Sarga 104
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত উত্তৰাধিকাৰ, দোষ-দায়িত্ব আৰু আজ্ঞাপালনৰ বিষয়ে সুসংগঠিত সংলাপ দেখা যায়। লক্ষ্মণৰ উপস্থিতিত ৰামে ভৰতক সান্ত্বনা দিয়ে সোধে—তেওঁ কিয় তপস্বীৰ বেশত আহিছে। ভৰত ক’লে যে ৰামক বনবাসলৈ পঠোৱাৰ দৰে ‘অসম্ভৱ কৰ্ম’ৰ পিছত দাশৰথৰ মৃত্যু হ’ল; তেওঁ কৈকেয়ীৰ উচটনি নিন্দা কৰে আৰু বিধবা ৰাণীসকল আৰু প্ৰজাৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে ৰামৰ তৎক্ষণাৎ অভিষেক বিচাৰে। ভৰত জ্যেষ্ঠাধিকাৰ, জনসম্মতি আৰু মন্ত্ৰীসকলৰ সমৰ্থনৰ কথা উল্লেখ কৰি ৰামৰ চৰণ ধৰি বিনীতভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰে। ৰামে ভৰতৰ মহত্ত্ব স্বীকাৰ কৰি ক’লে যে ভৰত দোষী নহয়, আৰু মাতৃৰ প্ৰতি শিশুসুলভ দোষাৰোপ নকৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে; শাস্ত্ৰত বয়োজ্যেষ্ঠৰ পত্নী আৰু পুত্ৰৰ ওপৰত কিছু অৱকাশৰ কথা উল্লেখ কৰি তেওঁ পিতৃৰ আজ্ঞা বাধ্যতামূলক বুলি স্থিৰ কৰে। দাশৰথে জনসমক্ষে যি ‘বিভাজন’ ঘোষণা কৰিছিল তাক ৰামে প্ৰমাণ মানে—ভৰত অযোধ্যা শাসন কৰিব, আৰু ৰাম চৌদ্দ বছৰ দণ্ডকত বাস কৰিব—এইদৰে ব্যক্তিগত আকাঙ্ক্ষাৰ ওপৰত ধৰ্মৰ অধিপত্য ৰক্ষা কৰে।
Shlokas
Verse 1
तं तु राम स्समाश्वास्य भ्रातरं गुरवत्सलम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
গুৰুজন-ভক্ত ভাতৃ ভৰতক আশ্বাস দি, ৰামে লক্ষ্মণসহ ভাতৃৰ সৈতে মিলি তাক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 2
किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया।यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनः।।।।
তুমি যি বাক্য উচ্চাৰণ কৰিলা, সেয়া কি—মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ। চীৰবস্ত্ৰ, জটা আৰু কৃষ্ণাজিন ধাৰণ কৰি তুমি কোন কাৰণত এই দেশলৈ আহিছা?
Verse 3
यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः।हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि।।।।
কোন কাৰণত তুমি কৃষ্ণাজিন ধৰি জটাধাৰী হৈ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি এই দেশত প্ৰৱেশ কৰিলা? সেই সকলো কথা মোক কোৱা তোমাৰ উচিত।
Verse 4
इत्युक्तः कैकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना।प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।।।
মহাত্মা কাকুৎস্থ ৰামে এইদৰে ক’লে, কৈকেয়ীপুত্ৰ ভৰত পুনৰ দৃঢ় হৈ নিজকে সংযত কৰি, অঞ্জলি বঁধি এই বাক্য ক’লে।
Verse 5
आर्यं तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।गत: स्वर्ग महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः।।।।
হে আৰ্য! তোমাক ত্যাগ কৰি অতি দুস্কৰ কৰ্ম কৰি, মহাবাহু আমাৰ পিতা পুত্ৰশোকত পীড়িত হৈ স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 6
स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परन्तप।चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम्।।।।
হে পৰন্তপ ৰাম! এজনী স্ত্ৰীৰ প্ৰৰোচনাত মোৰ মাতৃ কৈকেয়ীয়ে এই মহাপাপ কৰিলে; ই তেওঁৰ নিজৰ যশ হৰণকাৰী।
Verse 7
सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता।पतिष्यति महाघोरे निरये जननी मम।।।।
ৰাজ্যফল নাপাই, বিধৱা হৈ শোকত ক্ষীণ হোৱা মোৰ জননী মহাঘোৰ নৰকত পতিত হ’ব।
Verse 8
तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।अभिषिञ्चस्व चाद्येव राज्येन मघवानिव।।।।
মই তোমাৰ দাসৰূপে থিয় হৈ আছোঁ; সেয়ে মোৰ প্ৰতি প্ৰসাদ কৰা—মঘৱান ইন্দ্ৰৰ দৰে আজিেই ৰাজ্যাভিষেক গ্ৰহণ কৰা।
Verse 9
इमाः प्रकृतय स्सर्वा विधवा मातरश्च याः।त्वत्सकाशमनुप्राप्ता प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।
এই সকলো প্ৰজাসকল আৰু যিসকল বিধৱা মাতৃ আছে, তেওঁলোকো আপোনাৰ সন্নিধিলৈ আহিছে; আপুনি কৃপা কৰি তেওঁলোকক এই প্ৰসাদ—এই অনুগ্ৰহ—দান কৰা উচিত।
Verse 10
तदानुपूर्व्या युक्तं च युक्तं चात्मनि मानद।राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु।।।।
হে মানদ, ক্ৰমে ক্ৰমে যি উচিত আৰু তোমাৰো যোগ্য, ধৰ্মমাৰ্গে সেই ৰাজ্য গ্ৰহণ কৰা; সুহৃদসকলৰ আশা-আকাঙ্ক্ষা পূৰ্ণ কৰা।
Verse 11
भवत्वविधवा भूमि स्समग्रा पतिना त्वया।शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा।।।।
তুমি পতি-ৰূপে থাকিলে সমগ্ৰ ভূমি বিধৱা নহওক; যেন নিৰ্মল চন্দ্ৰে শৰত্কালৰ ৰজনীক দীপ্ত কৰে।
Verse 12
एभिश्च सचिवैस्सार्धं शिरसा याचितो मया।भ्रातु शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।।।।
এই সচিবসকলৰ সৈতে মই শিৰ নত কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ; ভ্ৰাতা, শিষ্য আৰু দাসৰূপে তোমাৰ সন্মুখত থকা মোক অনুগ্ৰহ-প্ৰসাদ দিয়া তোমাৰ উচিত।
Verse 13
तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि।।।।
সেয়ে, হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ, পিতৃ-পাৰম্পৰ্যৰ পৰা শাশ্বত এই সমগ্ৰ প্ৰকৃতিমণ্ডল—আদৰণীয় প্ৰজাসমূহৰ ব্যৱস্থা—অতিক্ৰম কৰা তোমাৰ উচিত নহয়।
Verse 14
एवमुक्त्वा महाबाहु स्सबाष्पः कैकयीसुतः।रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरत: पुन:।।।।
এনেকৈ কৈ, মহাবাহু কৈকেয়ীপুত্ৰ ভৰত অশ্ৰুসিক্ত হৈ, পুনৰ শিৰ নত কৰি ৰামৰ পদযুগল ধৰি ল’লে।
Verse 15
तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुन पुनः।भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत्।।।।
মত্ত হাতীৰ দৰে পুনঃপুনঃ গভীৰ নিশ্বাস এৰি থকা ভ্ৰাতা ভৰতক শ্ৰীৰামে আলিঙ্গন কৰি তাৰ পিছত এই বাক্য ক’লে।
Verse 16
कुलीन:सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।राज्यहेतोः कथं पापमाचरेत्त्वद्विधो जनः।।।।
কুলীন, সত্ত্বসম্পন্ন, তেজস্বী আৰু ব্ৰতনিষ্ঠ তোমাৰ দৰে জনে ৰাজ্যৰ হেতু পাপ কেনেকৈ আচৰণ কৰিব পাৰে?
Verse 17
न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन।न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि।।।।
হে অরিসূদন, তোমাৰ ভিতৰত সূক্ষ্মতম দোষো মই নেদেখোঁ; আৰু বাল্যসুলভ আৱেগত মাতৃকো নিন্দা কৰা তোমাৰ পক্ষে উচিত নহয়।
Verse 18
कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदाऽनघ।उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते।।।।
হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, অনঘ, শাস্ত্ৰে শিক্ষা দিয়ে যে যথাবিধি স্থাপিত পত্নী আৰু পুত্ৰৰ বিষয়ে গুরুজন সদায় স্বইচ্ছানুসাৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
Verse 19
वयमस्य यथा लोके सङ्ख्याता: सौम्य साधुभिः।भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमनुज्ञातुमर्हसि।।।।
হে সৌম্য, এই লোকত সাধুজনে যেনেকৈ পত্নী, পুত্ৰ আৰু শিষ্যক যথোচিত পথপ্ৰদৰ্শনৰ অধীন বুলি গণ্য কৰে, তেনেকৈ আমাকো গণ্য কৰিবলৈ তুমি অনুমতি দিয়া।
Verse 20
वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम्।राज्ये वाऽपि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः।।।।
হে সৌম্য, মই বনত চীৰবস্ত্ৰ আৰু কৃষ্ণাজিন ধাৰণ কৰি বাস কৰোঁ নে ৰাজ্যতেই বাস কৰোঁ—মহাৰাজ একাই মোক ক’ত বাস কৰাব, সেই বিষয়ে অধিকাৰী।
Verse 21
यावत पितरि धर्मज्ञे गौरवं लोकसत्कृतम्।तावद्धर्मभृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम्।।।।
হে ধৰ্মভৃতাঁ শ্ৰেষ্ঠ, ধৰ্মজ্ঞ আৰু লোকসত্কৃত পিতৃক যিমান গৌৰৱ দিয়া হয়, সেই একেই গৌৰৱ মাতৃকো দিয়া উচিত।
Verse 22
एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव।मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे।।।।
হে ৰাঘৱ (ভৰত), এই দুজন ধৰ্মশীল মাতাপিতাই মোক ‘বনলৈ যা’ বুলি কৈছে; তেন্তে মই কেনেকৈ অন্যথা আচৰণ কৰিম?
Verse 23
त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम्।वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा।।।।
অযোধ্যাত লোকসত্কৃত ৰাজ্য তুমি লাভ কৰি শাসন কৰিবা; আৰু মই বল্কলবস্ত্ৰ ধাৰণ কৰি দণ্ডকাৰণ্যত বাস কৰিম।
Verse 24
एवं कृत्वा महाराजो विभागं लोकसन्निधौ।व्यादिश्य च महातेजा दिवं दशरथो गतः।।।।
এইদৰে লোকসন্নিধিত বিভাগ সম্পন্ন কৰি, মহাতেজস্বী মহাৰাজ দশৰথে আদেশ দিয়া পাছত স্বৰ্গলোকলৈ গমন কৰিলে।
Verse 25
स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव।पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि।।।।
ধৰ্মাত্মা আৰু লোকগুৰু স্বৰূপ তোমাৰ পিতা ৰজাই প্ৰমাণ; সেয়ে পিতাই যথাভাগে দিয়া অংশ তুমি গ্ৰহণ কৰি উপভোগ কৰা তোমাৰ উচিত।
Verse 26
चतुर्दश समास्सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः।उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना।।।।
হে সৌম্য, চতুৰ্দশ বছৰ মই দণ্ডকাৰণ্যত আশ্ৰয় লৈ, মহাত্মা পিতাই দিয়া অংশ মই উপভোগ কৰি পূৰ্ণ কৰিম।
Verse 27
यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः।तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वर भावमप्ययम्।।।।
নরলোকত সন্মানিত আৰু দেবাধিপৰ সদৃশ মহাত্মা পিতাই মোক যি কৈছিল, তাকেই মই পৰম হিত বুলি মানোঁ; সৰ্বলোকেশ্বৰৰ ইচ্ছাৰূপ এই আদেশ কেতিয়াও লোপ পাব নালাগে।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Rama should accept kingship to satisfy subjects and ministers (as Bharata urges) or adhere to the binding parental command of exile; Rama chooses dharma as articulated through the father’s public proclamation and vow-consistency.
Authority is not merely political but moral: a righteous command (pramāṇa) and vow-keeping outweigh opportunistic power. The sarga also teaches filial and maternal reverence—avoid imputing blame impulsively, and preserve social order through disciplined restraint.
Ayodhya functions as the locus of legitimate rule and civic consent (prakṛti-maṇḍala), while Dandaka forest signifies the ascetic domain of vow-fulfilment; culturally, the scene foregrounds ministerial counsel, public proclamation, and the ritual of pāda-grahaṇa as markers of dharmic polity.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.