Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥१॥

ৰাতি প্ৰভাতলৈ পৰিণত হোৱাত, প্ৰশস্ত বক্ষ আৰু মহাযশস্বী শ্ৰীৰামে শুভলক্ষণধাৰী সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥२॥

তাত লক্ষ্মণ, ভগৱতী নিশা গুচি গ’ল; এতিয়া ভাস্কৰোদয়ৰ সময় আহিল। তাত ক’লা পাখিৰ কোকিল পখী মধুৰ কূজন কৰি আছে।

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥३॥

বনত ময়ূৰৰ নাদ শুনা যায়; হে সৌম্য মিত্ৰ, সাগৰগামিনী শীঘ্ৰগামিনী জাহ্নৱী (গঙ্গা) আমি পাৰ হওঁ।

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥४॥

ৰামৰ বচন বুজি, মিত্ৰসকলক আনন্দ দিয়া সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণে গুহক আৰু সাৰথিক মাতি, তাৰ পিছত ভাতৃৰ সন্মুখত থিয় হ’ল।

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥५॥

ৰামৰ বচন শুনি আৰু তেওঁৰ অনুৰোধ গ্ৰহণ কৰি, নিষাদাধিপতিয়ে তৎক্ষণাৎ সচিবসকলক মাতি এইদৰে ক’লে।

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥६॥

তীৰ্থঘাটত শীঘ্ৰে এটা দৃঢ়, মঙ্গলময় নাও আনি দে—যান-সামগ্ৰীৰে সজ্জিত, কৰ্ণধাৰ (নাওচালক) থকা, যাতে নিৰাপদে আৰু সহজে পাৰ হ’ব পৰা যায়।

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥७॥

সেই আদেশ শুনি গুহৰ মহান অমাত্যগণে মনোৰম নাওখন আগবঢ়াই আনি, ‘আজ্ঞা সম্পন্ন হ’ল’ বুলি গুহক নিবেদন কৰিলে।

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥८॥

তেতিয়া গুহে হাত জোৰ কৰি ৰাঘৱক ক’লে: “হে দেৱ! নাও সাজু হৈছে; আপোনাৰ বাবে মই আৰু কি কৰোঁ?”

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥९॥

হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ, অমৰসুত-সদৃশ তেজস্বী আৰু সুব্ৰত! সাগৰগামী এই নদী পাৰ হ’বলৈ এই নাও আছে; তুমি ইয়াত আৰোহণ কৰা।

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥१०॥

তাৰ পিছত মহাতেজস্বী শ্ৰীৰামে গুহক এই বচন ক’লে: “তোমাৰ সহায়ত মোৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ল; এতিয়া শীঘ্ৰে আমাক নাওত উঠোৱা।”

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥११॥

তাৰ পিছত ধনুৰ্ধাৰী সেই দুয়ো ৰাঘৱে তূণীৰ সন্নদ্ধ কৰি, খড়্গ বঁধি; সীতাৰ সৈতে গঙ্গাৰ দিশে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥१२॥

ধৰ্মজ্ঞ শ্ৰীৰামৰ ওচৰলৈ বিনীতভাৱে গৈ, সূতে হাত জোৰ কৰি ক’লে: “মই কি কৰোঁ?”

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥१३॥

তেতিয়া দাশৰথি শ্ৰীৰামে নিজৰ উত্তম দক্ষিণ হাতেৰে সুমন্ত্ৰক স্নেহপূৰ্বক স্পৰ্শ কৰি ক’লে: “সুমন্ত্ৰ, শীঘ্ৰে পুনৰ উভতি যা; ৰজাৰ সান্নিধ্যত থাক আৰু সেৱাত সদায় অপ্রমত্ত হৈ থাক।”

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥१४॥

তেওঁ ক’লে: “উভতি যা; ইয়ালৈকে তুমি মোৰ বাবে যথেষ্ট কৰিলা। ৰথ এৰি মই পদব্ৰজে মহাবনলৈ যাম।”

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥१५॥

নিজে প্ৰস্থান কৰিবলৈ অনুমতি পোৱা দেখিয়া, শোকাকুল সাৰথি সুমন্ত্ৰে ইক্ষ্বাকুবংশৰ পুৰুষব্যাঘ্ৰ শ্ৰীৰামক এই বাক্য ক’লে।

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥१६॥

এই লোকত কোনো পুৰুষেই তুমি গ্ৰহণ কৰা কৰ্মক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে—ভ্ৰাতা আৰু ভাৰ্য্যাসহ সাধাৰণ মানুহৰ দৰে বনবাস।

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥१७॥

তোমাৰ ব্ৰহ্মচৰ্য, স্বাধ্যায়, মাৰ্দৱ আৰু আৰ্জৱ থাকিলেও যদি তোমাক বিপদ আহি পৰিছে, তেন্তে এই গুণসমূহে ফল দিয়ে বুলি মই নাভাবোঁ।

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥१८॥

হে ৰাঘৱ, হে বীৰ! বৈদেহী আৰু ভ্ৰাতাৰ সৈতে বনবাস কৰি তুমি যেন ত্ৰিলোক জয় কৰা বীৰৰ দৰে শুভ গতি লাভ কৰিবা।

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥१९॥

হে ৰাম, সঁচাকৈয়ে আমি ধ্বংস হ’লোঁ—তুমিও আমাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন; এতিয়া পাপিণী কৈকেয়ীৰ বশলৈ পৰি আমি দুখৰ ভাগী হ’ম।

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥२०॥

এইদৰে কৈ থাকোঁতে, ৰামক নিজৰ আত্মাসমান বুলি ভাবা সাৰথি সুমন্ত্ৰই, দূৰলৈ গুচি যোৱা ৰামক দেখি, দুখে ব্যাকুল হৈ বহুক্ষণ ধৰি কান্দিলে।

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥२१॥

তাৰ পাছত, চকুপানী থমকি যোৱাৰ পিছত, সূতে শুচি জল স্পৰ্শ কৰি (আচমন কৰি) সংযত আৰু পবিত্ৰ হ’ল; তেতিয়া ৰামে তাক পুনঃ পুনঃ মধুৰ বাক্য ক’লে।

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥२२॥

ইক্ষ্বাকুবংশত তোমাৰ সমান সুহৃদ মই নেদেখোঁ। সেয়ে এনেদৰে কৰা, যেন ৰজা দশৰথে মোৰ কাৰণে শোক নকৰে।

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥२३॥

জগতীপতি বৃদ্ধ, শোকে তেওঁৰ চিত্ত আঘাতপ্ৰাপ্ত; আৰু কামভাৱৰ প্ৰবৃত্তিতো তেওঁ অৱসন্ন—সেইকাৰণে মই তোমাক এই কথা কৈছোঁ।

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥२४॥

কৈকেয়ীৰ প্ৰিয় কামনা পূৰণৰ বাবে মহাত্মা মহীপতি যি কিঞ্চিৎ হলেও আজ্ঞা দিয়ে, তাক বিনা দ্বিধাই তৎক্ষণাৎ পালন কৰা উচিত।

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥२५॥

নিশ্চয়, এই কাৰণতেই নৰেশ্বৰসকলে ৰাজ্য শাসন কৰে—তেওঁলোকৰ সকলো কৰ্ম সম্পাদনত তেওঁলোকৰ দৃঢ় সংকল্প বাধাই ৰোধ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥२६॥

সুমন্ত্ৰ, তেনেকৈয়ে কৰা যেন মহাৰাজ নিৰাশাত নপৰে আৰু দুখত ক্ষীণ হৈ নাযায়।

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥२७॥

দুখ অদৃষ্ট, বৃদ্ধ, আৰ্য আৰু জিতেন্দ্ৰিয় ৰজাক প্ৰথমে প্ৰণাম জনাই, মোৰ হেতু এই বাক্য তুমি কোৱা।

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥२८॥

অযোধ্যাৰ পৰা বিচ্যুত হোৱাৰ বাবে বা বনত বাস কৰিব লাগিব বুলি ভাবি—মই শোক নকৰোঁ; লক্ষ্মণেও নকৰে, মৈথিলীয়েও নকৰে।

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥२९॥

চৌদ বছৰ সম্পূৰ্ণ হ’লে, তুমি পুনঃপুনঃ শীঘ্ৰে উভতি অহা লক্ষ্মণ, সীতা আৰু মোক দৰ্শন কৰিবা।

Verses 30-31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥३०॥आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥३१॥

ৰজাক এই কথা ক'ৰ্ত্তে হে সুমন্ত্ৰ, মোৰ মাতৃক, কৈকেয়ী সহিত অন্য ৰাণীসকলক বাৰংবাৰ মোৰ আৰু লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ কল্যাণৰ বিষয়ে জনাব। সীতা, মই আৰু লক্ষ্মণৰ পক্ষৰ পৰা মাতৃ কৌশল্যাৰ চৰণত বিনয়ী প্ৰণাম আগবঢ়াব।

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥३२॥

আৰু মহাৰাজক ক’বাঁ—ভৰতক শীঘ্ৰে আনিবলৈ; ভৰত আহিলে, ৰজাৰ সিদ্ধান্ত অনুসাৰে তেখেতক ৰাজপদত স্থাপন কৰা হওক।

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥३३॥

ভৰতক আলিঙ্গন কৰি তাক যুবৰাজ্যত অভিষেক কৰা; তেন্তে আমাৰ বিয়োগজনিত দুখে তোমাক কেতিয়াও অভিভূত কৰিব নোৱাৰে।

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥३४॥

আৰু ভৰতকো ক’ব লাগে: সি ৰজাৰ প্ৰতি যেনেকৈ আচৰণ কৰে, তেনেকৈ সকলো মাতৃৰ প্ৰতিও—কোনো ভেদ নকৰাকৈ—আচৰণ কৰিব।

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः ।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः ॥३५॥

আৰু তোমাৰ বাবে কৈকেয়ী আৰু সুমিত্ৰা যেনেকৈ বিশেষ প্ৰিয়, তেনেকৈ দেৱী কৌশল্যা—মোৰ মাতৃ—তেওঁৰ প্ৰতিও বিশেষ সন্মান ৰাখিবা।

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥३६॥

পিতৃদেৱৰ প্ৰিয় ইচ্ছাৰ ফলত যুবৰাজ্য তাক অপেক্ষা কৰি আছে; তোমাৰ আচৰণেৰে পিতৃদেৱে উভয় লোকত সুখ-সমৃদ্ধি লাভ কৰিব—এইটো তোমাৰ দ্বাৰা সম্ভৱ।

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥३७॥

ৰামে উভতাই পঠোৱা, শোকত ক্ষীণ সুমন্ত্ৰই সেই সকলো বাক্য শুনি, স্নেহবশতঃ কাকুত্স্থ কুমাৰক ক’লে।

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥३८॥

স্নেহবশতঃ নিৰ্ভয়ে, উপচাৰ নকৰাকৈ মই যদি তোমাক অনৌপচাৰিকভাৱে কিবা কৈ থাকোঁ, তেন্তে তাক ভক্ত দাসৰ বাক্য বুলি ধৰি কৃপা কৰি ক্ষমা কৰিবা।

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥३९॥

তোমাৰ অবিহনে মই সেই নগৰীলৈ কেনেকৈ উভতি যাম? তোমাৰ বিয়োগত অযোধ্যা পুত্ৰশোকত ব্যাকুল মাতৃৰ দৰে হৈ পৰিব।

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥४०॥

সেই সময় লোকসকলে ৰামসহ মোৰ ৰথ দেখিছিল; এতিয়া ৰামবিহীন ৰথ উভতি অহা দেখিলে তেওঁলোক ভাঙি পৰিব—নগৰীও যেন শোকত ফাটি যাব।

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥४१॥

এই ৰথ শূন্য দেখা পালে নগৰী দীন অৱস্থালৈ নামি যাব; যেন ৰণক্ষেত্ৰত বীৰ নিহত হৈ কেৱল সাৰথী-মাত্ৰ অৱশিষ্ট থকা সৈন্যদল।

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥४२॥

তুমি দূৰত বাস কৰিলেও প্ৰজাসকলে মনত তোমাক সন্মুখত থিয় হৈ থকা যেন অগ্ৰত স্থাপন কৰি ৰাখে। আজি নিশ্চয়েই তেওঁলোকে কেৱল তোমাৰ চিন্তাত নিমগ্ন হৈ নিৰাহাৰ হৈ থাকিব।

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥४३॥

হে ৰাম, তোমাৰ প্ৰবাসলৈ যোৱাৰ সময়ত যি দৰ্শন হৈছিল, সেয়া তুমি নিজেই দেখিছিলা। তোমাৰ শোকত ক্লান্তচিত্ত প্ৰজাসকলৰ অৱস্থা সঙ্কুল আৰু ব্যাকুল হৈ পৰিছিল।

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥४४॥

তোমাৰ নিৰ্বাসনৰ সময়ত পুৰবাসীয়ে যি আर्तनাদ কৰিছিল, এতিয়া তেওঁলোকে ৰথসহিত মোক উভতি অহা দেখি, তাৰ শতগুণ অধিক কৰি তুলিব।

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥४५॥

মই দেৱী কৌশল্যাৰ আগত কি ক’ম? ‘তোমাৰ পুত্ৰক মই তেওঁৰ মাতুলকুললৈ লৈ গৈছোঁ; শোক নকৰিবা’—এনে কথা সঁচা যেন কৰি কেনেকৈ ক’ব পাৰোঁ?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥४६॥

এনে অসত্য বাক্য মই কেতিয়াও ক’ব নোৱাৰোঁ। কিন্তু এই সত্য বাক্যো অতি অপ্ৰিয়; ইমান বেদনাদায়ক সত্য মই কেনেকৈ ক’ম?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥४७॥

মোৰ আজ্ঞাধীন, তোমাৰ বন্ধুজনক বহন কৰি অভ্যস্ত এই উত্তম অশ্বসমূহে—তোমাৰ অবিহনে শূন্য হোৱা এই ৰথখন এতিয়া কেনেকৈ টানিব?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥४८॥

সেয়ে, হে অনঘ, তোমাৰ অবিহনে মই অযোধ্যালৈ যাব নোৱাৰোঁ; বনবাস অনুসৰণ কৰি তোমাৰ পিছে পিছে যাবলৈ মোক অনুমতি দিয়া তোমাৰ উচিত।

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥४९॥

মই মিনতি কৰোঁতেও যদি তুমি মোক ত্যাগ কৰিবলৈ স্থিৰ হওঁ, তেন্তে তুমি ইয়াত মোক এৰি যোৱা মাত্ৰেই মই ৰথসহ অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিম।

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥५०॥

হে ৰাঘৱ, বনত তোমাৰ তপস্যাত বিঘ্ন ঘটাব পৰা যি যি প্ৰাণী থাকিব, মই মোৰ ৰথেৰে সিহঁতক বাধা দি আঁতৰাই ৰাখিম।

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥५१॥

তোমাৰ অনুগ্ৰহতে মই আগতে ৰথচৰ্যাৰ সুখ লাভ কৰিছিলোঁ; আৰু সেই একে অনুগ্ৰহতে এতিয়া তোমাৰ বনবাসত অৰণ্যবাসৰ সুখো পাম বুলি মই আশা কৰোঁ।

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥५२॥

দয়া কৰি প্ৰসন্ন হোৱা; অৰণ্যতো মই তোমাৰ কাষতে একেবাৰে ওচৰত থাকিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। স্নেহেৰে তুমি কোৱা কথাটো শুনিবলৈ মন কৰে—‘মোৰ ওচৰতে থাক।’

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥५३॥

হে পৰাক্ৰমী বীৰ, যদি এই ঘোঁৰাবোৰেও তোমাৰ বনবাসত তোমাক সেৱা কৰিব পাৰে, তেন্তে সিহঁতে পৰম গতি লাভ কৰিব।

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥५४॥

অৰণ্যত বাস কৰি মই মস্তক নত কৰি তোমাৰ শুশ্ৰূষা কৰিম; সেই উদ্দেশ্যে মই সকলো ত্যাগ কৰিম—অযোধ্যাও, দেৱলোকো।

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥५५॥

তোমাৰ অবিহনে মই অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰোঁ; যেনেকৈ দুষ্কৰ্ম কৰা লোকে মহেন্দ্ৰৰ ৰাজধানীত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥५६॥

বনবাস সম্পূৰ্ণ হ’লে—এইয়েই মোৰ হৃদয়ৰ মনোৰথ—এই একে ৰথতেই তোমাক পুনৰ নগৰলৈ লৈ যাব পাৰোঁ।

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥५७॥

মই যদি তোমাৰ সৈতে বনত থাকোঁ, তেন্তে সেই চৌদ্দ বছৰ ক্ষণমাত্ৰ যেন কাটি যাব; নহ’লে সেয়া শতবছৰৰ দৰে দীঘল লাগিব।

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥५८॥

হে ভৃত্যৱৎসল! মোৰ প্ৰভুৰ পুত্ৰ তোমাৰ পথতে মই থিয় হৈ আছোঁ। মই তোমাৰ ভক্ত ভৃত্য, কৰ্তব্যত অটল—মোক ত্যাগ কৰা তোমাৰ উচিত নহয়।

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥५९॥

এইদৰে সুমন্ত্ৰ বহু প্ৰকাৰ দীন হৈ পুনঃপুনঃ অনুৰোধ কৰি থাকোঁতে, ভৃত্য-অনুকম্পী ৰামে তেওঁক এই বাক্য ক’লে।

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥६०॥

হে ভৰ্তৃৱৎসল, মোৰ প্ৰতি তোৰ পৰম ভক্তি মই জানো; এতিয়া শুন—কোন উদ্দেশ্যে মই তোক ইয়াৰ পৰা নগৰলৈ পঠাইছোঁ।

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥६१॥

তোক অযোধ্যালৈ উভতি যোৱা দেখি মোৰ কনিষ্ঠ জননী কৈকেয়ী নিশ্চিত হ’ব—‘ৰাম নিশ্চয় বনলৈ গৈছে।’

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥६२॥

মই বনবাসলৈ গ’লো বুলি নিশ্চিত হৈ সেই দেৱী সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট হ’ব; তেতিয়া ধৰ্মাত্মা ৰজাক ‘মিথ্যাবাদী’ বুলি ভাবি আৰু সন্দেহ নকৰিব।

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥६३॥

এই মোৰ প্ৰথম সংকল্প: মোৰ কনিষ্ঠ মাতৃয়ে ভৰতৰ ৰক্ষণা-বেক্ষণ আৰু সুশাসনত থকা নিজৰ পুত্ৰৰ সমৃদ্ধ ৰাজ্য লাভ কৰক।

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥६४॥

মোৰ হিতৰ বাবে আৰু ৰজাৰ হিতৰ বাবে, তুমি ৰথসহ নগৰীলৈ উভতি যোৱা; আৰু যিদৰে তোমাক নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে, যি যি বাৰ্তা যাক যাক ক’ব লাগে, সেয়া ঠিক তেনেদৰেই ক’বা।

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥६५॥

এইদৰে সূতক বচন কৈ, তাক পুনঃপুনঃ সান্ত্বনা দি, অক্লান্ত ৰামে তাৰ পাছত গুহক যুক্তিসংগত বচন ক’লে।

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥६६॥

‘গুহ, এতিয়া জনসমাগম থকা এই বন মোৰ বাসৰ বাবে যোগ্য নহয়। নিশ্চয় আশ্ৰমতে বাস কৰিব লাগিব; তাত গৈ সেই জীৱনৰ বিধি-নিয়ম যথাযথভাৱে পালন কৰিব পাৰিম।’

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥६७॥जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।

‘তপস্বীৰ ভূষণস্বৰূপ নিয়ম গ্ৰহণ কৰি, পিতাৰ লগতে সীতা আৰু লক্ষ্মণৰ মঙ্গল কামনা কৰি, মই জটা ধাৰণ কৰি প্ৰস্থান কৰিম। ন্যগ্ৰোধ গছৰ ক্ষীৰ (দুধীয়া ৰস) আনি দিয়া।’

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥६८॥लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।

সেই ক্ষীৰ গুহে ৰাজপুত্ৰ ৰামলৈ তৎক্ষণাৎ আনি দিলে; তাৰে ৰামে নিজৰ লগতে লক্ষ্মণৰো জটা বাঁধিলে।

Verses 69-70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥६९॥तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥७०॥

দীৰ্ঘবাহু, নৰব্যাঘ্ৰ ৰামে জটিলত্ব ধাৰণ কৰিলে। তেতিয়া চীৰবস্ত্ৰধাৰী আৰু জটামণ্ডলধাৰী ৰাম-লক্ষ্মণ দুয়ো ভ্ৰাতা ঋষিসম দীপ্তিতে শোভা পালে।

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥७१॥

তাৰ পিছত লক্ষ্মণসহ বৈখানস মাৰ্গ অৱলম্বন কৰি, ব্ৰত গ্ৰহণ কৰা ৰামে নিজৰ সখা গুহক ক’লে।

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥७२॥

“গুহ, সেনা, কোষ, দুৰ্গ আৰু জনপদৰ ক্ষেত্ৰতো অপ্রমত্ত হৈ থাকিবা; কিয়নো ৰাজ্য ৰক্ষা কৰা—এনে মত অনুসাৰে—অতি দুঃসাধ্য।”

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥७३॥

তাৰ পিছত ইক্ষ্বাকুবংশৰ আনন্দস্বৰূপ ৰামে গুহক সন্মানেৰে বিদায় দি, অব্যগ্ৰচিত্তে, পত্নীসহ আৰু লক্ষ্মণসহ, ত্বৰিতে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥७४॥

নদীৰ তীৰত নাওখন দেখি ইক্ষ্বাকু-নন্দন ৰামে, দ্ৰুতবেগে বোৱা গংগা পাৰ হ’বলৈ ইচ্ছা কৰি, লক্ষ্মণক এই বাক্য ক’লে।

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥७५॥

“হে নৰব্যাঘ্ৰ, সাজু হৈ থকা এই নাওখনত ধীৰে ধীৰে উঠা; আৰু মনস্বিনী সীতাক ধৰি-ধৰি, সহাৰা-কাঠ ধৰাই নিৰাপদে উঠাই দে।”

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥७६॥

ভ্ৰাতৃৰ আদেশ শুনি একো প্ৰতিবাদ নকৰি, আত্মসংযমী লক্ষ্মণে প্ৰথমে মৈথিলী সীতাক নাওত উঠাই, তাৰ পাছত নিজেও উঠিল।

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥७७॥

তাৰ পাছত তেজস্বী ৰাম—লক্ষ্মণৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা—নিজেই নাওত উঠিল। তাৰ পিছত নিষাদাধিপতি গুহে নিজৰ জ্ঞাতিসকলক কামত (বাওঁ চলাবলৈ) উৎসাহিত কৰিলে।

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥७८॥

মহাতেজস্বী ৰাঘৱেও সেই নাওত উঠি, নিজৰ ৰক্ষাৰ্থে মঙ্গলকাৰী মন্ত্রসমূহ মৃদুস্বৰে জপ কৰিলে—ব্ৰাহ্মণসদৃশো আৰু ক্ষত্ৰিয়সদৃশো যথাযথভাৱে।

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥७९॥

শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে আচমন কৰি, সীতাৰ সৈতে তেওঁ সেই নদীক প্ৰণাম কৰিলে; আৰু অমিতপ্ৰভ লক্ষ্মণো আনন্দিত হৈ ভক্তিভাৱে নমস্কাৰ কৰিলে।

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥८०॥

সুমন্ত্ৰক আৰু নিজৰ ব’লসহ গুহক অনুমতি দি, ৰামে নাওত উঠি নাৱিকসকলক আগবঢ়িবলৈ প্ৰেৰণা দিলে।

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥८१॥. ॥

তাৰ পাছত নাৱিকসকলৰ চোদনাত, কুশল কৰ্ণধাৰসকলে সুস্থিৰ কৰি ৰখা সেই নাও, শক্তিশালী বৈঠাৰ শুভ দ্ৰুত বেগেৰে চালিত হৈ, শীঘ্ৰে জল অতিক্ৰম কৰিলে।

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥८२॥

ভাগীৰথীৰ মধ্যধাৰালৈ পোৱাত, অনিন্দিতা বৈদেহী সীতাই হাত জোৰ কৰি সেই নদীক এই বাক্য ক’লে।

Verses 83-85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥८३॥चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥८४॥ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥८५॥

হে গঙ্গা দেৱী! তোমাৰ ৰক্ষাত ধীমান মহাৰাজ দশৰথৰ এই পুত্ৰে সেই আদেশ সম্পূৰ্ণ কৰিব। সম্পূৰ্ণ চৌদ্দ বছৰ অৰণ্যত বাস কৰি, ভ্ৰাতাৰ সৈতে আৰু মোৰ সৈতে পুনৰ উভতি আহিব। তাৰ পাছত, হে সুভগে গঙ্গা, মই ক্ষেমেৰে উভতি আহি আনন্দেৰে তোমাক পূজা কৰিম—হে সৰ্বকামসমৃদ্ধিদায়িনী!

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥८६॥

হে দেবী, তুমি ত্ৰিপথগা; তুমি ব্ৰহ্মলোকক দৰ্শন কৰা, আৰু এই লোকত তুমি উদধিৰাজৰ পত্নী ৰূপে দৃশ্যমান।

Verses 87-88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥८७॥गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥८८॥

হে দেবী, হে শোভনে, মই তোমাক নমস্কাৰ কৰি প্ৰশংসা কৰোঁ। নৰব্যাঘ্ৰ ৰাম শিৱকৰে পুনৰাগমন কৰি ৰাজ্য লাভ কৰিলে, তোমাৰ প্ৰীতি সাধিবলৈ মই ব্ৰাহ্মণসকলক লক্ষ গৰু, বস্ত্ৰ আৰু সুস্বাদু অন্ন দান কৰিম।

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥८९॥

হে দেৱী! মই শুদ্ধ আৰু সংযমী হৈ পুনৰ অযোধ্যা নগৰীত উভতি আহিলে, হাজাৰ সুৰাঘট আৰু মাংসযুক্ত পক্ব অন্নৰ নৈবেদ্যসহ তোমাক যথাবিধি যজ্ঞ-পূৰ্বক পূজা কৰিম।

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥९०॥

হে নদীদেৱী, তোমাৰ তীৰত বাস কৰা সকলো দেৱতাক, আৰু তোমাৰ তীৰ্থসমূহ তথা আয়তন (মন্দিৰ) সকলোকে মই বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিম।

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥९१॥

হে অনঘে, বনবাস শেষ কৰি মহাবাহু আৰু অনঘ শ্ৰীৰাম—মোৰ সৈতে আৰু নিজৰ ভ্ৰাতাৰ সৈতে পুনৰ মিলিত হৈ—অযোধ্যাত পুনৰ প্ৰৱেশ কৰক।

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥९२॥

এইদৰে অনিন্দিতা সীতাই গঙ্গাদেৱীক সম্বোধন কৰি থাকোঁতেই, নাওখন অতি শীঘ্ৰে দক্ষিণৰ শুভ তীৰত উপনীত হ’ল।

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥९३॥

তীৰত উপনীত হৈ নাওখন তাতেই এৰি, নৰশ্ৰেষ্ঠ আৰু পৰন্তপ শ্ৰীৰামে ভ্ৰাতা আৰু বৈদেহী সীতাৰ সৈতে আগলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥९४॥

তেতিয়া মহাবাহু শ্ৰীৰামে, সুমিত্ৰাৰ আনন্দবর্ধনকাৰী লক্ষ্মণক ক’লে: “ৰক্ষাৰ্থে সতৰ্ক হৈ থাকিবা—লোকসমাজত হওক বা নিৰ্জন ঠাইতো।”

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥. ॥९५॥

এই অদৃশ্য, অপৰিচিত নিৰ্জন বনত নিশ্চয় ৰক্ষা কৰিবই লাগিব। হে সৌমিত্ৰে, তুমি আগতে যোৱা; সীতাই তোমাৰ পিছত অনুসৰণ কৰক।

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥९६॥

মই পিছফালে যাম, তোমাক আৰু সীতাক ৰক্ষা কৰি। হে পুৰুষৰ্ষভ, ইয়াত আমি পৰস্পৰৰ ৰক্ষা কৰাটো কৰ্তব্য।

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥९७॥

এতিয়ালৈকে অতি কঠিন কোনো কাৰ্য অতিক্ৰম হোৱা নাই; আজি পৰা বৈদেহীয়ে বনবাসৰ দুখ-যাতনা জানিব।

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥९८॥

আজি সীতা জনসমাগমশূন্য, ক্ষেত-উদ্যানবিহীন বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিব—অসমান, অতিক্ৰম কৰাত কষ্টকৰ, আৰু খাঁদ-খন্দক তথা তীব্ৰ ঢাল-প্ৰপাতৰে ভৰা।

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥९९॥

ৰামৰ বাক্য শুনি লক্ষ্মণ আগতে আগতে প্ৰস্থান কৰিলে; আৰু ৰঘুকুলনন্দন ৰাঘৱ সীতাৰ পাছতে পাছতে খোজ দিলে।

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥१००॥

সুমন্ত্ৰে ৰামক গঙ্গাৰ সিপাৰলৈ শীঘ্ৰে পাৰ হওঁতে একাগ্ৰভাৱে চাই থাকিল। পথৰ দূৰতাৰ প্ৰবলতাত যেতিয়া দৃষ্টি উভতি ঘূৰাবলগীয়া হ’ল, তেতিয়া শোকে ব্যথিত সেই তপস্বীজন অশ্ৰু বিসৰ্জন কৰিলে।

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥१०१॥

লোকপাল সদৃশ প্ৰভাৱশালী, মহাত্মা আৰু বৰদাতা সেই শ্ৰীৰামে সেই মহানদী তীৰ্ণ কৰি, তাৰ পাছত ক্ৰমে সমৃদ্ধ আৰু শুভ শস্যমালাৰে শোভিত—আনন্দিত জনতাৰে পৰিপূৰ্ণ—ৱৎসদেশলৈ উপনীত হ’ল।

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥१०२॥

তাত ভোকতুৰ হোৱা সেই দুয়োজনে চাৰিটা মহামৃগ—বৰাহ, ঋশ্য-মৃগ, পৃষত (দাগযুক্ত হৰিণ) আৰু মহাৰুরু—বধ কৰিলে। মেধ্য (শুদ্ধ) মাংস তৎক্ষণাৎ লৈ, সন্ধ্যাকালত বাসৰ বাবে এটা বৃক্ষৰ ওচৰলৈ গ’ল।