, সি ভাৰুণ্ড বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥६॥

বেগৱতী ‘কুলিঙ্গা’ নামৰ, হ্লাদদায়িনী আৰু পৰ্বতেৰে আৱৃত নদীখন তেওঁ পাৰ হ’ল; তাৰ পাছত যমুনালৈ গৈ তাকো তৰি, তেতিয়া সেনাবাহিনীলৈ বিশ্ৰাম দিলে।

Verse 7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥७॥

গা-অংগ শীতল কৰি আৰু ক্লান্ত ঘোঁৰাবোৰক আশ্বাস দি, তাতে স্নান কৰি জল পান কৰিলে; তাৰ পাছত জল লগত লৈ তেওঁলোকে পুনৰ আগবাঢ়িল।

Verse 8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥८॥

ধন্য ৰাজকুমাৰে, এটা উত্তম ৰথত আৰোহণ কৰি, বায়ু দেৱে আকাশেদি যাত্ৰা কৰাৰ দৰে, বিশাল আৰু স্বল্প জনবসতিপূৰ্ণ বন অতিক্ৰম কৰিলে।

Verse 9

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥९॥

ৰঘুবংশৰ তিলক ভৰত অংশুধান তীৰ্থত দুষ্প্ৰতৰ মহা নদী ভাগীৰথীৰ ওচৰলৈ তুৰন্তে গৈ, প্ৰসিদ্ধ প্ৰাগ্বট নগৰত উপস্থিত হ’ল।

Verse 10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥१०॥

প্ৰাগ্বটত গঙ্গা পাৰ হৈ তেওঁ কুটিকোষ্ঠিকালৈ আহিল। তাৰ পিছত সৈন্যসহ তাতো পাৰ হৈ ধর্মবৰ্ধনত উপস্থিত হ’ল।

Verse 11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥११॥

তোৰণৰ দক্ষিণাৰ্ধেদি অগ্ৰসর হৈ দশৰথনন্দন ভৰত জম্ভূপ্ৰস্থত উপস্থিত হ’ল; তাৰ পাছত তেওঁ ৰমণীয় বৰূথ নামৰ গাঁৱলৈও গ’ল।

Verse 12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥१२॥

সেই ৰমণীয় বনত বাস কৰি তেওঁ পূৰ্বমুখে অগ্ৰসর হ’ল; য’ত প্ৰিয়কা গছ-গছনি আছিল, সেই উজ্ঝিহানাৰ উদ্যানত উপস্থিত হ’ল।

Verse 13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥१३॥

সাল আৰু প্ৰিয়কা গছৰ উপবনত উপস্থিত হৈ ভৰতে শীঘ্ৰগামী ঘোঁৰাবোৰ জুৰিলে; বাহিনীলৈ আদেশ দি তেওঁ ত্বৰিতগতিত অগ্ৰসর হ’ল।

Verses 14-15

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥१४॥हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥१५॥

সৰ্বতীৰ্থত বাস কৰি তেওঁ উত্তানিকা নদী আৰু আন আন বহু বিচিত্ৰ নদী পৰ্বতজাত ঘোঁৰাৰ সহায়ত পাৰ হ’ল। তাৰ পাছত হাতীৰ পিঠিত আৰোহণ কৰি নৰব্যাঘ্ৰে কুটিকা নদী তৰিলে; আৰু লৌহিত্যত কপীৱতী নদীও পাৰ হ’ল।

Verse 16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥१६॥भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।

একসালাত তেওঁ স্থাণুমতী নদী আৰু বিনতাত গোমতী নদী পাৰ হ’ল; তাৰ পাছত কলিঙ্গনগৰত সালবনত উপস্থিত হ’ল। বাহনসমূহ অতি পৰিশ্ৰান্ত হ’লেও ভৰত তৎক্ষণাৎ শীঘ্ৰগতিত অগ্ৰসর হ’ল।

Verse 17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥१७॥अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।

ৰাতিৰ ভিতৰত বন অতি শীঘ্ৰে অতিক্ৰম কৰি, অৰুণোদয়ত তেওঁ মনুৰাজে নিৰ্মিত অযোধ্যা নগৰী দৰ্শন কৰিলে।

Verse 18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥१८॥अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।

পথত সাত ৰাতি কটাই, সেই পুৰুষব্যাঘ্ৰে আগত অযোধ্যা দেখি সাৰথিক বচন ক’লে।

Verses 19-20

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥१९॥अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥२०॥भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।

হে সাৰথি, দূৰৰ পৰা অযোধ্যা দেখা যায়—পুণ্য উদ্যানসমূহৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ, যশস্বিনী; তথাপি মোৰ দৃষ্টিত ই স্পষ্টকৈ প্ৰতীত নহয়। পাণ্ডুমৃত্তিকাৰ ধৱলতাৰে শোভিত সেই নগৰী ৰাজর্ষিসকলৰ দ্বাৰা পৰিপালিত; ধনাঢ্যসকলৰ সমৃদ্ধিত প্ৰচুৰভাৱে পূৰ্ণ, আৰু যজ্ঞকাৰী, গুণসম্পন্ন, বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলৰে অধিক পৰিমাণে আকীৰ্ণ।

Verse 21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥२१॥समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।

অযোধ্যাত পূৰ্বে চৌদিশে নৰ-নাৰীৰ মহা তুমুল শব্দ শুনা গৈছিল; আজি মই সেই শব্দ নুশুনোঁ।

Verse 22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥२२॥समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।

সায়াহ্নে ক্ৰীড়া কৰি বিশ্ৰাম লোৱা আৰু চৌদিশে পৰিভ্ৰমণ কৰা লোকসকলৰ বাবে যি উদ্যানসমূহ উজ্জ্বল দেখা গৈছিল, সেয়া আজি মোৰ দৃষ্টিত অন্যথা—সেই পৰিচিত চাঞ্চল্যবিহীন—প্ৰতীয়মান হৈছে।

Verse 23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥२३॥अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।

আজি কামাসক্ত লোকসকলে পৰিত্যাগ কৰা সেই উদ্যানসমূহ যেন কান্দি আছে বুলি লাগে; হে সাৰথি, এই পুৰী মোৰ দৃষ্টিত যেন অৰণ্যৰূপ হৈ পৰিছে।

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥२४॥निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।

ইয়াত আজি ৰথেৰে, গজেৰে বা অশ্বেৰে আৰোহণ কৰি, আগৰ দৰে পুৰীৰ শ্ৰেষ্ঠ নৰসকল ন বাহিৰলৈ ওলাই যোৱা দেখা যায়, ন ভিতৰলৈ আহি থকা।

Verse 25

उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥२५॥जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।

পূৰ্বে সেই উদ্যানসমূহ মদোন্মত্ত আনন্দে উজ্জ্বল হৈ উঠিছিল; জনসাধাৰণৰ ৰতি-সংযোগৰ মিলনসমূহৰ বাবে অতি গুণৱন্ত আৰু উপযুক্ত আছিল।

Verse 26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥२६॥स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।

কিন্তু এতিয়া মই সেই একে উদ্যানসমূহক সৰ্বত্ৰ নিৰানন্দ দেখি—পথৰ কাষে কাষে ঝৰা পাত ছিটাই আছে, আৰু দ্ৰুমসমূহ যেন বিলাপ কৰি আছে বুলি লাগে।

Verse 27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥२७॥संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।

এতিয়াও মত্ত মৃগ-পক্ষীৰ বহু মধুৰ, ৰাগময় আৰু কোমল ধ্বনি শুনা নাযায়—অৰুণোদয়ৰ ৰক্তিম পোহৰত যিবোৰ সুৰেলা ভাবে উচ্চাৰিত হৈছিল।

Verse 28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥२८॥प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।

চন্দন আৰু আগৰুৰ সুগন্ধে মিশ্ৰিত, ধূপৰ ঘন পৰিমলে মত্ত অতুল শুভ বায়ু—আজি পূৰ্বৰ দৰে কিয় নাবয়?

Verse 29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥२९॥किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।

ভেৰী, মৃদংগ আৰু বীণাৰ সৈতে শিঙাৰ পুনঃপুনঃ সংঘৰ্ষণত উঠা গম্ভীৰ নাদ—আজি কিয় থমকি গ’ল? পূৰ্বে সদায় চঞ্চল থকা নগৰীৰ গতি আজি কিয় দীন যেন লাগে?

Verse 30

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥३०॥निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।

মই নানা ধৰণৰ অনিষ্ট আৰু পাপময় অপশকুন—মনলৈ অমনোজ্ঞ নিমিত্ত—দেখিছোঁ; সেইবাবে মোৰ মন দুখত ডুবি যায়।

Verse 31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥३१॥तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।

হে সূত, মোৰ বন্ধুসকলৰ বিষয়ে সৰ্বথা কুশলৰ কোনো নিশ্চয়তা মই নাপাওঁ; আৰু এই মোহজনক অনিশ্চয়তাত মোৰ হৃদয় যেন ডুবি যায়।

Verse 32

विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥३२॥भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।

বিষণ্ণ, শ্ৰান্ত হৃদয়যুক্ত, ভীত আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ অস্থিৰ হোৱা ভৰত ইক্ষ্বাকুবংশে শাসিত অযোধ্যা নগৰীত শীঘ্ৰে প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥३३॥द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।

শ্ৰান্ত বাহনসহ তেওঁ বৈজয়ন্ত দ্বাৰেদি প্ৰৱেশ কৰিলে; দ্বাৰপালসকলে উঠি ‘জয়! জয়!’ বুলি ধ্বনি দি তেওঁৰ সৈতে আগবাঢ়িল।

Verse 34

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥३४॥सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।

কিন্তু একাগ্ৰ হ’ব নোৱাৰা মনযুক্ত ভৰত দ্বাৰপাল আৰু তাত থকা লোকসকলক প্ৰত্যৰ্চনা কৰিলে; তাৰ পাছত তাত ক্লান্ত অশ্বপতি নামৰ সূতক ৰাঘৱে ক’লে।

Verse 35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥३५॥अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।

হে নিৰ্দোষ, কাৰণ নক’ই মোক ইমান ত্বৰাত কিয় আনিলা? মোৰ হৃদয়ে অশুভৰ আশংকা কৰে, আৰু মোৰ ধৈৰ্য্য-শীল যেন পতিত হ’ব ধৰিছে।

Verse 36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥३६॥आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।

হে সাৰথি, পূৰ্বতে ৰজাৰ বিনাশৰ সময়ত যিবোৰ লক্ষণৰ কথা আমি শুনিছিলোঁ, সেই সকলো চিহ্ন-মই এতিয়া ইয়াত দেখিছোঁ।

Verses 37-39

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥३७॥असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥३८॥अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥३९॥

মই গৃহস্থসকলৰ ঘৰবোৰ ঝাড়ু-সফাই নোহোৱাকৈ মলিন আৰু কঠোৰ ৰূপে দেখা পাওঁ; দুৱাৰবোৰো অসংযতভাৱে খোলা, আৰু চাৰিওফালে পূৰ্বৰ শ্ৰী-শোভা লুপ্ত। বলি-কর্ম নচলে, ধূপৰ সুমধুৰ সুগন্ধ-আনন্দো নাই। পৰিয়ালসমূহ অন্নবিহীন যেন লাগে, লোকসকল প্ৰভাহীন—প্ৰত্যেক ঘৰতে অলক্ষ্মীৰ চিহ্ন দেখা যায়।

Verse 40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥४०॥

দেৱালয়সমূহত মালাৰ শোভা নাই; আঙণবোৰ অসম্মৃষ্ট—ন ঝাড়া, ন লিপা। দেৱাগাৰসমূহ শূন্য হৈ আছে আৰু পূৰ্বৰ দৰে এতিয়া দীপ্তি নধৰে।

Verse 41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥४१॥

দেৱতাৰ অৰ্চনা-পূজা বিচ্ছিন্ন হৈছে, আৰু যজ্ঞ-গোষ্ঠীসমূহো পূৰ্বৰ দৰে এতিয়া দেখা নাযায়। মালাৰ বজাৰসমূহো, যিবোৰ আগতে সামগ্ৰীৰে উজ্জ্বল আছিল, আজি পূৰ্ববৎ পণ্য নেদেখুৱায়।

Verse 42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥४२॥

আজি ইয়াত বণিকসকলকো পূৰ্বৰ দৰে দেখা নাযায়; তেওঁলোকৰ হৃদয় চিন্তাত ব্যাকুল, মন বিচলিত, আৰু ব্যৱসায় নষ্ট হোৱাত তেওঁলোক বাধাপ্ৰাপ্ত হৈ আছে।

Verses 43-44

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥४३॥मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥४४॥

মন্দিৰ আৰু পৱিত্ৰ দেৱালয়সমূহত, মই চৰাইৰ পালসমূহক নিৰাশ দেখা পাওঁ। নগৰৰ নাগৰিকসকল, পুৰুষ আৰু নাৰী উভয়ে, শোকাকুল দৃশ্য প্ৰদান কৰে, তেওঁলোকৰ চকু অশ্ৰুৰে পূৰ্ণ, মন শোকৰ চিন্তাত নিমগ্ন, শৰীৰ ক্ষীণ, আৰু কণ্ঠ কষ্টত উদ্বেলিত।

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥४५॥

এইদৰে কৈ, দীনমন ভৰত সেই সূত (সাৰথি)ক ক’লে; অযোধ্যাত সেই অনিষ্ট লক্ষণসমূহ দেখি ৰাজগৃহলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 46

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥४६॥

ইন্দ্ৰপুৰ সদৃশ দীপ্তিময় সেই নগৰী—এতিয়া শূন্য চৌমুহা, গৃহ আৰু পথ, ধূলিৰে অৰুণ হোৱা দুৱাৰ-কৱাটৰ যন্ত্ৰসহ—দেখি, সি দুখে সম্পূৰ্ণৰূপে আচ্ছন্ন হ’ল।

Verse 47

बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥४७॥

এই নগৰত যি বহুতো অপ্ৰিয় ঘটনা কেতিয়াও ঘটা নাছিল সেই সকলো প্ৰত্যক্ষ কৰি, মহাত্মা ভৰতে মূৰ নত কৰি, মন দীন কৰি আৰু আনন্দহীন হৈ পিতৃৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰিলে।