Sarga 111
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত কৰ্তৃত্ব আৰু ঋণশোধৰ নীতিগত বিষয়ত সুসংগঠিত বিতৰ্ক দেখা যায়। ৰাজপুৰোহিত আৰু গুৰু বশিষ্ঠে ৰামক স্মৰণ কৰাই দিয়ে যে মানুহৰ বাবে তিনিজন “গুৰু”—আচাৰ্য, পিতা আৰু মাতা; জ্যেষ্ঠসকল আৰু সভাৰ আজ্ঞা মানিলে সৎপথ অক্ষুণ্ণ থাকে। ৰামে উত্তৰ দিয়ে যে পিতৃ-মাতৃৰ লালন-পালন আৰু স্নেহৰ ঋণ অপূৰণীয়, আৰু দাশৰথক দিয়া প্ৰতিজ্ঞা কেতিয়াও মিছা হ’ব নোৱাৰে। তাৰ পাছত ভৰতৰ দুখ-ব্যথালৈ কাহিনী ঘূৰে। ব্যাকুল ভৰতে ৰামৰ কুটীৰৰ আগত কুশা ঘাঁহ বিছাই প্ৰত্যুপৱেশন (প্ৰতিবাদস্বৰূপে শুই থকা) কৰিবলৈ উদ্যত হয়, ৰামক উভতাই আনিবলৈ। ৰামে অভিষিক্ত শাসকৰ বাবে এনে আচৰণ অনুচিত বুলি কৈ ভৰতক উঠি অযোধ্যালৈ উভতি যাবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু নগৰবাসী-গ্ৰামবাসীৰ সৈতে কথা পাতে; তেওঁলোকে স্বীকাৰ কৰে যে পিতৃৰ আজ্ঞাৰ পৰা ৰামক আঁতৰাব নোৱাৰে। ভৰতে সভাৰ আগত আনুষ্ঠানিকভাৱে কয় যে ৰাজসিংহাসনৰ দাবীত তেওঁৰ কোনো যোগসাজশ নাই, আৰু চৌদ্দ বছৰৰ বনবাস তেওঁ নিজেই গ্ৰহণ কৰিব। ভৰতৰ নিষ্কপটতা দেখি ৰাম বিস্মিত হয়, তথাপি দাশৰথৰ পূৰ্ব প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বাধ্যতা পুনৰ দৃঢ় কৰে আৰু বনবাসৰ সলনি কৰাটো অধৰ্ম বুলি গণ্য কৰি ধৰ্ম আৰু সত্যৰ অনুগত সিদ্ধান্ত অটল ৰাখে।
Shlokas
Verse 1
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।
তেতিয়া ৰাজপুৰোহিত বশিষ্ঠে ৰামক সম্বোধন কৰি, ধৰ্মসংযুক্ত আন এটা বাক্য পুনৰ ক’লে।
Verse 2
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।
এই জগতত জন্ম লোৱা প্ৰতিজন মানুহৰ তিনিজন গুৰু থাকে: আচার্য, পিতা আৰু মাতা—হে কাকুৎস্থ, হে ৰাঘৱ!
Verse 3
पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।
হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! পিতা এইদৰে পুৰুষক জন্ম দিয়ে; কিন্তু আচার্যই প্ৰজ্ঞা দান কৰে—সেইবাবে তেওঁক ‘গুৰু’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 4
सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।
হে পৰন্তপ! মই তোমাৰ পিতাৰো আচার্য আৰু তোমাৰো আচার্য। তুমি মোৰ বাক্য পালন কৰিলে সজ্জনৰ পথ অতিক্ৰম নকৰিবা।
Verse 5
इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: सतां गतिम्।।।।
এইবোৰ তোমাৰ নিজ পৰিষদ, শ্ৰেণীসমূহ আৰু দ্বিজসকলো। তাত, এইসকলৰ প্ৰতি ধৰ্ম আচৰণ কৰিলে তুমি সজ্জনৰ গতি-মাৰ্গৰ পৰা কেতিয়াও বিচ্যুত নহ’বা।
Verse 6
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।
সেইগৰাকী তোমাৰ বৃদ্ধা, ধৰ্মশীলা মাতৃ; তেওঁৰ সেৱা ৰোধ কৰা তোমাৰ বাবে উচিত নহয়। তেওঁৰ বাক্য পালন কৰিলে তুমি সজ্জনৰ গতিৰ পৰা বিচ্যুত নহ’বা।
Verse 7
भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।
হে ৰাঘৱ, অনুনয় কৰা ভৰতৰ বাক্য মানিলে তুমি নিজৰ আত্মস্বভাৱ অতিক্ৰম নকৰিবা—হে সত্য-ধৰ্মত পৰাক্ৰমী!
Verse 8
एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।
গুৰুৰ মধুৰ বাক্যৰে এইদৰে সম্বোধিত হৈ, পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ ৰাঘৱে ওচৰত আসীন বশিষ্ঠক স্বয়ং উত্তৰ দিলে।
Verse 9
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: सदा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।
মাতাপিতাই সন্তানৰ প্ৰতি সদায় যি যত্ন কৰে—যথাশক্তি দান কৰা, শুৱাই দিয়া আৰু ঢাকি ৰখা, নিত্য প্ৰিয় বাক্য কোৱা, আৰু পোষণ কৰি ডাঙৰ কৰা—মাতৃ-পিতৃয়ে কৰা সেই উপকাৰ সহজে কেতিয়াও প্ৰতিদান কৰিব নোৱাৰি।
Verse 10
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।
মাতৃ-পিতৃয়ে সন্তানৰ প্ৰতি সদায় যি যত্ন আৰু আচৰণ কৰে—যথাশক্তি দান দিয়া, শুৱাই দিয়া আৰু বস্ত্ৰেৰে ঢাকি দিয়া, নিত্য প্ৰিয়-মধুৰ বাক্য কোৱা, আৰু পোষণ কৰি ডাঙৰ কৰা—মাতা-পিতাই কৰা এই উপকাৰ সহজে প্ৰতিদান দিয়া নাযায়।
Verse 11
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।
সেই ৰজা দশৰথেই মোৰ জনক পিতা; মই তেখেতৰ ওচৰত যি প্ৰতিজ্ঞা কৰিছোঁ, সেয়া কেতিয়াও মিছা নহ’ব।
Verse 12
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।
ৰামে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, পৰম উদাৰ আৰু মহাদানী হ’লেও শোকত অতিশয় ব্যাকুল ভৰত তৎক্ষণাৎ ওচৰত থিয় থকা সাৰথিক ক’লে।
Verse 13
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।
হে সাৰথি, ইয়াত এই খালি মাটিৰ ওপৰত শীঘ্ৰে কুশ ঘাঁহ বিছাই দিয়া। যেতিয়ালৈকে মোৰ আৰ্য জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা প্ৰসন্ন নহয়, তেতিয়ালৈকে মই ইয়াত ধৰ্ণা দি শুই থাকিম।
Verse 14
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।
অনাহাৰে থাকি, পোহৰ এৰাই, ধনহীন দ্বিজৰ দৰে, তেখেতে উভতি আহিবলৈ সন্মত নোহোৱালৈকে মই কুটীৰৰ সন্মুখত শুই থাকিম।
Verse 15
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।
মনতে বিষণ্ণ ভৰত, ৰামৰ নিৰ্দেশৰ বাবে চাই থকা সুমন্ত্ৰক দেখি; তাৰ পাছত ভৰতেই কুশৰ আসন আনি মাটিত বিছাই দিলে।
Verse 16
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।
মহাতেজস্বী, ৰাজর্ষিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীৰামে তাক ক’লে: “প্ৰিয় ভৰত, মই তোমাৰ প্ৰতি কি অপৰাধ কৰিলোঁ যে মোৰ পথ ৰোধ কৰিবলৈ তুমি মোৰ সন্মুখত ধৰ্ণা দি পৰি আছা?”
Verse 17
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।
এই জগতত এক পাৰ্শ্বত পৰি থকা ব্ৰাহ্মণৰেই এনেদৰে আনক ৰোধ কৰাৰ অধিকাৰ আছে বুলি ধৰা হয়; কিন্তু ৰাজ্যাভিষিক্তজনৰ বাবে ধৰ্ণা দি পৰি থকাৰ কোনো শাস্ত্ৰসম্মত বিধি নাই।
Verse 18
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।
উঠা, নৰশাৰ্দূল! এই দাৰুণ ব্ৰত ত্যাগ কৰা। ইয়াৰ পৰা শীঘ্ৰে পুৰৱৰ্যা অযোধ্যালৈ যোৱা, হে ৰঘুকুলনন্দন!
Verse 19
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।
তথাপি আসীন ভৰত চাৰিওফালে চাই পুৰবাসী আৰু জনপদবাসী লোকসকলক ক’লে: “আপোনালোকে মোৰ আৰ্য জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতাক কিয় উপদেশ নিদিয়ে?”
Verse 20
ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।
তেতিয়া নগৰবাসী আৰু জনপদবাসী লোকসকলে মহাত্মা ভৰতক ক’লে: “আমি কাকুৎস্থ শ্ৰীৰামক ভালদৰে জানো; ৰাঘৱে যি কৈছে সেয়া সম্পূৰ্ণ সঠিক।”
Verse 21
एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।
কাৰণ এই মহাভাগ্যবান পিতৃবচনত অচলভাৱে স্থিৰ আছে; সেয়ে আমি তাক সোনকালে বা সহজে উভতাই আনিব নোৱাৰোঁ।
Verse 22
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।
তেওঁলোকৰ কথা বুজি ৰামে ক’লে: “এতিয়া শুনা—ধৰ্মচক্ষুসম্পন্ন, হিতকামী সুহৃদসকলৰ উপদেশবচন।”
Verse 23
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।
“দুয়োটা পক্ষৰ কথা শুনি, হে ৰাঘৱ, সম্যকভাৱে বিবেচনা কৰা। হে মহাবাহো, উঠা; মোক স্পৰ্শ কৰি তাৰ পাছত জল স্পৰ্শ কৰা (আচমন কৰা)।”
Verse 24
अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।
তাৰ পাছত ভৰত উঠি জল স্পৰ্শ কৰি ক’লে: “পৰিষদে মোৰ কথা শুনক—মন্ত্ৰীসকল আৰু শ্ৰেণীনেতাসকলেও একেলগে শুনক।”
Verse 25
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।
মই পিতৃৰ ওচৰত ৰাজ্যৰ বাবে যাচনা কৰা নাই, ন মাতৃক তাত আগ্ৰহ কৰিবলৈ অনুশাসন দিয়া নাই; আৰু আৰ্য, পৰমধৰ্মজ্ঞ ৰাঘৱৰ বনবাসত মই কেতিয়াও অনুমতি দিয়া নাই।
Verse 26
यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।
যদি বনবাস সঁচাকৈয়ে অনিবাৰ্য হয় আৰু পিতৃৰ বচন পালন কৰাটো অৱশ্য কৰ্তব্য হয়, তেন্তে মই নিজেই চৌদ বছৰ বনতে বাস কৰিম।
Verse 27
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।
ভ্ৰাতৃৰ বাক্যৰ সত্যতাত ধৰ্মাত্মা ৰাম বিস্মিত হ’ল; পুৰবাসী আৰু জনপদবাসী লোকসকলক চাই তেওঁলোকক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 28
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।
মোৰ পিতৃয়ে জীৱিত অৱস্থাত যি বিক্ৰী কৰিছে, পণ ৰাখিছে বা ক্ৰয় কৰিছে—সেয়া ন মই, ন ভৰত, উলটাই দিব বা ৰদ কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 29
उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।
বনবাসত মোৰ ঠাইত কোনো উপাধি (প্ৰতিনিধি) স্থাপন কৰা মোৰ বাবে লজ্জাজনক; সেয়া কৰা উচিত নহয়। কৈকেয়ীয়ে যুক্তিসংগত বাক্য কৈছিল, আৰু মোৰ পিতৃয়ে ধৰ্মসন্মত সুকৃত কাৰ্য সম্পন্ন কৰিছিল।
Verse 30
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।
মই ভৰতক জানো—তেওঁ ক্ষান্তশীল আৰু গুৰুজন-জ্যেষ্ঠসকলক সন্মান কৰা জন। সত্যসন্ধ সেই মহাত্মাৰ বাবে ইয়াত সকলো নিশ্চয়েই কল্যাণময় হ’ব।
Verse 31
अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।
এই ধৰ্মশীল ভ্ৰাতাৰ সৈতে, মই বনৰ পৰা পুনৰ উভতি আহিলে, পৃথিৱীৰ সৰ্বোত্তম অধিপতি হ’ম।
Verse 32
वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।
কৈকেয়ীয়ে ৰজাক চাপ দিছিল; মই সেই বাক্য পালন কৰিছোঁ। সেয়ে এই কৰ্মৰ দ্বাৰা আমাৰ পিতা—সেই মহীপতিক—অনৃতৰ কলংকৰ পৰা মুক্ত কৰক।
Frequently Asked Questions
Bharata attempts pratyupaveśana—lying down in protest to compel Rāma’s return—while Rāma maintains that an anointed ruler should not use such coercive protest and that Daśaratha’s command must remain binding.
Dharma is framed as fidelity to legitimate obligations: gratitude to parents is beyond repayment, guru and community counsel matter, yet truth-keeping and the father’s pledged word remain non-negotiable anchors for righteous action.
Ayodhyā is named as the civic center to which Bharata is urged to return; culturally, the sarga highlights kuśa grass as a ritual/protest implement, ācamanam (sipping water) as a formal act before public speech, and the authority of the parishad (assembly) of counsellors, guilds, and twice-born.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.