Sarga 78
अष्टसप्ततितमः सर्गः · Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
अयोध्याकाण्ड
অযোধ্যাৰ ৰাজদৰবাৰত শোকময় পৰিণতিৰ মাজত ভৰত ৰামৰ ওচৰলৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ সাজু হয়। তেতিয়া শত্রুঘ্ন ক্ৰোধেৰে উথলি উঠে প্ৰশ্ন তোলে—সকল জীৱৰ আশ্ৰয় ৰামক কেনেকৈ এজনী নাৰীৰ কথাত বনবাসলৈ পঠোৱা হ’ল, লক্ষ্মণে কিয় এই আদেশ ৰোধ নকৰিলে, আৰু ধৰ্ম-অধৰ্ম বিচাৰ কৰি ৰজা দশৰথে কিয় নিজকে সংযত নকৰিলে। এই সময়তে মন্থৰা ৰাজবস্ত্ৰ-অলংকাৰ পিন্ধি প্ৰাসাদৰ দুৱাৰত দেখা দিয়ে। দ্বাৰপালসকলে তাক ধৰি আনি ৰামৰ বনবাস আৰু দশৰথৰ মৃত্যুৰ দোষী বুলি দেখুৱায়। এই কথা শুনি, ব্ৰতত দৃঢ় হলেও শোকে আচ্ছন্ন শত্রুঘ্ন প্ৰতিশোধৰ হুংকাৰ দিয়ে আৰু মন্থৰাক টানি-হেঁচৰি নিয়ে; তাৰ অলংকাৰ ছিটকি পৰে, প্ৰাসাদ শৰত্-আকাশৰ দৰে ঝলমল কৰে। ভয়ত সঙ্গিনীবোৰ দয়ালু কৌশল্যাৰ শৰণ লয়। শত্রুঘ্নৰ ক্ৰোধ কৈকেয়ীৰ প্ৰতিও তীব্ৰ নিন্দা হৈ পৰে; কৈকেয়ী ভৰতৰ আশ্ৰয় বিচাৰে। ভৰত ধৰ্মনীতিৰে বাধা দিয়ে—নাৰীহত্যা অনুচিত, ক্ষমা কৰাই উচিত। শত্রুঘ্ন স্বীকাৰ কৰে যে ৰামৰ তিৰস্কাৰ—‘মাতৃহন্তা’—ৰ ভয় নাথাকিলে সি কৈকেয়ীকো বধ কৰিলেহেঁতেন; সেয়ে সি থমকি মন্থৰাক মুক্ত কৰে। মন্থৰা কৈকেয়ীৰ চৰণত ঢলি পৰি বিলাপ কৰে, আৰু কৈকেয়ীয়ে কোমলভাৱে সান্ত্বনা দিয়ে—এইদৰে ক্ৰোধ, সংযম আৰু ৰাজদৰবাৰৰ কৰুণাৰ বৈপৰীত্যে সৰ্গ শেষ হয়।
Characters and places
Shlokas
Verse 1
अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।भरतं शोकसन्तप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥१॥
তাৰ পাছত, যাত্ৰা কৰিবলৈ উদ্যত শোকসন্তপ্ত ভৰতক লক্ষ্মণৰ অনুজ শত্রুঘ্নই এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
गतिर्य स्सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः ।स राम स्सत्त्वसम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥२॥
যি শ্ৰীৰাম সকলো ভূতৰ আশ্ৰয় আৰু গতি, তেওঁ দুখৰ সময়ত নিজৰেই ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰিব নেকি? তথাপি সত্ত্বসম্পন্ন সেই ৰামক এগৰাকী নাৰীয়ে বনলৈ প্ৰব্ৰাজিত কৰিলে॥
Verse 3
बलवान्वीर्यसम्पन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ ।किं न मोचयते रामं कृत्वा स्म पितृनिग्रहम् ॥३॥
বলৱান আৰু বীৰ্যসাম্পন্ন লক্ষ্মণে—পিতৃক নিগ্ৰহ কৰি—ৰামক কিয় মুক্ত নকৰিলে?॥
Verse 4
पूर्वमेव तु निग्राह्य स्समवेक्ष्य नयानयौ ।उत्पथं यस्समारूढो राजा नार्या वशं गतः ॥४॥
নয়-অনয় বিবেচনা কৰি ৰজাই আৰম্ভণিতেই নিজকে সংযত কৰা উচিত আছিল; কিয়নো তেওঁ উৎপথত উঠি নাৰীৰ বশত পৰিল॥
Verse 5
इति सम्भाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे ।प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥५॥
এইদৰে কথোপকথন কৰি থকা লক্ষ্মণৰ অনুজ শত্রুঘ্নৰ সময়তে, পূৰ্বদ্বাৰত সৰ্ব অলংকাৰৰে ভূষিতা কুব্জা মন্থৰা প্ৰকাশ পালে।
Verse 6
लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती ।विविधं विविधै स्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता ॥६॥
সেই চন্দনসাৰে লিপ্ত আছিল, ৰাজবস্ত্ৰ ধাৰণ কৰিছিল, আৰু নানাবিধ ভূষণেৰে বিভিন্নভাৱে বিভূষিতা হৈছিল।
Verse 7
मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च शुभभूषणैः ।बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्धेव वानरी ॥७॥
বিচিত্ৰ মেখলাদাম আৰু আন শুভ অলংকাৰৰে বহুতে বাঁধা সেই, ৰজ্জুৰে বাঁধা বানৰীৰ দৰে ঝলমল কৰি উঠিল।
Verse 8
तां समीक्ष्य तदा द्वास्स्थास्सुभृशं पापकारिणीम् ।गृहीत्वाऽकरुणां कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयन् ॥८॥
তাক দেখি দ্বাৰস্থ প্ৰহৰীয়াসকলে, অতি পাপকাৰিণী আৰু নিৰ্দয়া কুব্জাক ধৰি শত্রুঘ্নক বিষয়টো জনালে।
Verse 9
यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता ।सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥९॥
“ইয়াৰ কাৰণেই ৰাম বনলৈ গ’ল, আৰু তোমালোকৰ পিতাই দেহ ত্যাগ কৰিলে। এইয়েই সেই পাপিনী, নৃশংসা নাৰী—তোমাৰ বুদ্ধিমতে যি উচিত, সেয়া কৰ।”
Verse 10
शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः ।अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृत व्रतः ॥१०॥
সেই বাক্য শুনি অতি দুঃখিত, দৃঢ়ব্ৰতী শত্রুঘ্নে অন্তঃপুৰৰ সকলো পৰিচাৰকক উদ্দেশ কৰি ক’লে:
Verse 11
तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रात्रूणां मे तथा पितुः ।यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥११॥
“যি নিষ্ঠুৰ নাৰীয়ে মোৰ ভাতৃসকল আৰু মোৰ পিতৃক তীব্ৰ দুঃখ দিলে—সেই নাৰীয়ে নিজৰ ক্ৰূৰ কৰ্মৰ ফল নিজেই ভোগ কৰক।”
Verse 12
एवमुक्त्वा तु तेनाशु सखीजनसमावृता ।गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥१२॥
এনেদৰে কৈ তেওঁ তৎক্ষণাৎ, সখীসকলৰ মাজত থকা কুব্জাক বলপূৰ্বক ধৰি ল’লে; আৰু তাই সেই গৃহক কৰুণ আৰ্তনাদেৰে ভৰাই তুলিলে।
Verse 13
तत स्सुभृशसन्तप्तस्तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं विपलायत सर्वशः ॥१३॥
তাৰ পাছত তাইৰ সকলো সখী অতি সন্তপ্ত হ’ল; শত্রুঘ্ন ক্ৰুদ্ধ বুলি জানি তেওঁলোকে সকলো দিশে পলাই গ’ল।
Verse 14
आमन्त्रयत कृत्स्न श्च तस्या स्सर्व स्सखीजनः ।यथाऽयं समुपक्रान्तो निश्शेषां नः करिष्यति ॥१४॥
তাইৰ সকলো সখীয়ে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলে: “যিদৰে ই আৰম্ভ কৰিছে, সি আমাক সম্পূৰ্ণ নিঃশেষ কৰি পেলাব—এজনকো নাছাড়িব।”
Verse 15
सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् ।कौसल्यां शरणं याम सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥१५॥
কৰুণাময়ী, দানশীলা, ধৰ্মজ্ঞা আৰু যশস্বিনী কৌসল্যা মাতাৰ শৰণলৈ যাওঁ; তেঁৱেই আমাৰ ধ্ৰুৱ, নিশ্চিত গতি।
Verse 16
स च रोषेण ताम्राक्ष श्शत्रुघ्न श्शत्रुतापनः ।विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं धरणीतले ॥१६॥
ক্ৰোধত চকু তাম্ৰবৰ্ণ হৈ উঠিল; শত্ৰুতাপন শত্ৰুঘ্নে তেতিয়া মাটিত চিঞৰি থকা কুব্জাক টানি লৈ গ’ল।
Verse 17
तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थराया स्ततस्ततः ।चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥१७॥
টানি নিয়া যোৱা মন্থৰাৰ নানাবৰ্ণ বহু বিধ অলংকাৰ তাত-পাত মাটিত ছিটকি পৰি ভাঙি চুৰমাৰ হ’ল।
Verse 18
तेन भाण्डेन संस्तीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥१८॥
সেই অলংকাৰৰে ছটিয়াই থকা শ্ৰীমৎ ৰাজনিবাস তেতিয়া অধিক শোভা পালে—যেন শৰত্কালৰ নিৰ্মল আকাশ তৰাৰ দীপ্তিত ঝলমলায়।
Verse 19
स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः ।कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥१९॥
বলৱান আৰু পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ সি, প্ৰচণ্ড ক্ৰোধত আৱিষ্ট হৈ (কুব্জাক) ধৰি, কৈকেয়ীক ভৰ্ত্সনা কৰি কঠোৰ বাক্য ক’লে।
Verse 20
तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता ।शत्रुघ्नभयसन्त्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥२०॥
সেই কঠোৰ আৰু দুখদ বাক্যবোৰে কেকেয়ীক অতি ব্যথিত কৰিলে; শত্রুঘ্নৰ ভয়ত সন্ত্রস্ত হৈ তেওঁ শৰণ ল’বলৈ পুত্ৰৰ ওচৰলৈ গ’ল॥
Verse 21
तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् ।अवध्या स्सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥२१॥
শত্রুঘ্নক ক্ৰুদ্ধ দেখি ভৰতই তেওঁক ক’লে: “সকল ভূতৰ মাজত নাৰীসকল অবধ্য; তাক ক্ষমা কৰা।”॥
Verse 22
हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् ।यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥२२॥
মই এই পাপিনী, দুষ্টাচাৰিণী কৈকেয়ীক নিশ্চয় বধ কৰিলোঁহেঁতেন—যদি ধৰ্মাত্মা ৰামে মোক ‘মাতৃঘাতক’ বুলি দোষ নধৰিলেহেঁতেন।
Verse 23
इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः ।त्वां च मां च हि धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥२३॥
যদি ৰাঘৱে জানে যে এই কুব্জাকো বধ কৰা হৈছে, তেন্তে ধৰ্মাত্মা সেইজন নিশ্চয় তোমাকো মোকো কথা নক’ব।
Verse 24
भरतस्य वचश्श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥२४॥
ভৰতৰ বাক্য শুনি, লক্ষ্মণৰ অনুজ শত্রুঘ্নে ক্ৰোধ সংযত কৰিলে আৰু তাৰ পাছত মন্থৰাক এৰি দিলে।
Verse 25
सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।निश्श्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥२५॥
মন্থৰা কৈকেয়ীৰ পদমূলত পৰি গ’ল; গভীৰ নিশ্বাস এৰি, তীব্ৰ দুঃখত কাতৰ হৈ দীনভাৱে বিলাপ কৰিলে।
Verse 26
शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।शनैस्समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥२६॥
শত্রুঘ্নৰ ধাক্কাত সংজ্ঞা বিমূঢ় হোৱা, আৰত ৰূপে চাৰিওফালে চোৱা—যেন ফাঁদত লাগি থকা ক্ৰৌঞ্চী পাখিৰ দৰে—সেই কুব্জাক দেখি, ভৰতৰ মাতৃ কৈকেয়ীয়ে ধীৰে ধীৰে সান্ত্বনা দিলে।
Inside Sarga 78
Core principles
- Dharma as restraint (क्रोध-निग्रहः)
- Non-violence toward the vulnerable (स्त्री-अवध्यता as a norm)
- Accountability and moral causality (कर्मफल-विचारः)
- Courtly ethics and legitimacy (राजधर्म)
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of retaliatory justice versus dharmic restraint: Śatrughna attempts violent punishment of Mantharā (and condemns Kaikeyī), while Bharata restrains him by invoking a normative rule that women are not to be slain.
Anger may arise from grief and perceived injustice, but dharma is measured by self-control and proportionality; Bharata’s intervention reframes vengeance as a moral hazard that could alienate Rāma and violate ethical boundaries.
The action is anchored in Ayodhyā’s palace space: the eastern gate (प्राग्द्वार), the inner apartments (अन्तःपुर), and the royal residence (श्रीमद्राजनिवेशनम्), with cultural markers such as royal garments, sandal paste, and ornamentation used to visualize status and disorder.
Ask anything about Sarga 78 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
