Sarga 94
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৯৪ত ৰাম, যি চিত্ৰকূট পৰ্বতত দীৰ্ঘদিন বাস কৰি বনজীৱনৰ প্ৰতি অনুৰাগী হৈ উঠিছে, সীতাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ আৰু নিজৰ মন স্থিৰ কৰিবলৈ ‘অদ্ভুত’ চিত্ৰকূট দেখুৱাই। তেওঁ এই দৰ্শনক ইন্দ্ৰই শচীক আশ্চৰ্য দেখুওৱাৰ সৈতে তুলনা কৰে আৰু পৰ্বতৰ সৌন্দৰ্যৰ তুলনাত বনবাস মানসিকভাৱে বেদনাদায়ক নহয় বুলি ব্যাখ্যা কৰে। ৰামে চিত্ৰকূটৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰে—খনিজৰ দৰে উজ্জ্বল শিখৰ, অহিংস আৰু অনাক্ৰমণকাৰী বন্যপ্ৰাণী, ফুল-ফলভৰা ঘন উপবন। ডালত ওলমি থকা বস্ত্ৰ আৰু তৰোৱাল আদি অৱসৰৰ চিহ্নৰ দ্বাৰা কিন্নৰ আৰু বিদ্যাধৰীৰ উপস্থিতিৰ আভাস মেলে। জলপ্ৰপাত, ঝৰ্ণা-উৎস আৰু গুহাৰ সুগন্ধি বতাহে দৃষ্টি-গন্ধ-শব্দৰ এক সজীৱ মানচিত্ৰ আঁকে। এই ইন্দ্ৰিয়ানুভৱৰ সৈতে ধৰ্মবোধো মিলি যায়: ৰাম দৃঢ়কৈ কয় যে সীতা আৰু লক্ষ্মণৰ সৈতে ইয়াত বাস কৰিলে শোক লয় পায়। তেওঁ বনবাসৰ ‘দ্বিবিধ ফল’ উল্লেখ কৰে—পিতৃ-আজ্ঞা ধৰ্মৰূপে পালন কৰা আৰু ভৰতক আনন্দ দিয়া। সৰ্গৰ অন্তত বনজীৱনক ৰজাৰ পৰলোক-কল্যাণৰ বাবে অমৃতসম বুলি মহিমান্বিত কৰা হয় আৰু চিত্ৰকূটক মূল, ফল আৰু জলৰ প্ৰাচুৰ্যত স্বৰ্গীয় দৃষ্টান্তকো অতিক্ৰম কৰা বুলি দেখুওৱা হয়।
Shlokas
Verse 1
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।।।
তাৰ পাছত দীৰ্ঘকাল সেই পৰ্বতত বাস কৰি গিৰি-ৱনক প্ৰিয় কৰা দাশৰথি ৰামে, বৈদেহীক আনন্দিত কৰিবলৈ আৰু নিজৰ চিত্তকো প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি, পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰে যেনেকৈ শচীক দেখুৱায় তেনেকৈ অমৰসদৃশ নিজৰ পত্নীক আশ্চৰ্য চিত্ৰকূট দেখুৱালে।
Verse 2
दीर्घकालोषित स्तस्मिन्गिरौ गिरिवनप्रियः।वैदेह्याः प्रियमाकाङ्क्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्।।2.94.1।।अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।भार्याममरसङ्काश श्शचीमिव पुरन्दरः।।2.94.2।।
সেই পৰ্বতত দীৰ্ঘকাল বাস কৰা, গিৰি-ৱনপ্ৰিয় শ্ৰীৰামে বৈদেহীক প্ৰিয় কৰিবলৈ আৰু নিজৰ চিত্তকো আনন্দিত কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে। তাৰ পাছত দেৱসদৃশ তেজস্বী দাশৰথিয়ে, পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰে যেন শচীক দেখুৱাইছিল, তেনেদৰে নিজৰ পত্নীক আশ্চৰ্য চিত্ৰকূট দেখুৱালে।
Verse 3
न राज्याद्भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः।मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम्।।।।
হে ভদ্ৰে, এই ৰমণীয় গিৰিখন দেখিলে মোৰ মনক ন ৰাজ্যচ্যুতিৰ শোক বাধে, ন সুহৃদসকলৰ পৰা বিচ্ছেদৰ দুখ॥
Verse 4
पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम्।शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम्।।।।
হে ভদ্ৰে, এই অচলখন চোৱা—নানা বিধ পক্ষীৰ দলেৰে পৰিপূৰ্ণ; ধাতুসমৃদ্ধ শিখৰেৰে বিভূষিত, যেন আকাশকো ভেদি উঠিছে॥
Verse 5
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।।।
ধাতুৰ অলংকাৰৰে ভূষিত সেই মহাগিৰিৰ দেশসমূহ নানাবৰ্ণে দীপ্তিমান—কিছুমান ৰূপৰ দৰে উজ্জ্বল, কিছুমান ৰক্তবৰ্ণ সদৃশ, কিছুমান পীত মঞ্জিষ্ঠা-বৰ্ণৰ, আৰু কিছুমান শ্ৰেষ্ঠ মণিৰ প্ৰভাৰ দৰে জ্যোতিৰ্ময়। কিছুমান পুষ্যৰত্ন, সূৰ্য আৰু কেতকী-পুষ্পৰ দৰে আভাযুক্ত, আৰু কিছুমান পাৰদৰ দৰে ঝিলমিল কৰে।
Verse 6
केचिद्रजतसङ्काशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।पीतमाञ्जिष्टवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः।।2.94.5।।पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः।।2.94.6।।
ধাতুৰ অলংকাৰৰে ভূষিত সেই মহাগিৰিৰ দেশসমূহ নানাবৰ্ণে দীপ্তিমান—কিছুমান ৰূপৰ দৰে উজ্জ্বল, কিছুমান ৰক্তবৰ্ণ সদৃশ, কিছুমান পীত মঞ্জিষ্ঠা-বৰ্ণৰ, আৰু কিছুমান শ্ৰেষ্ঠ মণিৰ প্ৰভাৰ দৰে জ্যোতিৰ্ময়। কিছুমান পুষ্যৰত্ন, সূৰ্য আৰু কেতকী-পুষ্পৰ দৰে আভাযুক্ত, আৰু কিছুমান পাৰদৰ দৰে ঝিলমিল কৰে।
Verse 7
नानामृगगणद्वीपितरर्क्ष्वृक्षगणैर्वुतः।अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमायुतः।।।।
নানাবিধ মৃগগণ—দ্বীপি, ব্যাঘ্ৰ আৰু ঋক্ষ (ভালুক) আদি দলৰ দ্বাৰা—আৱৃত আৰু বহু পক্ষীৰে সমায়ুত এই শৈল দীপ্তিমান; ইয়াত থকা জন্তুবোৰ অদুষ্ট, অক্রূৰ যেন দেখা যায়।
Verse 8
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।।।
এই গিৰি আম্ৰ, জাম্বু, অসন, লোধ্ৰ, প্ৰিয়াল, পনস (কঠাল), ধৱ, অংকোল, ভব্য তিনিশ, বিল্ব, তিন্দুক, বেণু (বাঁহ), কাশ্মৰ্য, অৰিষ্ট, বৰুণ, মধূক, তিলক, বদৰী, আমলক, নীপ, বেত্ৰ, ধন্বন আৰু দাড়িম্ব আদি বৃক্ষৰে পৰিপূৰ্ণ—পুষ্পিত, ফলভৰিত, ছায়াৱন্ত আৰু মনোহৰ; এনেদৰে নানা বৃক্ষৰে আৱৃত হৈ এই পৰ্বত শ্ৰী-শোভাত পুষ্ট হয়।
Verse 9
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।
এই গিৰি আম্ৰ, জাম্বু, অসন, লোধ্ৰ, প্ৰিয়াল, পনস (কঠাল), ধৱ, অংকোল, ভব্য তিনিশ, বিল্ব, তিন্দুক, বেণু (বাঁহ), কাশ্মৰ্য, অৰিষ্ট, বৰুণ, মধূক, তিলক, বদৰী, আমলক, নীপ, বেত্ৰ, ধন্বন আৰু দাড়িম্ব আদি বৃক্ষৰে পৰিপূৰ্ণ—পুষ্পিত, ফলভৰিত, ছায়াৱন্ত আৰু মনোহৰ; এনেদৰে নানা বৃক্ষৰে আৱৃত হৈ এই পৰ্বত শ্ৰী-শোভাত পুষ্ট হয়।
Verse 10
आम्रजम्ब्वसनैर्लोध्रैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुक वेणुभिः।।2.94.8।।काश्मर्यरिष्टवरुणैर्मधूकैस्तिलकैस्तथा।बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः।।2.94.9।।पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः।।2.94.10।।
আম, জামু, অসন, লোধ্ৰ, প্ৰিয়াল, পনস, ধৱ, অঙ্কোল, ভব্য তিনিশ, বিল্ব, তিন্দুক, বাঁহ; লগতে কাশ্মৰ্য, অৰিষ্ট, বৰুণ, মধূক, তিলক; বদৰী, আমলক, নীপ, বেত্ৰ, ধন্বন, বীজক আদি গছ-গছনিয়ে পৰিপূৰ্ণ—ফুলেৰে সুশোভিত, ফলভাৰে ভৰপূৰ, ছাঁদায়ক আৰু মনোৰম—এইদৰে নানা বৃক্ষৰে আৱৃত হৈ এই পৰ্বত শ্ৰী-সমৃদ্ধিত বিকশিত হৈছে।
Verse 11
शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान् रोमहर्षणान्।किन्नरान् द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः।।।।
হে ভদ্ৰে, চোৱা—এই ৰম্য শৈলপ্ৰস্থসমূহত ৰোমাঞ্চ জগোৱা, মনস্বী কিন্নৰসকল যুগল যুগলকৈ ক্ৰীড়া কৰি আছে।
Verse 12
शाखावसक्तान् खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च।पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्धेशान्मनोरमान्।।।।
চোৱা, বিদ্যাধৰী নাৰীসকলৰ মনোৰম ক্ৰীড়াস্থানসমূহ—য’ত শাখাত খড়্গ আৰু শ্ৰেষ্ঠ বস্ত্ৰ ওলমি আছে।
Verse 13
जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित्।स्रवद्भिर्भात्ययं शैल स्स्रवन्मद इव द्विपः।।।।
জলপ্ৰপাত, উত্থিত উৎসধাৰা আৰু কেতিয়াবা কেতিয়াবা স্ৰৱমান সৰু সৰু ধাৰাৰে এই পৰ্বত দীপ্তিময় দেখা যায়—মদস্ৰাৱ কৰা দ্বিপৰ দৰে।
Verse 14
गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्वहन्।घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्।।।।
গুহাৰ পৰা বোৱা বতাহে নানা পুষ্পজাত সুগন্ধ বহন কৰি ঘ্ৰাণক তৃপ্ত কৰি আহে; এনে বতাহে কোন নৰক আনন্দিত নকৰিব?
Verse 15
यदीह शरदोऽनेकास्त्वया सार्धमनिन्दिते।लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति।।।।
হে অনিন্দিতে, যদি মই ইয়াত তোমাৰ সৈতে আৰু লক্ষ্মণৰ সৈতে বহু শৰত্ঋতু কটাই থাকোঁ, তেন্তে শোকে মোক কেতিয়াও দহন নকৰিব।
Verse 16
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते।विचित्रशिखरे ह्यस्मिन्रतवानस्मि भामिनि।।।।
হে ভামিনী প্ৰিয়ে, বহু পুষ্প-ফলৰে ৰমণীয়, নানা দ্বিজগণৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু বিচিত্ৰ শিখৰে শোভিত এই পৰ্বতত মই সত্যই মোহিত হৈছোঁ।
Verse 17
अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम्।पितुश्चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा।।।।
এই বনবাসেৰে মই দ্বিফল লাভ কৰিলোঁ: ধৰ্মৰ বিষয়ে পিতৃঋণ শোধিলোঁ, আৰু ভৰতকো প্ৰিয়তা তথা সন্তোষ দান কৰিলোঁ।
Verse 18
वैदेहि रमसे कच्चिच्चित्रकूटे मया सह।पश्यन्ती विविधान्भावान्मनोवाक्कायसम्मतान्।।।।
হে বৈদেহী, মোৰ সৈতে ইয়াত চিত্ৰকূটত তুমি কিয় আনন্দে ৰমিছা নে? মন, বাক্ আৰু কায়াক প্ৰিয় লাগা নানা দৰ্শন-ভাৱ দেখি তুমি সুখী নে?
Verse 19
इदमेवामृतं प्राहू राज्ञि राजर्षयः परे।वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः।।।।
মোৰ প্ৰাচীন ৰাজর্ষি পিতৃপুৰুষসকলে কৈ গৈছে—ৰাজাৰ বাবে এই বনবাসেই অমৃতসদৃশ; ভৱাৰ্থত কল্যাণকাৰী আৰু মৃত্যুৰ পাছত উচ্চ গতি দানকাৰী।
Verse 20
शिला श्शैलस्य शोभन्ते विशाला श्शतशोऽभितः।बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः।।।।
পৰ্বতৰ চাৰিওফালে শতশঃ বিশাল শিলা অতি শোভাময় হৈ দীপ্তি পায়; বহু বৰ্ণে সমৃদ্ধ—নীল/কৃষ্ণ, পীত, শ্বেত আৰু অৰুণ—সেইবোৰ ঝলমল কৰে।
Verse 21
निशिभान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव।ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमाना स्सहस्रशः।।।।
ৰাতিৰ সময়ত এই গিৰিৰাজত সহস্ৰশঃ ঔষধি নিজস্ব প্ৰভাৰে দীপ্ত হয়; হূতাশনৰ জ্বালাশিখাৰ দৰে উজ্জ্বল হৈ জ্বলে।
Verse 22
केचित् क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसन्निभाः।केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि।।।।
হে ভামিনী, এই পৰ্বতৰ কিছুমান স্থান গৃহসদৃশ, কিছুমান উদ্যানসদৃশ দেখা যায়; আৰু কিছুমান একেটা শিলাৰে গঢ়া যেন দীপ্তিময় হৈ ভাসে।
Verse 23
भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटस्समुत्थितः।चित्रकूटस्य कूटोऽसौ दृश्यते सर्वत श्शुभः।।।।
চিত্ৰকূট যেন পৃথিৱী ভেদি উঠি আহিছে, তেনেকৈ দীপ্তি পায়; আৰু চিত্ৰকূটৰ সেই শিখৰ সকলো দিশৰ পৰা শুভ আৰু সুন্দৰকৈ দৃষ্টিগোচৰ হয়।
Verse 24
कुष्ठस्थगरपुन्नाग भूर्जपत्रोत्तरच्छदान्।कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान्।।।।
কুষ্ঠ, স্থগৰ, পুন্নাগ আৰু ভূৰ্জপত্ৰৰ আচ্ছাদনে ঢকা, কামিনীৰ স্বাস্তৰৰ দৰে শয্যাবোৰ চোৱা; সেয়া কুশেশয় (পদ্ম)ৰ দলৰে ভৰপূৰ হৈ আছে।
Verse 25
मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः।कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च।।।।
হে বনিতে, চোৱা—কামীয়ে চেপি পেলাই দিয়া পদ্মমালা ইয়াত দেখা যায়; আৰু নানা বিধ ফলও (এৰি থোৱা) দেখা যায়॥
Verse 26
वस्वौकसारां नलिनीमत्येतीवोत्तरान्कुरून्।पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः।।।।
মূল, ফল আৰু জলত সমৃদ্ধ এই চিত্ৰকূট পৰ্বত যেন নিজৰ ঐশ্বৰ্য আৰু ৰমণীয়তাৰে বস্বৌকসাৰা, নলিনী আৰু উত্তৰকুৰুকেও অতিক্ৰম কৰে বুলি লাগে॥
Verse 27
इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन च।रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः।।।।
হে প্ৰিয় সীতে, লক্ষ্মণৰ সৈতে আৰু তোমাৰ সৈতে এই বনবাসৰ সময় কটাই—সৎজনৰ পথত অচল হৈ, মোৰ নিজৰ কঠোৰ নিয়ম-সংযমত স্থিত থাকি—মই এনে গভীৰ ৰতি-আনন্দ লাভ কৰিম, যি আমাৰ কুলধৰ্মকো বৃদ্ধি কৰে॥
Frequently Asked Questions
Rather than a courtroom dilemma, the pivotal action is Rāma’s ethical reframing of exile: he intentionally transforms displacement into a dharmic, emotionally stable mode of life by guiding Sītā’s perception toward the mountain’s order, abundance, and serenity.
The sarga teaches that disciplined perception and restraint can convert suffering into meaningful practice: forest-dwelling becomes ‘nectar-like’ when aligned with dharma, yielding benefits such as fulfilling duty to one’s father and maintaining harmony with Bharata.
Citrakūṭa is mapped through plateaus, peaks, caves, waterfalls, springs, luminous night-herbs, and diverse groves; culturally, it is compared to Indra–Śacī and to Kubera’s Vasvaukasārā, Nalini, and Uttarakuru, indicating a landscape imagined as near-celestial in splendour.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.