Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ১৪ত অভিষেক-সংকট কেকয়ী আৰু দশৰথৰ সুসংগঠিত সংলাপৰ মাজেৰে অধিক তীব্ৰ হয়, য’ত ধৰ্মবদ্ধ প্ৰতিশ্ৰুতি এক অটল চুক্তিৰ দৰে স্থাপন কৰা হৈছে। কেকয়ীয়ে শোকত কঁপনি ধৰা, অচেতনপ্ৰায় ৰজাক সন্মুখীন কৰি কয় যে দিয়া বৰদান অৱশ্যে পূৰণ হ’ব লাগিব; ৰজা যদি প্ৰতিজ্ঞা ভংগ কৰে, তেন্তে তাই আত্মবিনাশৰ হুমকি দিয়ে। দশৰথক ইন্দ্ৰৰ পাষত বন্দী বলিৰ দৰে ধৰ্মৰ পাঁশত আবদ্ধ দেখুওৱা হৈছে—শোক আৰু নৈতিক বাধ্যতাই দেহ-মন দুয়োটাকে অস্থিৰ কৰি তোলে। দশৰথে কঠোৰ তিৰস্কাৰ কৰে আৰু নিজৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ কথাও আগতীয়াকৈ ভাবি কেকয়ী আৰু তাইৰ পুত্ৰক সতৰ্ক কৰে যে ৰামৰ অভিষেক বাধা দিলে তেওঁলোকে তেওঁৰ সলিল-ক্ৰিয়া কৰাৰ অধিকাৰ নাপাব। সেই সময়তে প্ৰভাত হয় আৰু অভিষেকৰ যজ্ঞীয় ব্যৱস্থা আগবাঢ়ে: বশিষ্ঠ পূৰ্ণ আনুষ্ঠানিক সামগ্ৰীসহ ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু অযোধ্যা উৎসৱমুখৰ—পথ ধুই, মালাৰে সজাই, চন্দন-ধূপৰ সুবাসেৰে ভৰাই তোলা হয়। সুমন্ত্ৰে গোপন বিপৰ্যয় নাজানি প্ৰভাত-জাগৰণৰ পৰম্পৰাগত ভাষাৰে ৰজাৰ প্ৰশংসা কৰে, কিন্তু তাতে দশৰথৰ শোক পুনৰ জাগে। তেতিয়া কেকয়ীয়ে সুমন্ত্ৰক ৰামক মাতিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু ৰজাক কেৱল আনন্দময় অপেক্ষাৰ ক্লান্তিত নিদ্ৰালু বুলি দেখুৱাই, কাহিনীখনক ৰামৰ সন্মুখত দাবীৰ আনুষ্ঠানিক মুখামুখিলৈ আগুৱাই নিয়ে।
Shlokas
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।
পুত্ৰশোকত আৰ্দ্ৰিত হৈ মূৰ্ছিত অৱস্থাত ভূমিত পৰি তড়ফড়াই থকা ইক্ষ্বাকু ৰজাক দেখি, সেই পাপিনী নাৰীয়ে এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।
এইটো কি—যেন তুমি পাপ কৰিছা? তুমি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া বৰৰ বিষয়ে মোৰ উত্তৰ শুনি, কিয় দুখেৰে ভূমিতলত পৰি আছা? তোমাৰ ৰাজস্থানত দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ থাকাই তোমাৰ বাবে শোভন।
Verse 3
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।
ধৰ্মবিদ লোকসকলে কয়—সত্যই পৰম ধৰ্ম; আৰু সত্যক আশ্ৰয় কৰি মই তোমাকো তোমাৰ ধৰ্ম-কৰ্তব্যত উপদেশ দিছোঁ।
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
হে ৰাজন, পৃথিৱীপতি শৈব্যই প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰি নিজৰ দেহ শ্যেন পক্ষীক দান কৰিলে; আৰু তেনে কৰিয়েই তেওঁ উত্তমতম গতি লাভ কৰিলে।
Verse 5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।
তেনেকৈ তেজস্বী ৰজা অলৰ্কে—বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণে যাচনা কৰোঁতে—নিজৰ চকু দুটা উলিয়াই, মন অচল ৰাখি দান কৰিলে।
Verse 6
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।
সত্যনিষ্ঠ সাগৰ—সৰিতাসকলৰ পতি—সীমা অলপ হ’লেও, সত্যৰ অনুৰোধত সময় আহিলে নিজৰ তীৰ কেতিয়াও অতিক্ৰম নকৰে।
Verse 7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।
সত্য একেটা পদতেই ব্ৰহ্ম; সত্যতেই ধৰ্ম সুদৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত। সত্যই অক্ষয় বেদ, আৰু সত্যৰ দ্বাৰাই পৰম পদ লাভ হয়।
Verse 8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।
যদি তোমাৰ মতি ধৰ্মত দৃঢ়ভাৱে ধৰা থাকে, তেন্তে সত্যক অনুসৰণ কৰা; মোক দিয়া বৰ সফল হওক—হে সত্তম, তুমি তো বৰদাতা।
Verse 9
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।
এই বিষয়ত ধৰ্মৰ হিতৰ বাবে আৰু মোৰ প্ৰেৰণা অনুসাৰে, তোমাৰ পুত্ৰ ৰামক বনবাসলৈ পঠোৱা; মই তোমাক নিশ্চয়কৈ তিনিবাৰ কৈছোঁ।
Verse 10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।
হে আৰ্য! তুমি যদি মোৰ এই চুক্তি পালন নকৰা, তেন্তে তোমাৰ আগতেই পৰিত্যক্তা হৈ মই তোমাৰ সন্মুখতে প্ৰাণত্যাগ কৰিম।
Verse 11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।
নিঃশঙ্ক কাইকেয়ীয়ে এইদৰে চাপ দিয়ােত, ৰজাই নিজৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ পাশৰ পৰা মুক্ত হ’ব নোৱাৰিলে—ইন্দ্ৰকৃত ফাঁদত বন্দী বলিৰ দৰে।
Verse 12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।
তেওঁৰ হৃদয় উদ্ভ্ৰান্ত হৈ দ্ৰুত ধপধপাই উঠিল আৰু মুখ বিবৰ্ণ হ’ল; যুৱালীত জোঁতা ধুৰ্য পশু যেন যুৱালী আৰু চক্ৰৰ মাজত অস্থিৰভাৱে কঁপে, তেনেকৈ তেওঁ কঁপি অস্থিৰ হৈ পৰিল।
Verse 13
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
বিহ্বল দুটা নয়নেৰে যেন দেখা নাপোৱা মানুহৰ দৰে ভূপতিয়ে; অতি কষ্টে ধৈৰ্য ধৰি কাইকেয়ীক এই বাক্য ক’লে।
Verse 14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।
হে পাপিনী! মন্ত্ৰসাক্ষী অগ্নিৰ সন্মুখত মই যি তোৰ হাত ধৰি আছিলোঁ, সেই বন্ধন এতিয়া ত্যাগ কৰিলোঁ; তোক আৰু তোৰ সৈতে মোৰ পৰা জন্মা তোৰ পুত্ৰকো ত্যাগ কৰিলোঁ।
Verse 15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।
দেৱী! ৰাতি পাৰ হৈ গ’ল, সূৰ্যোদয় ওচৰ চাপিছে; গুৰুজন আৰু বয়োজ্যেষ্ঠসকলে নিশ্চয়েই মোক অভিষেকলৈ শীঘ্ৰ আগবাঢ়িবলৈ ত্বৰান্বিত কৰিব।
Verse 16
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।
ৰামাভিষেকৰ বাবে যি সামগ্ৰী সাজি থোৱা হৈছে, সেই একে সামগ্ৰীৰে—মই মৃত হোৱাৰ পাছত—ৰামে মোৰ সলিলক্ৰিয়া, জল-তৰ্পণ বিধি সম্পন্ন কৰিব লাগিব।
Verse 17
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।
হে দুষ্চৰিত্ৰা নাৰী! যদি তুমি ৰামৰ অভিষেকত বাধা দিয়া, তেন্তে মোৰ মৃত্যুৰ পিছত মোৰ বাবে তুমি আৰু তোমাৰ পুত্ৰে জল-তৰ্পণৰ সলিল-ক্ৰিয়া কেতিয়াও নকৰিবা।
Verse 18
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।
আগতে মই লোকসকলক অতি সুখী দেখি আছিলোঁ; এতিয়া তেওঁলোকক হৰ্ষহীন, নিৰানন্দ, মুখ নত কৰি থকা অৱস্থাত পুনৰ চাবলৈ মই সক্ষম নহয়।
Verse 19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।
সেই মহাত্মা ভূপতিয়ে তাইদৰে ক’বলৈ থাকোঁতে, চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰে শোভিত পৱিত্ৰ ৰাতি পাৰ হৈ প্ৰভাত হ’ল।
Verse 20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।
তাৰ পিছত পাপাচাৰিণী কৈকেয়ী—বাক্যত নিপুণ আৰু ক্ৰোধত মূৰ্ছিত—পুনৰ ৰজাক কঠোৰ বাক্য ক’লে।
Verse 21
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।
হে ৰাজন, বিষবেদনাৰ দৰে কঠোৰ বাক্য তুমি কিয় কৈছা? দুখে অকলিষ্ট তোমাৰ পুত্ৰ শ্ৰীৰামক ইয়ালৈ মাতি আনাটো তোমাৰ উচিত।
Verse 22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।
মোৰ পুত্ৰক ৰাজ্যত স্থাপন কৰি, শ্ৰীৰামক বনবাসী কৰি, আৰু মোক নিঃসপত্না কৰি দিলেহে তুমি কৃতকৃত্য হ’বা।
Verse 23
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
তাইৰ বাৰে বাৰে প্ৰেৰণা পোৱাত, তীক্ষ্ণ প্ৰতোদে খোঁচা খোৱা উত্তম ঘোঁৰাৰ দৰে ৰজা পুনঃপুনঃ প্ৰচোদিত হৈ কৈকেয়ীক এই কথা ক’লে।
Verse 24
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
মই ধৰ্মবন্ধনে বাঁধ খাইছোঁ, আৰু মোৰ চেতনা লুপ্তপ্ৰায় হৈছে। ধৰ্মাত্মা মোৰ প্ৰিয় জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ শ্ৰীৰামক দেখিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।
তাৰ পাছত ৰাতি অন্ত পৰিল আৰু সূৰ্য উদয় হ’ল; পুণ্য নক্ষত্ৰযোগ আৰু শুভ, সমাহিত মুহূৰ্ত উপস্থিত হ’ল। তেতিয়া গুণসম্পন্ন বশিষ্ঠ ঋষি শিষ্যসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ, বিধিৰ সামগ্ৰী শীঘ্ৰে সংগ্ৰহ কৰি, উত্তম ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 26
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
তাৰ পাছত ৰাতি অন্ত পৰিল আৰু সূৰ্য উদয় হ’ল; পুণ্য নক্ষত্ৰযোগ আৰু শুভ, সমাহিত মুহূৰ্ত উপস্থিত হ’ল। তেতিয়া গুণসম্পন্ন বশিষ্ঠ ঋষি শিষ্যসকলৰ দ্বাৰা পৰিবৃত হৈ, বিধিৰ সামগ্ৰী শীঘ্ৰে সংগ্ৰহ কৰি, উত্তম ৰাজপ্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
তেওঁ এনে নগৰী দেখিলে—যাৰ পথসমূহ জল ছটিয়াই ঝাড়ি-মাৰ্জি পৰিষ্কাৰ কৰা, উত্তম ধ্বজ-পতাকাৰে ভূষিত, বিচিত্ৰ বৰ্ণৰ পুষ্পে আৱৃত, আৰু নানাবিধ মালাৰে দীপ্তিমান আছিল।
Verse 28
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
সেই নগৰী হৰ্ষিত জনসমূহে পৰিপূৰ্ণ, সমৃদ্ধ বিপণি-আপণাৰে সুশোভিত, মহোৎসৱে আৱৃত—ৰাঘৱ (ৰাম)ৰ নিমিত্তে উৎকণ্ঠিত-উৎসুক আছিল।
Verse 29
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
চন্দন আৰু আগৰু-ধূপে সৰ্বদিশে সুগন্ধিত, পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ অমৰাৱতীৰ সদৃশ সেই নগৰী অতিক্ৰম কৰি তেওঁ আগলৈ অগ্ৰসৰ হ’ল।
Verse 30
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
তেওঁ অন্তঃপুৰৰ শ্ৰেষ্ঠ অংশ দেখিলে—নানান দ্বিজগণৰে পৰিপূৰ্ণ, নগৰবাসী আৰু জনপদবাসীৰে ভিৰ কৰা, ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা শোভিত; যজ্ঞবিধিত পাৰদৰ্শী পৰম দ্বিজ সভাসদসকলে যাক সুসম্পূৰ্ণ কৰি তুলিছিল।
Verse 31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
অন্তঃপুৰত উপস্থিত হৈ, পৰমৰ্ষি বশিষ্ঠ অতি প্ৰসন্নচিত্তে জনসমূহৰ ভিৰ অতিক্ৰম কৰি ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 32
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
তেতিয়া তেওঁ মনুজসিংহ (দশৰথ)ৰ দ্বাৰত, সুমন্ত্ৰ নামৰ সাৰথি—প্ৰিয়দৰ্শন সচিব আৰু মন্ত্ৰী—বাহিৰলৈ ওলাই আহি থকা দেখিলে।
Verse 33
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
মহাতেজস্বী বশিষ্ঠে সেই নিপুণ সূতপুত্ৰক ক’লে: “হে বিশাৰদ, শীঘ্ৰে ৰজাক মোৰ ইয়ালৈ আগমনৰ সংবাদ জনা।”
Verse 34
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ইয়াত গঙ্গাজলভৰা ঘট আছে, আৰু সাগৰসমূহৰ পৰা অনা জলসহ কাঁচন পাত্ৰ আছে। অভিষেকাৰ্থে ঔদুম্বৰ কাঠৰ মঙ্গল পীঠো আহি উপস্থিত হৈছে। সকলো প্ৰকাৰ বীজ, সুগন্ধ দ্ৰব্য আৰু নানাবিধ ৰত্ন; মধু, দধি, ঘৃত, লাজা, দৰ্ভ, পুষ্প আৰু পয়ঃ; আঠগৰাকী ৰুচিৰা কন্যা আৰু মদমত্ত শ্ৰেষ্ঠ গজ; চাৰিঅশ্বযুক্ত শ্ৰীমান ৰথ, খড়্গ আৰু উত্তম ধনু; বাহকসহ পালঙ্কি আৰু পূৰ্ণচন্দ্ৰসম শ্বেত ছত্ৰ; দুটা শ্বেত চামৰ আৰু সুৱৰ্ণ ভৃঙ্গাৰ; সুৱৰ্ণমালাৰে অলংকৃত ককুদ্মান পাণ্ডুৰ বৃষভ; চতুৰ্দংষ্ট্ৰ কেশৰী সিংহ আৰু মহাবল শ্ৰেষ্ঠ অশ্ব; সিংহাসন, ব্যাঘ্ৰচৰ্ম আৰু সমিধে প্ৰজ্বলিত হুতাশন; সকলো বাদ্যৰ সংঘ, অলংকৃত বেশ্যা আৰু সজ্জিতা স্ত্ৰীসকল; আচার্য, ব্ৰাহ্মণ, গাভৰু আৰু পুণ্য মৃগ-পক্ষী; পৌৰ-জনপদৰ শ্ৰেষ্ঠসকল আৰু নৈগমসকল নিজৰ গণসহ—এতিয়া এইসকল আৰু আন বহু মধুৰবচনী লোক, পাৰ্থিৱসকলৰ সৈতে, ৰামৰ অভিষেকৰ বাবে একেলগে থিয় হৈ আছে।
Verse 35
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
অভিষেকাৰ্থে উদুম্বৰ কাঠেৰে নিৰ্মিত শুভ ভদ্ৰপীঠ আনা হৈছে; লগতে সকলো প্ৰকাৰৰ বীজ, সুগন্ধি দ্ৰব্য আৰু নানাবিধ ৰত্নো একত্ৰ কৰা হৈছে।
Verse 36
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
মধু, দধি, ঘৃত, লাজা, দৰ্ভ, সুমন (ফুল) আৰু পয়ঃ সাজু আছে; লগতে আঠজনী ৰুচিৰা কন্যা আৰু মদোন্মত্ত শ্ৰেষ্ঠ গজো আনা হৈছে।
Verse 37
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
চাৰি অশ্বযুক্ত শ্ৰীমান ৰথ সাজু আছে; লগতে খড়্গ আৰু উত্তম ধনুও; নৰসমূহে বহন কৰা যান (পালকি) আৰু শশিসদৃশ ছত্ৰো প্ৰস্তুত।
Verse 38
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
দুটা শ্বেত বালব্যজন (চামৰ) আছে, আৰু সোণৰ ভৃঙ্গাৰু (ছিটনি পাত্ৰ)ও; লগতে হেমদামৰে অলংকৃত পাণ্ডুৰ বৰ্ণৰ ককুদ্মান বৃষভো আনা হৈছে।
Verse 39
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
চাৰি মহাদংশ্ট্ৰযুক্ত কেশৰী সিংহ উপস্থিত, আৰু শ্ৰেষ্ঠ বংশৰ মহাবলী হৰিও (অশ্ব) আছে; সিংহাসন, ব্যাঘ্ৰচৰ্ম আৰু সমিদ্ধ হুতাশন (পবিত্ৰ অগ্নি)ও প্ৰস্তুত।
Verse 40
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
সকলো প্ৰকাৰৰ বাদ্যবাদকৰ দলসমূহ উপস্থিত আছিল; লগতে বেশ্যা আৰু অলংকৃত নাৰীসকলও। আচার্য, ব্ৰাহ্মণ, গোমাতা আৰু পুণ্য-শুভ মৃগ-পক্ষীসকলও তাত একত্ৰিত হৈছিল।
Verse 41
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
শ্ৰেষ্ঠ পৌৰ আৰু জনপদৰ প্ৰধানসকল, আৰু বণিকসকল নিজৰ গণসমূহসহ—এওঁলোক আৰু আন বহুতে প্ৰিয়বচন ক’বলৈ ক’বলৈ আনিয়া হৈছে; পাৰ্থিৱসকলৰ সৈতে ৰামৰ অভিষেকৰ বাবে একত্ৰ হৈ থিয় দিছে।
Verse 42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
মহাৰাজ, ত্বৰিত কৰক, যাতে প্ৰভাত উদয় হোৱাৰ সময়ত—পুষ্য নক্ষত্ৰযোগত—ৰামে ৰাজ্য লাভ কৰে।
Verse 43
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
মহাত্মাৰ এই বচন শুনি, সূতপুত্ৰ সুমন্ত্ৰই নৃপতিশাৰ্দূলক স্তৱ কৰি ৰাজনিবাসত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 44
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
কিন্তু ৰজাৰ প্ৰিয় কাৰ্য সাধন কৰিবলৈ তৎপৰ শুভাকাঙ্ক্ষী দ্বাৰস্থ প্ৰহৰীসকলে, আগতেই আহি উপস্থিত হোৱা বৃদ্ধ আৰু ৰজাসন্মত সুমন্ত্ৰক ৰোধ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
সেইজন ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ, ৰজাৰ অন্তৰ্নিহিত অৱস্থাৰ কথা নাজানি, পৰম তুষ্টি দানকাৰী বাক্যৰে ৰজাক অভিষ্টৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 46
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
তাৰ পিছত সূত সুমন্ত্ৰে যথাকালত ৰজাৰ নিবাসত প্ৰৱেশ কৰি, অঞ্জলি বঁধি, জগতীপতি ভূপতিক স্তৱন কৰিলে।
Verse 47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
যেনেকৈ তেজস্বী সাগৰ ভাস্কৰোদয়ত আনন্দিত হয়, তেনেকৈ স্বভাৱতে আনন্দঘন সুমন্ত্ৰও প্ৰীত মনৰে হৰ্ষিত হ’ল।
Verse 48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
এই সময়তেই মাতলি সকলো দানৱক জয় কৰা ইন্দ্ৰক স্তৱন কৰে; সেইদৰে মইও তোমাক বোধ কৰাই জাগ্ৰত কৰোঁ।
Verse 49
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
আজি বেদসমূহে—বেদাঙ্গবিদ্যাসহ—যেনেকৈ স্বয়ম্ভূ মহাবিভু ব্ৰহ্মাক জাগ্ৰত কৰে, তেনেকৈ মইও তোমাক জাগ্ৰত কৰোঁ।
Verse 50
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
সূৰ্যই চন্দ্ৰৰ সৈতে আজি সৰ্বভূতধাৰিণী শুভ পৃথিৱীক যেনেকৈ জাগ্ৰত কৰে, তেনেকৈ মইও তোমাক জাগ্ৰত কৰোঁ।
Verse 51
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
উঠা, হে মহাৰাজ, শীঘ্ৰ; কৃতকৌতুক-মঙ্গল কৰ্মে সুসজ্জিত হৈ, মেরুৰ ওপৰত দিবাকৰৰ দৰে তোমাৰ দেহশোভাৰে বিরাজ কৰা।
Verse 52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
হে কাকুৎস্থবংশজ, সোম আৰু সূৰ্য, শিৱ আৰু বৈশ্ৰৱণ, লগতে বৰুণ, অগ্নি আৰু ইন্দ্ৰ—এই সকলোৱে তোমাক বিজয় প্ৰদান কৰক।
Verse 53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।
ভগৱতী পৱিত্ৰ ৰাতি অতীত হ’ল; এতিয়ালৈকে তোমাৰ কৰণীয় কৰ্তব্য যি আছিল, সেয়া সম্পূৰ্ণ হ’ল॥
Verse 54
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
বুদ্ধি জাগ্ৰত কৰা, নৃপশাৰ্দূল; পৰৱৰ্তী কাৰ্য তৎক্ষণাৎ সম্পন্ন কৰা। ৰামৰ সমগ্ৰ অভিষেকৰ সকলো আয়োজন সম্পূৰ্ণকৈ সাজু হৈ উঠিছে॥
Verse 55
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।
পৌৰজন আৰু জনপদবাসীসকল, নৈগম অৰ্থাৎ বণিকসকলেও অঞ্জলি বঁধি থিয় হৈ আছে; আৰু ভগৱান বশিষ্ঠ স্বয়ং ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে তাতেই অৱস্থিত আছে॥
Verse 56
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।
হে ৰাজন, ৰাঘৱৰ অভিষেকৰ আজ্ঞা শীঘ্ৰে দিয়া; কিয়নো পালকবিহীন পশু আৰু নায়কবিহীন সেনা অগোছাল হৈ পৰে॥
Verse 57
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
যেনেকৈ চন্দ্ৰবিহীন ৰাতি শূন্য, যেনেকৈ বৃষভবিহীন গাইসমূহ নিৰাশ্ৰয়; তেনেকৈ য’ত ৰজা দেখা নাযায়, তাত ৰাজ্যো শূন্য-নির্জীৱ হৈ পৰে॥
Verse 58
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।
তাৰ অৰ্থবহ, যেন সান্ত্বনাপূৰ্বক কোৱা বাক্য শুনি ধৰাধিপতি পুনৰ শোকে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 59
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
তাৰ পাছত ধাৰ্মিক শ্ৰীমান ৰজা—পুত্ৰক স্মৰি হৰ্ষশূন্য, শোকে ৰক্তিম নয়ন—সূতক ওপৰলৈ চাই ক’লে: “নিশ্চয়, তোমাৰ বাক্যই পুনৰ মোৰ মর্ম ছেদন কৰিছে।”
Verse 60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।
ৰাজাৰ কৰুণ বাক্য শুনি আৰু তেওঁক দীন অৱস্থাত দেখি, সুমন্ত্ৰে অঞ্জলি বঁধি সেই ঠাইৰ পৰা অলপ আঁতৰি গ’ল।
Verse 61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
যেতিয়া দীনতাত মহীপতি নিজে ক’ব নোৱাৰিলে, তেতিয়া মন্ত্ৰজ্ঞা কৈকেয়ীয়ে সুমন্ত্ৰক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
হে সুমন্ত্ৰ! ৰামৰ অভিষেকৰ আনন্দত উচ্ছ্বসিত ৰজা সাৰা ৰাতি জাগি আছিল; জাগৰণৰ ক্লান্তিত এতিয়া নিদ্ৰাৰ অধীন হৈ পৰিছে।
Verse 63
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
সেয়ে, হে সূত! তৎক্ষণাৎ গৈ যশস্বী ৰাজপুত্ৰ ৰামক ইয়ালৈ আন; তোমাৰ মঙ্গল হওক—ইয়াত একো দ্বিধা নকৰিবা।
Verse 64
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
হৃদয়ত মঙ্গল ঘটিব বুলি ভাবি সি আনন্দিত হ’ল; আৰু ৰাজ-আজ্ঞা অনুসৰি প্ৰীতিসহ তৎক্ষণাৎ ওলাই গ’ল।
Verse 65
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
তাইৰ দ্বাৰা তৎক্ষণাৎ প্ৰেৰিত হৈ সুমন্ত্ৰে চিন্তা কৰিলে: ‘ধৰ্মবিত ৰাম নিশ্চয় অভিষেকাৰ্থে ইয়ালৈ আহিব।’
Verse 66
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
এইদৰে সূতে মনত সিদ্ধান্ত কৰি, মহা হর্ষে আৱৃত হৈ, মহাবাহু ৰাঘৱক দৰ্শন কৰিবলৈ আগ্ৰহেৰে বাহিৰ ওলাই গ’ল।
Verse 67
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
সাগৰৰ গভীৰ হ্ৰদ সদৃশ শুভ অন্তঃপুৰৰ পৰা সুমন্ত্ৰ ওলাই আহি, জনসম্ভাৰে ভৰা পথ অতিক্ৰম কৰি, সন্মুখত থকা দুৱাৰখন দেখিলে।
Verse 68
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।
তাৰ পিছত মহীপতি হঠাতে আগফালে ওলাই দুৱাৰত উপস্থিত হৈ চাৰিওফালে চালে; দুৱাৰলৈ আহি আগতেই উপস্থিত হৈ থিয় হৈ থকা বিভিন্ন মহাধনী পুৰবাসী আৰু ৰজাসকলক তেওঁ দেখিলে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Daśaratha may retract a promised boon when its fulfillment destroys his dearest intention (Rāma’s coronation). The sarga frames the promise as a binding ‘pāśa’ (noose) of satya-dharma, making withdrawal ethically illegitimate despite catastrophic personal consequences.
The chapter teaches that truth and vow-keeping are treated as foundational to dharma and political legitimacy; even the ocean is metaphorically constrained by its boundary in obedience to truth (2.14.6–7). The narrative also warns how rhetorical coercion can weaponize dharma-language to compel outcomes.
Ayodhyā is presented as a ritually prepared civic space—streets sprinkled and decorated, markets thriving, incense and sandal fragrance pervasive—while the coronation is timed to the Pushya-star conjunction. Ritual materials (Ganga water, udumbara seat, throne, fans, umbrella, fire, kuśa grass) function as cultural markers of royal consecration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.