Sarga 54

Verse 1

ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम् ।विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥१॥

তেওঁলোকে সেই মহাবৃক্ষৰ তলত শিৱ-শুভ ৰাতি কটালে; নিৰ্মল সূৰ্য উদিত হোৱামাত্ৰে সেই স্থানৰ পৰা যাত্ৰা কৰিলে।

Verses 2-3

यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥२॥ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान् ।अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः ॥३॥

য’ত যমুনা ভাগীৰথী গঙ্গাত মিলিত হয়, সেই দেশৰ দিশে তেওঁলোকে সুমহৎ বন ভেদি আগবাঢ়িল। যশস্বী ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণ পথতে নানা ধৰণৰ ভূভাগ আৰু মনোৰম দেশ—আগতে কেতিয়াও নেদেখা—দেখি দেখিয়েই আগুৱাই গ’ল।

Verse 4

यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान् ।निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥४॥

পথত ক্ষেমে আগবাঢ়ি নানাবিধ বৃক্ষ চাই থাকোঁতে, দিন শেষ হ’বলৈ ধৰোঁতেই শ্ৰীৰামে সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক ক’লে।

Verse 5

प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् ।अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥५॥

‘সৌমিত্ৰে, প্ৰয়াগৰ ওচৰে-পাজৰে চোৱা—উচ্চ ধোঁৱা উঠিছে; ই ভগৱান অগ্নিৰ ধ্বজ যেন লাগে। মোৰ মনে হয় ইয়াৰ ওচৰতে কোনো মুনিৰ আশ্ৰম আছে।’

Verse 6

नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः ॥६॥

নিশ্চয়েই আমি গংগা-যমুনাৰ সংগমত উপনীত হৈছোঁ; কিয়নো পানী পানীৰ সৈতে ঠেকা খাই উঠা ধ্বনি স্পষ্টকৈ শুনা যায়।

Verse 7

दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥७॥

ইয়াত ভৰদ্বাজ মুনিৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত, বনজ উপজীবী বনবাসীয়ে ফালি থোৱা কাঠৰ টুকুৰা দেখা যায়; লগতে নানা প্ৰকাৰৰ গছ-গছনিও দৃষ্টিগোচৰ হয়।

Verse 8

धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥८॥

সেই দুজন ধনুৰ্ধৰ সুখে গতি কৰি, সূৰ্য অস্তমিত হ’বলৈ ধৰোঁতে গঙ্গা-যমুনাৰ সঙ্গমত থকা মুনিৰ নিবাস-আশ্ৰমত উপস্থিত হ’ল।

Verse 9

रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः ।गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥९॥

ৰামে আশ্ৰমৰ ওচৰলৈ আহি মৃগ-পক্ষীক আতংকিত কৰিলে; তাৰপিছত পথত অলপ দূৰ গৈ ভৰদ্বাজ মহৰ্ষিৰ ওচৰ পালে।

Verse 10

ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥१०॥

তাৰ পিছত মুনিৰ আশ্ৰমলৈ গৈ, দৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষী—সীতাৰ সৈতে অনুগত—সেই দুজন বীৰ দূৰতে থিয় হৈ ৰ’ল।

Verses 11-12

स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥११॥हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः ।रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥१२॥

আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰি ৰামে শিষ্যগণৰে পৰিবৃত মহাত্মা ঋষিক দেখিলে—দৃঢ়ব্ৰতী, একাগ্ৰ, আৰু তপস্যাৰে লাভ কৰা অন্তৰ্দৃষ্টিসম্পন্ন। অগ্নিহোত্ৰৰ পবিত্ৰ অগ্নি ধাৰণ কৰা সেই মহাভাগক দেখি, ৰামে সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ সৈতে কৃতাঞ্জলি হৈ অভিবাদন জনালে।

Verse 13

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥१३॥

তাৰ পিছত সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ ৰামে সেই ঋষিক নিজৰ পৰিচয় দিলে: “ভগৱন, আমি দশৰথৰ দুজন পুত্ৰ—ৰাম আৰু লক্ষ্মণ।”

Verse 14

भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा ।मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥१४॥

“এইগৰাকী মোৰ পত্নী বৈদেহী—জনকাত্মজা কল্যাণী সীতা। অনিন্দিতা সেয়ে, মোক অনুসৰি এই নিৰ্জন তপোবনলৈও আহিছে।”

Verse 15

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः ।अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥१५॥

“যেতিয়া পিতাই মোক বনবাসলৈ প্ৰেৰণ কৰিলে, তেতিয়া এই প্ৰিয় অনুজ সৌমিত্ৰি দৃঢ়ব্ৰতী হৈ, ভ্ৰাতা ৰূপে মোক অনুসৰি বনলৈয়ে আহিল।”

Verse 16

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः ॥१६॥

“ভগৱন, পিতাৰ আদেশ অনুসাৰে আমি তপোবনত প্ৰৱেশ কৰিম। তাত মূল-ফল আহাৰ কৰি, কেৱল ধৰ্মৰেই আচৰণ কৰিম।”

Verse 17

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥१७॥

ধীমন্ত ৰাজপুত্ৰৰ সেই বাক্য শুনি ধৰ্মাত্মা মুনিয়ে তৎক্ষণাৎ অতিথি-সত্কাৰৰ অৰ্থে বৃষভ, অৰ্ঘ্য আৰু পাদ্যাৰ্থ উদক আনি সমৰ্পণ কৰিলে।

Verse 18

नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥१८॥

তপ্ততপা মুনিয়ে বন-মূল আৰু ফলৰ আধাৰত নানাবিধ অন্ন-পানীয় ৰস তেওঁলোকক দিলে; লগতে বিশ্ৰামৰ বাবে বাসস্থানো সুসজ্জিত কৰি দিলে।

Verse 19

मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः ॥१९॥

চাৰিওফালে মুনিসকলৰ মাজত আসীন হৈ, ওচৰত মৃগ-পক্ষী থাকোঁতে, মুনিয়ে ৰামৰ আগমনক স্বাগতমন্ত্ৰসদৃশ বাক্যৰে অভ্যৰ্চনা কৰি তাৰপিছত ক’লে।

Verse 20

प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥२०॥

সেই আতিথ্য-অৰ্চনা গ্ৰহণ কৰি ৰাঘৱ উপবিষ্ট হোৱাৰ পাছত, ভৰদ্বাজ মুনিয়ে তেতিয়া ধৰ্মযুক্ত এই বাক্য ক’লে।

Verse 21

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् ।श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥२१॥

হে কাকুৎস্থ! বহুদিনৰ পাছত আজি তোমাক ইয়াত আগত দেখিছোঁ; আৰু ন্যায়কাৰণ বিনা হোৱা তোমাৰ এই বনবাসৰ সংবাদো মই শুনিছোঁ।

Verse 22

अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे ।पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥२२॥

এই বিস্তৃত আৰু নিৰ্জন স্থান দুটা মহা নদীৰ সঙ্গমত অৱস্থিত; ই পুণ্যময় আৰু মনোৰম—আপুনি ইয়াত সুখেৰে বাস কৰক।

Verse 23

एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥२३॥

ভৰদ্বাজে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, সৰ্বহিতত ৰত ৰাঘৱ ৰামে শুভ-মঙ্গল বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।

Verses 24-25

भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥२४॥आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥२५॥

ভগৱন, ওচৰৰ নগৰ আৰু গাঁওৰ লোকসকলে, মই ইয়াত সহজে দেখা পোৱা যায় বুলি দেখি, বৈদেহীক আৰু মোক চাবলৈ এই আশ্ৰমলৈ নিৰন্তৰ আহি থাকিব বুলি মোৰ মনে হয়; সেয়ে মই ইয়াত বাস কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰোঁ।

Verse 26

एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥२६॥

ভগৱন, অনুগ্ৰহ কৰি একান্তত উত্তম আশ্ৰম-স্থান দেখুৱাওক; য’ত সুখাৰ্হা জনকনন্দিনী বৈদেহী সন্তোষেৰে বাস কৰিব পাৰে।

Verse 27

एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥२७॥

ৰাঘৱৰ শুভ বাক্য শুনি আৰু তেওঁৰ অভিপ্ৰায় বুজি, মহামুনি ভৰদ্বাজে তেতিয়া অৰ্থগ্ৰাহক উত্তৰবাণী ক’লে।

Verses 28-29

दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि ।महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥२८॥गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥२९॥

তাত, ইয়াৰ পৰা দহ ক্ৰোশ দূৰত তোমাৰ নিবাসৰ উপযুক্ত এক পৰ্বত আছে—সেই পুণ্যময়, মহর্ষিসকলৰ দৰ্শিত, সকলো দিশে মনোহৰ। তাত বানৰ, কপি আৰু ঋক্ষ (ভালুক)সকল বিচৰণ কৰে; সি ‘চিত্ৰকূট’ নামে খ্যাত, গন্ধমাদনৰ সদৃশ।

Verse 30

यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते ।कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥३०॥

যিমান সময় মানুহে চিত্ৰকূটৰ নৰশৃঙ্গ সদৃশ শিখৰসমূহ দৰ্শন কৰে, সিমান সময় সি কল্যাণকৰ কৰ্মত মন স্থাপন কৰে; তাৰ মন পাপৰ ফালে নুঘূৰে।

Verse 31

ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥३१॥

তাত বহু ঋষিয়ে শত শৰত্‌কাল ধৰি বাস কৰি বিচৰণ কৰিছিল; তপস্যাৰ বলত তেওঁলোকে দিৱ্যলোকলৈ আৰোহণ কৰিলে—ইমান কৃশ যে যেন কপালমাত্ৰ শিৰ থকা দৰে দেখা গৈছিল।

Verse 32

प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम् ।इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥३२॥

মোৰ মনে হয়, তোমাৰ সেই একান্ত বাস সুখদ হ’ব; নতুবা, হে ৰাম, বনবাসৰ সময়খিনি ইয়াতেই মোৰ সৈতে বাস কৰা।

Verse 33

स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥३३॥

ধৰ্মবিত্ ভৰদ্বাজে সকলো প্ৰকাৰ আতিথ্য-সত্কাৰেৰে নিজৰ প্ৰিয় অতিথি ৰামক—পত্নী আৰু ভ্ৰাতাসহ—আদৰে গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 34

तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः ॥३४॥

প্ৰয়াগত সেই মহর্ষিৰ ওচৰলৈ আহি ৰামে বিচিত্ৰ আৰু পুণ্যময় কাহিনী শুনি-কৈ থাকোঁতে পবিত্ৰ ৰজনী নামি আহিল।

Verse 35

सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम् ॥३५॥

সীতা তৃতীয় (ৰাম-লক্ষ্মণসহ) কাকুত্স্থ ৰাম, পৰিশ্ৰান্ত হ’লেও সুখ-অভ্যস্ত, ভৰদ্বাজৰ ৰম্য আশ্ৰমত সেই ৰজনী সুখেৰে কটালে।

Verse 36

प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् ।उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥३६॥

ৰজনী প্ৰভাতলৈ উজলি উঠোঁতেই নৰশাৰ্দূল শ্ৰীৰামে জ্বলিত তেজস্বী মুনি ভৰদ্বাজৰ ওচৰলৈ গৈ কথা ক’লে।

Verse 37

शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥३७॥

হে ভগৱন, হে সত্যশীল মুনিবৰ! আপোনাৰ আশ্ৰমত আমি এই ৰজনী বাস কৰিলোঁ; এতিয়া কৃপা কৰি আমাক প্ৰস্থানৰ অনুমতি দিয়ক।

Verse 38

रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥३८॥

সেই ৰজনী শেষ হৈ প্ৰভাত হোৱাত ভৰদ্বাজ মুনিয়ে ক’লে: ‘মধু, মূল আৰু ফলৰে সমৃদ্ধ চিত্ৰকূটলৈ যোৱা।’

Verses 39-40

वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल ।नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ।मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः ॥३९॥गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः ।पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ॥४०॥

হে মহাবলী ৰাম! তোমাৰ বাসৰ বাবে এই স্থান উপযুক্ত বুলি মই ভাবোঁ—বিশ্ৰুত চিত্ৰকূট পৰ্বত। ই নানা প্ৰকাৰ গছ-গছনীৰ সমূহেৰে পৰিপূৰ্ণ; কিন্নৰ আৰু নাগে সেবিত; ময়ূৰৰ নাদেৰে গুঞ্জিত; আৰু গজৰাজসকলেও ইয়াত বিচৰণ কৰে। মূল-ফলত সমৃদ্ধ, পুণ্যময় আৰু মনোৰম—তুমি তাতেই গমন কৰা।

Verse 41

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः ।विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥४१॥

তাত সেই বনাঞ্চলৰ চৌদিশে কুঞ্জৰ-ঝাঁক আৰু মৃগ-ঝাঁক বিচৰণ কৰে; হে ৰাঘৱ, তুমি সিহঁতক দেখিবা।

Verse 42

सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥४२॥

সীতাৰ সৈতে একেলগে বিচৰণ কৰি নদী, জলপ্ৰপাত, সমতল প্ৰস্থান, গুহা, কন্দৰ আৰু পৰ্বত-নিৰ্ঝৰ দেখি তোৰ মন আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ব।

Verse 43

प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् ।मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥४३॥

সেই শিৱমঙ্গল বসুধাধৰ পৰ্বত হৰ্ষিত টিট্টিভ আৰু কোকিলৰ মধুৰ স্বৰে গুঞ্জৰিত। বহু মৃগ আৰু অগণিত মদোন্মত্ত গজ য’ত বিচৰণ কৰে, সি অতি সুৰম্য; তাত উপনীত হৈ আশ্ৰমত বাস কৰা।