Sarga 59
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৫৯ত সুমন্ত্ৰে ৰজা দশৰথৰ আগত নিজৰ বৃত্তান্ত আগবঢ়াই যায়। ৰাম আৰু লক্ষ্মণে তপস্বীৰ বেশ ধৰি গংগা পাৰ হৈ প্ৰয়াগৰ দিশে আগবাঢ়ে। সাৰথিয়ে কয়—লক্ষ্মণে সদায় ৰামক ৰক্ষা কৰি আছিল; ঘোঁৰাবোৰে পথ ল’বলৈ অনিচ্ছা দেখুৱাই যেন গৰম অশ্ৰু ঝৰাইছিল। সুমন্ত্ৰে গুহৰ সৈতে ৰামৰ পুনৰ আহ্বানৰ আশাত অপেক্ষা কৰিছিল, কিন্তু অসহায় হৈ অযোধ্যালৈ উভতি আহে। তাৰ পিছত শোকৰ এক বৃহৎ চিত্ৰ দেখা যায়—গছ-গছনি, নদী, পুখুৰী, বন আৰু উদ্যান শুকাই যোৱা বা তাপত দগ্ধ যেন লাগে, যেন ৰামৰ বিপদে ৰাজ্য আৰু প্ৰকৃতি দুয়োকে বিষণ্ণ কৰি তুলিছে। ৰামবিহীন অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰি সুমন্ত্ৰে সৰ্বত্ৰ শোক দেখে: কোনো অভিবাদন নাই, বাৰে বাৰে দীঘল নিশ্বাস, অট্টালিকা-মহলৰ পৰা নাৰীৰ কান্দোন, আৰু বন্ধু-শত্ৰু-নিৰপেক্ষ সকলো নাগৰিকৰ মাজত একে ধৰণৰ বেদনা। দশৰথে অশ্ৰুৰে ৰুদ্ধ কণ্ঠে নিজকে দোষী সাব্যস্ত কৰে—‘এগৰাকী নাৰীৰ কাৰণে’ পৰামৰ্শ নোলোৱাকৈ তাড়াহুড়া কৰি কাম কৰিলে বুলি। তেওঁ কৈকেয়ীৰ উচটনি আৰু বিধিৰ বিধ্বংসী শক্তিক স্মৰণ কৰি সুমন্ত্ৰক অনুৰোধ কৰে—মোক ৰাম (আৰু সীতা)ৰ ওচৰলৈ লৈ চলা; তেওঁ কয়, দৰ্শন নকৰাকৈ এক মুহূৰ্তও জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। শেষত ‘শোক-সাগৰ’ৰ দীঘল ৰূপক উঠে—কৈকেয়ী যেন বডৱানল-মুখ, মন্থৰাৰ বাক্য কুমিৰ, অশ্ৰু ফেন—আৰু দশৰথ অচেতন হৈ পৰে; কৌসল্যাৰ মনত পুনৰ ভয় জাগে।
Shlokas
Verse 1
इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत्।।2.59.1।।
এইদৰে ক’বলৈ ধৰা সূত তথা মন্ত্ৰীসত্তম সুমন্ত্ৰক ৰজাই ক’লে: “অৱশিষ্ট কথাও পুনৰ কোৱা।”
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः।कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम्।।2.59.2।।
সেই বাক্য শুনি সুমন্ত্ৰ অশ্ৰুবিহ্বল হৈ পৰিল; আৰু তেওঁ পুনৰবাৰ শ্ৰীৰামৰ প্ৰেৰিত সংবাদখন অধিক বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 3
जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ।गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ।।2.59.3।।
হে মহাৰাজ, জটা ধৰি চীৰ-ৱল্কল পৰিধান কৰা সেই দুজন বীৰে গঙ্গা উত্তীৰ্ণ হৈ প্ৰয়াগৰ দিশে মুখ কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 4
अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम्।तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा।।2.59.4।।
লক্ষ্মণে আগতে গৈ, ৰঘুনন্দন শ্ৰীৰামক ৰক্ষা কৰি চলিছিল। তেওঁলোকক তেনেদৰে প্ৰস্থান কৰা দেখি মই তেতিয়াই অসহায় হৈ উভতি আহিলোঁ।
Verse 5
ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि।उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम्।।2.59.5।।
ৰাম বনলৈ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত মই উভতি আহোঁতে, মোৰ ঘোঁৰাবোৰে পথত আগবাঢ়িল নোৱাৰে; সিহঁতে গৰম অশ্ৰু ঝৰাই আছিল।
Verse 6
उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम्।प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन्।।2.59.6।।
তাৰ পাছত দুয়ো ৰাজপুত্ৰক অঞ্জলি বঁধি প্ৰণাম কৰি, মই ৰথত উঠি প্ৰস্থান কৰিলোঁ—সেই দুখো সংযমে ধৰি।
Verse 7
गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति।।2.59.7।।
গুহৰ সৈতে মই তাতেই বহু দিন থাকিলোঁ, এই আশাত যে ‘সম্ভৱত ৰাম পুনৰ মোক মাতিব’।
Verse 8
विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः।अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः।।2.59.8।।
হে মহাৰাজ, আপোনাৰ সমগ্ৰ ৰাজ্যত ৰামৰ ওপৰত পৰি থকা বিপদ-ব্যসনৰ পীড়াত—ফুল, অংকুৰ আৰু কোৰক ধৰা গছবোৰো ম্লান হৈ শুকাই গৈছে।
Verse 9
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च।परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च।।2.59.9।।
নদীবোৰৰ পানী তপত হৈ বয়; পল্বল আৰু সৰোবৰসমূহো তাপত পীড়িত; আৰু বন-উপবনৰ পাতবোৰ কুঁচৰি শুকাই গৈছে।
Verse 10
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च।रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम्।।2.59.10।।
প্ৰাণীবোৰো নচলিল, ব্যাঘ্ৰাদি ব্যালবোৰো নঘূৰিল। ৰাম-শোকত অভিভূত সেই অৰণ্য নিষ্কূজ—নিঃশব্দ হৈ পৰিল।
Verse 11
लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः।सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः।।2.59.11।।
হে নৰেন্দ্ৰ! পদ্মিনীবোৰৰ পানী কলুষিত হৈছিল; নীলপদ্মৰ পাতবোৰ লীন হৈ শুকাই গ’ল; পদ্মবোৰ সন্তপ্ত হৈ ম্লান পৰিল; মাছ আৰু জলবিহংগবোৰ লুকাই থাকিল।
Verse 12
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च।नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम्।।2.59.12।।
জলজ ফুল আৰু স্থলজ ফুলৰ মালা—এমনকি ফলবোৰো—আজি যথাপূৰ্বং উজ্জ্বল নহয়; সুগন্ধ অল্প, শোভা ক্ষীণ হৈ পৰিছে।
Verse 13
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च।न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ।।2.59.13।।
ইয়াত উদ্যানবোৰ শূন্য, পাখিবোৰো লীন হৈ অদৃশ্য। হে মনুজৰ্ষভ! আগৰ দৰে সেই মনোৰম আৰামবোৰ এতিয়া মই নেদেখোঁ।
Verse 14
प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति।नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः।।2.59.14।।
মই অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰোঁতে কোনেও মোক অভিনন্দন নকৰিলে। ৰামক নেদেখি লোকসকলে বাৰে বাৰে নিশ্বাস এৰি থাকে।
Verse 15
देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम्।दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः।।2.59.15।।
হে প্ৰভু! শ্ৰীৰাম বিনা ইয়ালৈ অহা ৰাজৰথখন দেখি, ৰাজপথত গোট খোৱা সকলো লোক দুখত অশ্ৰুমুখ হৈ পৰিল; সিহঁতৰ মুখ অশ্ৰুৰে ভিজি উঠিল।
Verse 16
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम्।हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः।।2.59.16।।
হৰ্ম্য, উঁচা বহুতল ভৱন আৰু প্ৰাসাদৰ পৰা নাৰীসকলে ৰথখন আহি থকা দেখিলে; শ্ৰীৰামৰ দৰ্শন নাপাই ব্যথিত হৈ ‘হা! হা!’ বুলি হাহাকাৰ কৰি উঠিল।
Verse 17
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।2.59.17।।
ডাঙৰ আৰু নিৰ্মল নয়ন অশ্ৰুৰ বেগে প্লাৱিত হৈ উঠিল; অধিক আৰ্ত নাৰীসকলে নিৰ্বাকভাৱে পৰস্পৰক চাই থাকিল।
Verse 18
नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च।अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये।।2.59.18।।
সেই আৰ্ততাত শত্রু, বন্ধু আৰু উদাসীন লোক—কাৰো মাজত মই অলপো বিশেষ পাৰ্থক্য লক্ষ্য কৰিব নোৱাৰিলোঁ; সকলোৰে দুখ একেই যেন লাগিল।
Verse 19
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।
নগৰৰ লোকসকল আনন্দহীন আছিল; হাতী আৰু ঘোঁৰাও যেন উৎসাহহীন হৈ পৰিছিল। আৰ্ত ক্ৰন্দনৰ ধ্বনিত নগৰ ম্লান লাগিছিল আৰু গভীৰ নিৰাশাভৰা নিশ্বাসৰ শব্দেৰে প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল।
Verse 20
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा।आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना।।2.59.19।।निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा।कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा।।2.59.20।।
হে মহাৰাজ, ৰামৰ বনবাসত আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু আনন্দহীন অযোধ্যা মোৰ দৃষ্টিত পুত্ৰবিহীনা কৌসল্যাৰ দৰে প্ৰতিভাত হৈছে।
Verse 21
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत्।।2.59.21।।
সূতৰ বাক্য শুনি, অতি দীন কণ্ঠে আৰু অশ্ৰুৱে ৰুদ্ধ স্বৰে ৰজাই সেই সূত সুমন্ত্ৰক এইদৰে ক’লে।
Verse 22
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया।मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम्।।2.59.22।।
পাপাভিপ্ৰায় আৰু পাপসঙ্গতি থকা কৈকেয়ীৰ প্ৰেৰণা মানি, ৰাজ্যনীতি-নিপুণ বৃদ্ধ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে মই পৰামৰ্শ কৰি সমৰ্থন লোৱা নাছিলোঁ।
Verse 23
न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः।मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः।।2.59.23।।
সুহৃদ, আমাত্য বা বিবেকী নগৰবাসীৰ সৈতে পৰামৰ্শ নকৰাকৈ, মোহবশতঃ—স্ত্ৰীৰ কাৰণে—মই এই কাৰ্য হঠাতে কৰি পেলালোঁ।
Verse 24
भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत्।कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया।।2.59.24।।
হে সূত, নিশ্চয় এই মহা বিপদ বিধিৰ বলতেই আহিছে; যেন এই কুলৰ বিনাশৰ কাৰণ হ’বলৈ যাদৃচ্ছিকভাৱে উপস্থিত হৈছে।
Verse 25
सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम्।त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम्।।2.59.25।।
হে সূত, যদি মই তোমাৰ বাবে কিঞ্চিৎ মাত্ৰও সুকৃত কৰিছোঁ, তেন্তে শীঘ্ৰে মোক ৰামৰ ওচৰলৈ পোহৰাই দে; মোৰ প্ৰাণেই মোক মৃত্যুৰ দিশে ত্বৰান্বিত কৰিছে।
Verse 26
यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम्।न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम्।।2.59.26।।
যদি এতিয়াও মোৰ আজ্ঞাই ৰাঘৱক উভতাই আনিব পাৰে, তেন্তে সেয়াই হওক; ৰাম বিনা মই এক মুহূৰ্তও জীয়াই থাকিব নোৱাৰোঁ।
Verse 27
अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।
নচেৎ যদি সেই মহাবাহু ইতিমধ্যে দূৰলৈ গৈ থাকে, তেন্তে মোকেই ৰথত উঠাই শীঘ্ৰে ৰামৰ দৰ্শন কৰাই দে।
Verse 27
अथवाऽपि महाबाहुर्गतो दूरं भविष्यति।मामेव रथमारोप्य शीघ्रं रामाय दर्शय।।2.58.27।।
নচেৎ যদি সেই মহাবাহু ইতিমধ্যে দূৰলৈ গৈ থাকে, তেন্তে মোকেই ৰথত উঠাই শীঘ্ৰে ৰামৰ দৰ্শন কৰাই দে।
Verse 28
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः।यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह।।2.59.28।।
সুঠাম দাঁতৰ মহেষ্বাস, লক্ষ্মণৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা তেওঁ ক’ত? যদি মই জীয়াই থাকোঁ, তেন্তে সীতাৰ সৈতে তেওঁক শুভভাবে দেখা পালে মোৰ প্ৰাণ ধৰি থাকিব।
Verse 29
लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम्।रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम्।।2.59.29।।
ৰক্তিম নয়ন, মহাবাহু, মণিময় কুণ্ডলৰে শোভিত শ্ৰীৰামক যদি মই নেদেখোঁ, তেন্তে মই যমলোক—মৃত্যুৰ ধাম—লৈ গম কৰিম।
Verse 30
अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम्।इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम्।।2.59.30।।
ইয়াতকৈ অধিক দুঃখজনক আৰু কি হ’ব পাৰে? মই এনে অৱস্থালৈ পতিত হৈও ইক্ষ্বাকুবংশৰ আনন্দ ৰাঘৱক ইয়াত নেদেখোঁ।
Verse 31
हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि।न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत्।।2.59.31।।
হা ৰাম! হা ৰামানুজ! হা বৈদেহী, তপস্বিনী! দুখে মই অনাথৰ দৰে মৰিবলৈ ধৰিছোঁ—সেয়া তোমালোকে নাজানা।
Verse 32
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः।अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत्।।2.59.32।।
এইদৰে সেই ৰজা, সেই দুখে মন সম্পূৰ্ণৰূপে আচ্ছন্ন হৈ, অতি দুৰ্লঙ্ঘ্য শোক-সাগৰত নিমজ্জিত হৈ কথা ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 33
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
এই শোকৰ মহাসাগৰত ৰামশোকৰ মহাবিস্তাৰ; তাৰ দূৰ তীৰ সীতাবিৰহ। তাৰ ঢৌ আৰু ঘূৰ্ণি মোৰ নিশ্বাস; অশ্ৰুৰ ফেনজালে তাৰ জল মথিত হৈ মলিন-আৱিল হৈছে।
Verse 34
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
মাছৰ জাক মোৰ বাহুৰ ছটফটনি; মহাস্বন মোৰ আৰ্তনাদ। এলোমেলো কেশ শৈৱাল, আৰু কৈকেয়ী সাগৰৰ বডবা-মুখ—ভক্ষক অশ্বমুখী অগ্নিৰ দৰে।
Verse 35
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
মোৰ অশ্ৰুবেগৰ প্ৰবাহেই ইয়াৰ উৎস; কুব্জাৰ বাক্য ইয়াৰ মহাগ্ৰাহ। নিৰ্দয় ৰাণীৰ বৰসমূহ ইয়াৰ তীৰ, আৰু ৰামৰ প্ৰব্ৰাজন ইয়াৰ বিস্তৃত বিস্তাৰ।
Verse 36
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः।श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः।।2.59.33।।बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः।प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः।।2.59.34।।ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः।वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः।।2.59.35।।यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना।दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः।।2.59.36।।
হায় কৌসল্যা দেবী! ৰাঘৱ বিনা মই এই শোকসাগৰত নিমগ্ন; দেৱি, জীৱন্ত হৈ ইয়াক পাৰ হোৱাটো মোৰ বাবে দুস্তৰ।
Verse 37
अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्।इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः।।2.59.37।।
কিমান অশোভন! আজি ইয়াত ৰাঘৱক চাবলৈ ব্যাকুল হৈও, লক্ষ্মণসহ তেওঁক দেখা নাপাওঁ! এইদৰে বিলাপ কৰা মহাযশস্বী ৰজাই তৎক্ষণাৎ শয্যাত মূৰ্ছিত হৈ পৰিল।
Verse 38
इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः।वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता।।2.59.38।।
ৰজা বিলাপ কৰোঁতে কৰোঁতে মূৰ্ছিত হ’ল; ৰামৰ হেতু তেওঁৰ শোক অধিক কৰুণ হৈ দ্বিগুণ হ’ল। তেওঁৰ বাক্য শুনি ৰামমাতা ৰাণী পুনৰবাৰ ভয়াক্ৰান্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s admission that he authorized Rāma’s exile hastily and without counsel—an ethical failure of kingship procedure (consultation with ministers, elders, and prudent citizens) compounded by personal attachment and Kaikeyī’s demands.
The sarga teaches that governance requires deliberation and restraint: when authority is exercised without wise counsel and dharmic reflection, the ruler becomes morally accountable for cascading social suffering, even if he later attributes events to destiny.
Key landmarks include the Gaṅgā crossing, the route toward Prayāga, and the civic space of Ayodhyā—especially royal roads, palaces, and pleasure-gardens—used to map how public culture and the natural environment register Rāma’s absence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.