Sarga 36
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৩৬ত অভিষেক-সংকট অধিক তীব্ৰ হৈ প্ৰক্ৰিয়াগত আৰু নৈতিক সংঘাতলৈ ৰূপ লয়। “প্ৰতিজ্ঞাৰ বেদনাত পীড়িত” দাশৰথে কান্দি কান্দি সুমন্ত্ৰক বাৰে বাৰে সম্বোধন কৰি ৰামৰ বনগমনৰ বাবে বিস্তৃত ব্যৱস্থা কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে—চতুৰ্বিধ সেনা, ধন-সম্পদ, পৰিচাৰক, ৰথ-গাড়ী, অস্ত্ৰ, অৰণ্য-পথপ্ৰদৰ্শক আৰু শিকারী, আনকি অন্নভঁৰাল আৰু কোষাগাৰো লগত পঠিয়াবলৈ কয়। দাশৰথৰ এই কথাবোৰ শুনি কৈকেয়ীৰ মনত ভয় ছায়া পেলায়; কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ যায়। তাই কয় যে জনশূন্য আৰু সমৃদ্ধিহীন ৰাজ্য ভৰত গ্ৰহণ নকৰিব। দাশৰথে তাইৰ নিষ্ঠুৰতা ধিক্কাৰ দিয়ে, কিন্তু কৈকেয়ীয়ে বংশগত দৃষ্টান্ত টানি আনে—সগৰ ৰজাই জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ অসমঞ্জসক বর্জন কৰাৰ কথা। বৃদ্ধ মন্ত্ৰী সিদ্ধাৰ্থে অসমঞ্জসৰ অপৰাধ—নাগৰিকৰ শিশুসকলৰ ওপৰত কৰা অত্যাচাৰ—বৰ্ণনা কৰি কৈকেয়ীৰ যুক্তি খণ্ডন কৰে আৰু প্ৰশ্ন তোলে: ৰামৰ কোনো বাস্তৱ দোষ আছে নে? নাথাকিলে এই নিৰ্বাসন অধৰ্ম, যিয়ে ইন্দ্ৰৰ ঐশ্বৰ্যও দগ্ধ কৰিব। সৰ্গৰ অন্তত দাশৰথে কৈকেয়ীৰ “নীচ পথ”ক তীব্ৰ ভৰ্ৎসনা কৰি ঘোষণা কৰে যে তেওঁ ৰামৰ পিছে পিছে যাব, ৰাজ্য আৰু ধন ত্যাগ কৰিব, আৰু কৈকেয়ীয়ে ভৰতৰ সৈতে শাসন “ভোগ” কৰক—এই বাক্য নৈতিক ব্যঙ্গ আৰু গভীৰ হতাশাৰে ভৰা।
Shlokas
Verse 1
ततस्सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया।सबाष्पमतिनिश्श्वश्य जगादेदं पुनः पुनः।।।।
তাৰ পাছত ইক্ষ্বাকুবংশজ দশৰথ, এই বিষয়ত নিজৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ দ্বাৰা পীড়িত হৈ, চকুত অশ্ৰু লৈ গভীৰ নিশ্বাস এৰি, সুমন্ত্ৰক এই বাক্য পুনঃ পুনঃ ক’লে।
Verse 2
सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः।राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम्।।।।
হে সূত! ৰত্নসমৃদ্ধ আৰু চতুৰ্বিধ বলেৰে সম্পূৰ্ণ সেনাবাহিনী ৰাঘৱৰ অনুয়াত্ৰাৰ্থে শীঘ্ৰে সাজি তোলা হওক।
Verse 3
रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः।शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीं सुप्रसारिताः।।।।
ৰূপেৰে জীৱিকা কৰা গণিকাসকল, মধুৰভাষিণী নাৰীসকল আৰু মহাধনী বণিকসকল—সামগ্ৰী সুপ্ৰসাৰিতকৈ মেলি ধৰি—কুমাৰৰ বাহিনী/যাত্ৰাক শোভিত কৰক।
Verse 4
ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ।।।।
যিসকলে তেওঁৰ সেৱা কৰি জীৱিকা চলাইছিল আৰু যি ধীৰ-যুৱকৰ সৈতে তেওঁ বীৰ্যৰে ক্ৰীড়া কৰিছিল—তেওঁলোকক বহুবিধ দান দি, তেওঁলোককো ইয়াত (এই অনুচৰদলত) নিয়োজিত কৰা।
Verse 4
ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः।तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ।।।।
যিসকলে তেওঁৰ সেৱা কৰি জীৱিকা চলাইছিল আৰু যি ধীৰ-যুৱকৰ সৈতে তেওঁ বীৰ্যৰে ক্ৰীড়া কৰিছিল—তেওঁলোকক বহুবিধ দান দি, তেওঁলোককো ইয়াত (এই অনুচৰদলত) নিয়োজিত কৰা।
Verse 5
आयुधानि च मुख्यानि नागरा श्शकटानि च।अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्य गोचराः।।।।
মুখ্য অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, নগৰৰ ৰক্ষক/নাগৰিক আৰু ৰথ-শকটসমূহ কাকুৎস্থ (ৰাম)ক অনুসৰণ কৰক; আৰু অৰণ্যপথত অভ্যস্ত ব্যাধ আৰু বনচৰসকলেও সৈতে যাওক।
Verse 6
निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु।नदीश्च विविधाः पश्यन्न राज्यस्य स्मरिष्यति।।।।
মৃগ আৰু গজক নিধন কৰি, অৰণ্যৰ মধু পান কৰি, নানা প্ৰকাৰ নদী দৰ্শন কৰি—ৰামৰ ৰাজ্যৰ স্মৰণো নাথাকিব।
Verse 7
धान्यकोशश्च यः कश्चिद्धनकोशश्च मामकः।तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने।।।।
মোৰ যি কিছুমান ধান্যকোষ আৰু ধনকোষ আছে—সেই দুয়োটাই, নিৰ্জন বনত বাস কৰা ৰামক অনুসৰণ কৰক।
Verse 8
यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजं श्चाप्तदक्षिणाः।ऋषिभिश्च समागम्य प्रवत्स्यति सुखं वने।।।।
পুণ্য দেশসমূহত যজ্ঞ সম্পাদন কৰি, যথোচিত দক্ষিণা দান কৰি আৰু ঋষিসকলৰ সঙ্গ লাভ কৰি, তেওঁ বনতে সুখেৰে বাস কৰিব।
Verse 9
भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति।सर्वकामैः सह श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ।।।।
‘মহাবাহু ভৰত অযোধ্যা পালন কৰক; আৰু শ্ৰীমান ৰামৰ বাবে সকলো সুখ-সুবিধা যথাবিধি যোগাৰ কৰা হওক’—এনেদৰে কোৱা হ’ল।
Verse 10
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भय मागतम्।मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि न्यरुध्यत।।।।
কাকুৎস্থ দশৰথে এইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতেই কৈকেয়ীক ভয় আৱৰি ধৰিলে; তাইৰ মুখ শুকাই ফিকা পৰিল আৰু স্বৰো কণ্ঠত ৰুদ্ধ হৈ গ’ল।
Verse 11
सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता।राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।।।
বিষণ্ণ আৰু সন্ত্রস্ত হৈ, মুখ শুকাই আহোঁতে কৈকেয়ী ৰজাৰ ফালে মুখ কৰি কথা ক’লে।
Verse 12
राज्यं गतजनं साधो पीतमण्डां सुरामिव।निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते।।।।
হে সাধু ৰজা, জনশূন্য, শূন্য আৰু সম্পূৰ্ণ নিৰাস্বাদ—যেন সুৰাৰ সাৰ পি খালি কৰি থোৱা—এমন ৰাজ্য ভৰত গ্ৰহণ নকৰিব।
Verse 13
कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणाम्।राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम्।।।।
লাজ ত্যাগ কৰি অতি দাৰুণ বাক্য ক’বলৈ ধৰোঁতে কৈকেয়ীক দেখি, বৃহৎ-নয়না ৰাণীক ৰজা দশৰথে উত্তৰ দিলে।
Verse 14
वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माऽहिते।अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः।।।।
হে অনাৰ্য্যে, মোক ধুৰিত নিয়োগ কৰি জুৱাত জুৰি, মই ভাৰ বহি আগবাঢ়োঁতে তুমি কিয় মোক তুদিছা? হে নীচা, যদি এই কৰ্ম আৰম্ভ হৈছিল, তেন্তে আৰম্ভণিতেই কিয় নাৰোধিলা?
Verse 15
तस्यैतत्क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना।कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत्।।।।
তেওঁৰ ক্ৰোধেৰে ভৰা বাক্য শুনি, সেই সুন্দৰী কৈকেয়ী দ্বিগুণ ক্ৰুদ্ধ হৈ ৰজাক এইদৰে ক’লে।
Verse 16
वैव वंशे सगरो ज्येष्ठं पुत्रमुपारुधत्।असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति।।।।
তোমাৰেই বংশত সগৰে নিজৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ—‘অসমঞ্জ’ বুলি খ্যাত—ক বাধা দিছিল; তেনেদৰে এই ৰামো তেমনি পঠোৱা উচিত।
Verse 17
एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत्।व्रीडितश्च जनस्सर्व स्सा च तं नावबुध्यत।।।।
এনেদৰে কোৱা হ’লে ৰজা দশৰথে কেৱল ‘ধিক্!’ বুলিয়েই ক’লে; তাত উপস্থিত সকলো লোক লজ্জিত হ’ল, কিন্তু সি (কৈকেয়ী) বুজি নাপালে।
Verse 18
तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत्।।।।
তাত ‘সিদ্ধাৰ্থ’ নামৰ এজন বৃদ্ধ মহামাত্ৰ আছিল—শুচি আচৰণৰ আৰু ৰজাৰ অতি সন্মানিত—তেওঁ কৈকেয়ীক এই বাক্য ক’লে।
Verse 18
तत्र वृद्धो महामात्रस्सिद्धार्थो नाम नामतः।शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयी मिदमब्रवीत्।।।।
তাত ‘সিদ্ধাৰ্থ’ নামৰ এজন বৃদ্ধ মহামাত্ৰ আছিল—শুচি আচৰণৰ আৰু ৰজাৰ অতি সন্মানিত—তেওঁ কৈকেয়ীক এই বাক্য ক’লে।
Verse 19
असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि बालकान्।सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः।।।।
দুৰ্মতি অসমঞ্জে পথত খেলি থকা শিশুসকলক ধৰি সৰয়ূ নদীৰ পানীত নিক্ষেপ কৰি তাতেই আনন্দ লভিছিল।
Verse 20
तं दृष्ट्वा नागरा स्सर्वे कृद्धा राजानमब्रुवन्।असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान्वा राष्ट्रवर्धन।।।।
সেয়া দেখি নগৰৰ সকলো লোক ক্ৰুদ্ধ হৈ ৰজাক ক’লে: “হে ৰাষ্ট্ৰবৰ্ধন! এটা বাছা—অসামঞ্জক একেলগে, নতুবা আমাক।”
Verse 21
तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम्।ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन्।।।।
তাৰ পিছত ৰজাই তেওঁলোকক ক’লে: “এই ভয়ৰ কাৰণ কি?” ৰজাই সোধাত প্ৰজাসকলে এই বাক্য ক’লে।
Verse 22
डक्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्भ्रान्तचेतनः।सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते।।।।
“এইজন উন্মত্তচিত্ত হৈ আমাৰ সৰু পুত্ৰসকলক খেলি থকা অৱস্থাতেই মূৰ্খতাবশত সৰয়ূত নিক্ষেপ কৰে, আৰু তাতেই অতি অদ্বিতীয় আনন্দ পায়।”
Verse 23
स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः।तं तत्याजाहितं पुत्रं तेषां प्रियचिकीर्षया।।।।
প্ৰজাসকলৰ বাক্য শুনি নৰাধিপ ৰজাই, তেওঁলোকক প্ৰিয় কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, সেই অহিতকাৰী পুত্ৰক ত্যাগ কৰিলে।
Verse 24
तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम्।यावज्जीवं विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात्पिता।।।।
পিতৃয়ে তেওঁক পত্নীসহ আৰু সকলো সামগ্ৰীসহ তৎক্ষণাৎ ৰথত উঠাই, নিজৰ অনুচৰসকলক আদেশ দিলে: “এই মানুহজনক জীৱনপৰ্যন্ত নিৰ্বাসন দিয়া হওক।”
Verse 25
स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोडयत्।दिश स्सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत्।।।।
সেই গাঁইতি (ফাৱৰা) আৰু ঝুৰি হাতে লৈ সকলো দিশে ঘূৰি ফুৰিলে; পৰ্বতৰ দুৰ্গম দুৰ্গস্থানতো খুঁদা-খুঁদি কৰি ফুৰিলে—যেন পাপকর্মী বুলি চিহ্নিত এজন।
Verse 26
इत्येनमत्यजद्राजा सगरो वै सुधार्मिकः।रामः किमकरोत्पापं येनैवमुपरुध्यते।।।।
“এইদৰে অতি ধৰ্মিষ্ঠ সগৰ ৰজাই তেওঁক ত্যাগ কৰিলে। তেন্তে ৰামে কি পাপ কৰিলে যে তেওঁক এনেদৰে ৰোধ কৰি নিৰ্বাসিত কৰা হৈছে?”
Verse 27
न हि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम्।दुर्लभो ह्यस्य निरय श्शशाङ्कस्येव कल्मषम्।।।।
আমি ৰাঘৱৰ কোনো দোষ নেদেখোঁ—অতি সামান্যো নহয়। তেওঁৰ কলংক বিচাৰি পোৱা চন্দ্ৰৰ কথিত দাগৰ দৰে অতি দুৰ্লভ।
Verse 28
अथवा देवि दोषं त्वं कञ्चित्पश्यसि राघवे।तमद्य ब्रूहि तत्वेन तदा रामो विवास्यताम्।।।।
অথবা, হে দেৱী ৰাণী, যদি তুমি ৰাঘৱৰ কোনো দোষ সঁচাকৈ দেখা পাওঁ, তেন্তে আজি তত্ত্বসহ স্পষ্টকৈ কোৱা; তেতিয়াহে ৰামক নিৰ্বাসন দিয়া হওক।
Verse 29
अदुष्टस्य हि संत्यागः सत्पथे निरतस्य च।निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधनात्।।।
নিৰ্দোষ আৰু সৎপথত অটল থকা জনক ত্যাগ কৰা—ধৰ্মক বাধা দিয়া কাৰণে—ইন্দ্ৰৰ দ্যুতিৰো দহন ঘটাই দিব।
Verse 30
तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया।लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने।।।।
দেৱি, এতিয়া যথেষ্ট—তুমি ৰামৰ শ্ৰীক বাধা নিদিবা। শুভাননে, লোকৰ নিন্দা-পরিবাদৰ পৰা নিজকো ৰক্ষা কৰা তোমাৰ কৰ্তব্য।
Verse 31
श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः।शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
সিদ্ধাৰ্থৰ হিতকৰ বাক্য শুনি, ৰজা—ক্ৰমে অধিক ক্ষীণ হৈ অহা স্বৰে—শোকত ভাঙি পৰা বাক্যৰে কৈকেয়ীক এইদৰে ক’লে।
Verse 32
एतद्वचो नेच्छसि पापवृत्ते हितं न जानासि ममात्मनो वा।आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा चेष्टा हि ते साधुपथादपेता।।।।
পাপবৃত্তিৰ নাৰী, এই হিতবাক্য তোমাৰ মনত নপৰে; মোৰ বা তোমাৰ আত্মহিত কি, সেয়া তুমি নাজানা। নীচ পথ আশ্ৰয় কৰি, কু-ইচ্ছাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা তোমাৰ কৰ্ম সজ্জনপথৰ পৰা নিশ্চয়েই বিচ্যুত হৈছে।
Verse 33
अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामंराज्यं परित्यज्य सुखं धनं च।सहैव राज्ञा भरतेन च त्वंयथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम्।।।।
আজি মই ৰাজ্য, সুখ আৰু ধন পৰিত্যাগ কৰি ৰামক অনুসৰণ কৰিম। তুমি ৰজা ভৰতৰ সৈতে যথাসুখে দীৰ্ঘকাল ৰাজ্য ভোগ কৰা।
Frequently Asked Questions
The central dharma-sankat is whether Rāma’s exile can be justified when no fault is found in him, even though Daśaratha is bound by a prior promise. Siddhārtha frames unjust banishment as a moral catastrophe that undermines righteousness itself.
Speech and vows are shown as ethically potent instruments: a promise may bind a king, but deploying it for adharma invites public censure and inner collapse. The sarga also teaches that precedent is valid only when the underlying ethical cause is comparable (Asamañjasa’s harm vs. Rāma’s innocence).
Ayodhyā functions as the civic stage where legitimacy is measured by citizens’ moral judgment, while the Sarayū River anchors the Asamañjasa episode as a public-safety grievance. The forest (vana) appears as the cultural space of exile, sacrifice, and ascetic association with ṛṣis.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.