Sarga 45

Verse 1

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥१॥

সত্যপৰাক্ৰমী মহাত্মা শ্ৰীৰামৰ প্ৰতি অনুৰক্ত জনসাধাৰণে, তেওঁ বনবাসলৈ প্ৰস্থান কৰোঁতে, ভক্তিভাৱে তেওঁৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে।

Verse 2

निवर्तितेऽपि च बलात्सुहृद्वर्गे च राजनि ।नैव ते संन्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥२॥

ৰাজা আৰু সুহৃদবৰ্গক বলপূৰ্বক উভতাই আনিলেও, ৰামৰ ৰথ অনুসৰণ কৰা লোকসকল একেবাৰে উভতি নাহিল; তেওঁলোকে ৰামৰ ৰথৰ পিছে পিছে আগবাঢ়ি গ’ল।

Verse 3

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥३॥

অযোধ্যাত বাস কৰা পুৰুষসকলৰ বাবে মহাযশস্বী, গুণসম্পন্ন ৰাম পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে প্ৰিয় আছিল।

Verse 4

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस्तदा ।कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥४॥

নিজ প্ৰজাসকলৰ আন্তৰিক অনুৰোধ সত্ত্বেও, কাকুৎস্থ বংশধৰ ৰামে পিতৃবচন সত্য কৰি ৰাখিবলৈ বনলৈ যোৱাই বাছি ল’লে।

Verse 5

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥५॥

স্নেহভৰা দৃষ্টিৰে তেওঁলোকক চাই—যেন চকুৰে পিয়াই লোৱা দৰে—ৰামে সেই প্ৰজাসকলৰ সৈতে নিজৰ সন্তানৰ দৰে স্নেহেৰে কথা ক’লে।

Verse 6

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥६॥

“অযোধ্যাবাসীসকল, মোৰ প্ৰতি তোমালোকৰ যি প্ৰীতি আৰু সন্মান—মোৰ প্ৰিয়াৰ্থে—সেয়া বিশেষকৈ ভৰতত স্থাপন কৰা।”

Verse 7

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।करिष्यति यथावद्वः प्रियाणि च हितानि च ॥७॥

“কাৰণ ভৰত কল্যাণময় চৰিত্ৰবান, কৈকেয়ীৰ আনন্দবর্ধক; তেওঁ যথাবিধি তোমালোকৰ প্ৰিয় আৰু হিতকৰ কাৰ্যসমূহ সম্পাদন কৰিব।”

Verse 8

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥८॥

বয়সত যুৱ হ’লেও জ্ঞানত পৰিপক্ব, স্বভাৱত মৃদু কিন্তু পৰাক্ৰম আৰু সৎগুণেৰে সমৃদ্ধ। সেয়েই তোমালোকৰ উপযুক্ত ভৰ্তা হ’ব, ভয় অপসাৰণ কৰা ৰক্ষক হ’ব।

Verse 9

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥९॥

সেয়া ৰাজগুণেৰে যুক্ত আৰু যুৱৰাজ বুলি স্বীকৃত। সেয়ে, মই যিদৰে কৰিছোঁ আৰু শিষ্টজন যিদৰে কৰে, তেনেদৰে তোমালোকেও ভৰ্তা-ৰাজাৰ আদেশ পালন কৰিব লাগে।

Verse 10

न च सन्तप्येद्यथा चासौ वनवासं गते मयि ।महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥१०॥

মোৰ প্ৰিয় ইচ্ছা পূৰণ কৰিব খুজিলে, মই বনবাসলৈ গ’লে পাছত মহাৰাজ যেন শোকত ডুবি নাযায়—সেইদৰে তুমি ব্যৱস্থা কৰা।

Verse 11

यथा यथा दाशरथि र्धर्म एवास्थितोऽभवत् ।तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥११॥

দাশৰথি শ্ৰীৰাম যিমানেই কেৱল ধৰ্মত দৃঢ়ভাৱে স্থিত হ’ল, সিমানেই প্ৰজাসকলে শ্ৰীৰামক নিজৰ স্বামী-ৰাজা ৰূপে অধিক অধিক কামনা কৰিলে।

Verse 12

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।चकर्षेव गुणैर्बद्ध्वा जनं पुरनिवासिनम् ॥१२॥

সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণৰ সৈতে, অশ্ৰুৰে আৱৃত দীন নগৰবাসী জনতাক শ্ৰীৰামে নিজৰ গুণেৰে যেন বান্ধি থৈ পিছে পিছে টানি লৈ যোৱা দৰে সৈতে লৈ গ’ল।

Verse 13

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।वयः प्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥१३॥

জ্ঞান, বয়স আৰু তপোতেজ—এই তিনিধৰণে বৃদ্ধ সেই দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলে, বয়সৰ বাবে কঁপা মূৰ লৈ দূৰত থিয় হৈ এই বাক্য ক’লে।

Verse 14

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः ।निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥१४॥

হে হে উত্তম জাতিৰ দ্ৰুত অশ্বসকল, ৰামক বহন কৰি—উভতি আহা! আৰু আগলৈ নাযাবা; নিজৰ ভৰ্তাৰ প্ৰতি হিতকাৰী হোৱা।

Verse 15

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः ।यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥१५॥

জীৱসমূহৰ কাণ থাকে—বিশেষকৈ অশ্বসকলৰ শ্ৰৱণশক্তি অতি তীক্ষ্ণ। সেয়ে আমাৰ যাচনা বুজি উভতি আহা।

Verse 16

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः ।उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद्वनम् ॥१६॥

সেইজন ধৰ্মনিষ্ঠ, বিশুদ্ধাত্মা, বীৰ আৰু শুভ দঢ়়ব্ৰতধাৰী। তোমালোকৰ ভৰ্তাক পিছে ফালে বহন কৰাই উচিত; নগৰৰ পৰা বনলৈ আগবঢ়াই নিয়া উচিত নহয়।

Verse 17

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् ।अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥१७॥

এইদৰে আৰ্ত বিলাপ কৰা সেই বৃদ্ধ দ্বিজসকলক দেখি, ৰামে তৎক্ষণাৎ ৰথৰ পৰা নামি পৰিল।

Verse 18

पद्भ्यामेव जगामाथ ससीत स्सहलक्ष्मणः ।सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥१८॥

তেতিয়া বনগমন-পৰায়ণ শ্ৰীৰামে সীতাৰ সৈতে আৰু লক্ষ্মণসহ পায়ে পায়ে আগবাঢ়িল; ধীৰে ধীৰে, ওচৰ ওচৰকৈ পদক্ষেপ ৰাখি চলিল।

Verse 19

द्विजातींस्तु पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः ।न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥१९॥

কিন্তু সচ্চৰিত্ৰপ্ৰিয় আৰু কৰুণাদৃষ্টিসম্পন্ন শ্ৰীৰামে পায়ে হেঁটি অহা সেই দ্বিজসকলক পিছে এৰি ৰথেৰে আগবাঢ়িব নোৱাৰিলে।

Verse 20

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तचेतसः ।ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥२०॥

ৰামক এইদৰে আগবাঢ়ি যোৱা দেখি, চিত্তে ব্যাকুল আৰু পৰম সন্তপ্ত হোৱা দ্বিজসকলে ৰামক এই বাক্য ক’লে।

Verse 21

ब्राह्मण्यं सर्वमेतत्त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्यमी ॥२१॥

হে ব্ৰাহ্মণহিতৈষী! এই সমগ্ৰ ব্ৰাহ্মণসমাজ তোমাক অনুসৰণ কৰিছে; আৰু দ্বিজসকলৰ কান্ধত বহন কৰা এই পবিত্ৰ অগ্নিসকলেও তোমাৰ পিছে পিছে গৈ আছে।

Verse 22

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥२२॥

আমালৈ ব্ৰাহ্মণসকলে লাভ কৰা বাজপেয় যজ্ঞৰ পৰা প্ৰাপ্ত এই ছত্ৰসমূহ চোৱা; বৰ্ষাঋতুৰ অন্তত মেঘ যেন পিছে পিছে যায়, তেনেকৈ ইহঁতেও আমাৰ পিছে পিছে অনুগমন কৰি আহিছে।

Verse 23

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥२३॥

হে বৎস, তোমাৰ ছত্ৰ নাই আৰু সূৰ্যৰ কিৰণৰ তাপে তুমি দগ্ধ হৈছা; সেয়ে আমি আমাৰ বাজপেয় যজ্ঞৰ পবিত্ৰ ছত্ৰসমূহেৰে তোমাৰ বাবে ছাঁ কৰি দিম।

Verse 24

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥२४॥

হে বৎস, আমাৰ বুদ্ধি সদায় বেদ-মন্ত্ৰৰ অনুসৰণকাৰী আছিল; কিন্তু তোমাৰ কাৰণে সেই বুদ্ধি এতিয়া বনবাসৰ নিয়ম অনুসৰণকাৰী হৈ পৰিছে।

Verse 25

हृदयेष्वेव तिष्ठन्ति वेदा ये नः परं धनम् ।वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥२५॥

বেদসমূহ—আমাৰ পৰম ধন—আমাৰ হৃদয়তে স্থিৰ আছে; আৰু শীল-ধৰ্মে ৰক্ষিত আমাৰ পত্নীসকলেও গৃহতে থাকিব।

Verse 26

न पुनर्निश्चयः कार्यस्त्वद्गतौ सुकृता मतिः ।त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद्धर्मपथे स्थितम् ॥२६॥

আৰু দ্বিতীয় কোনো সিদ্ধান্তৰ প্ৰয়োজন নাই; তোমাৰ সৈতে যোৱাৰ আমাৰ সুদৃঢ় সংকল্প অচল। কিন্তু তুমি নিজেই যদি ইয়াত ধৰ্মক অৱহেলা কৰা, তেন্তে ধৰ্মপথত স্থিৰ হৈ কি থাকিব?

Verse 27

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥२७॥

আমি তোমাক মিনতি কৰোঁ—দয়া কৰি উভতি আহা; হাঁসৰ দৰে শুভ্ৰ কেশেৰে যুক্ত আৰু ভূমিত পৰি ধূলিৰে ধূসৰ হোৱা আমাৰ মস্তকসমূহ বিনয়াচাৰে তোমাৰ পদযুগলৰ আগত নত হৈছে।

Verse 28

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥२८॥

ইয়ালৈ অহা বহু দ্বিজে যজ্ঞসমূহ বিস্তাৰ কৰি আৰম্ভ কৰিছে; বৎস, সেই যাগ-কর্মৰ সমাপ্তি এতিয়া তোমাৰ নিবর্তনৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰিছে।

Verse 29

भक्तिमन्ति हि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।याचमानेषु राम त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥२९॥

হে ৰাম, জংগম-অজংগম সকলো ভূত তোমাৰ প্ৰতি ভক্তিমন্ত; সিহঁতে প্ৰাৰ্থনা কৰিছে, সেয়ে ভক্তসকলৰ প্ৰতি তুমিও ভক্তি প্ৰকাশ কৰা।

Verse 30

अनुगन्तुमशक्ता स्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः ।उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥३०॥

বায়ুৰ বেগে উচ্ছ্বসিত হৈ ঠেল খোৱা গছবোৰ যেন তোমাৰ পিছে পিছে যাব খোজে; কিন্তু মূলত বদ্ধ থাকি যাব নোৱাৰি, সেয়ে কান্দি থকা যেন লাগে।

Verse 31

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थानविष्ठिताः ।पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥३१॥

গছত একে ঠাইত নিশ্চল হৈ বহি, আহাৰ সন্ধানো ত্যাগ কৰি, পক্ষীসকলেও সৰ্বভূতানুকম্পী তেওঁক যেন প্ৰাৰ্থনা কৰিছে।

Verse 32

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥३२॥

এইদৰে উভতি আহিবলৈ ক্ৰন্দন কৰা সেই দ্বিজাতিসকলৰ নিবৰ্তনৰ সময়ত, তাত তমসা নদী দেখা দিলে—যেন ৰাঘৱ ৰামকো বাধা দিচ্ছে বুলি।

Verse 33

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य शीघ्रम् ।पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा नचारयद्वै तमसाविदूरे ॥३३॥

তাৰ পাছত সুমন্ত্ৰও ৰথৰ পৰা অশ্ববোৰ খুলি, ক্লান্ত ঘোঁৰাবোৰক সোনকালে ঘূৰাই বিশ্ৰাম দিলে। সিহঁতক পান কৰিবলৈ জল দি, জলেৰে অংগ ধুৱাই, তমসা নদীৰ পৰা বেছি দূৰ নহোৱা ঠাইত চৰণলৈ এৰি দিলে।