Sarga 39

Verse 1

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

ৰামৰ বাক্য শুনি আৰু তেওঁক মুনিবেশধাৰী দেখি, ৰজা দশৰথ পত্নীসকলসহ চেতনাহীন হৈ পৰিল। দুঃখত দগ্ধ আৰু মনোবেদনায় ক্লান্ত হৈ তেওঁ ৰাঘৱক চাব নোৱাৰিলে; আৰু চাইলেও উত্তৰ দিব নোৱাৰিলে।

Verse 2

रामस्य तु वचः शृत्वा मुनिवेशधरं च तम्।समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः।।2.39.1।।नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्।न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः।।2.39.2।।

দুখে দগ্ধ ৰজাই ৰাঘৱক চাব নোৱাৰিলে; আৰু চাইলেও মন বিষণ্ণ হোৱাত তেওঁ উত্তৰ দিব নোৱাৰিলে।

Verse 3

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः।विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्।।2.39.3।।

দুখত ব্যাকুল মহাবাহু ধৰাধিপতি ৰজাই ক্ষণমাত্ৰ যেন অচেতন হৈ পৰিল; তাৰ পাছত কেৱল ৰামকেই স্মৰণ কৰি বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 4

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवःकृताः।प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्।।2.39.4।।

“মই নিশ্চয় পূৰ্বে বহুজনক সন্তানবিহীন কৰি তুলিছিলোঁ, অথবা প্ৰাণীসকলক হিংসা কৰিছিলোঁ; সেয়েহে এই দুৰ্ভাগ্য মোৰ ওপৰত উপস্থিত হৈছে বুলি ভাবোঁ।”

Verse 5

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

“নিয়ত সময় নাহিলে দেহৰ পৰা জীৱন নচ্যুত হয়। কৈকেয়ীয়ে মোক ক্লেশ দিলেও, মোৰ মৃত্যু নাহে।”

Verse 6

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्।कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते।।2.39.5।।योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम्।विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्।।2.39.6।।

“মই মোৰ পুত্ৰক অগ্নিসদৃশ তেজেৰে মোৰ সন্মুখত থিয় হোৱা দেখিছোঁ—সূক্ষ্ম বসন ত্যাগ কৰি তপস্বীৰ আচ্ছাদন ধাৰণ কৰা—তথাপি মোৰ অন্ত নাহে।”

Verse 7

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः।स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्।।2.39.7।।

নিশ্চয়, কেৱল কৈকেয়ীৰ কাৰণতেই এই জনসমূহ ক্লেশত পৰিছে; নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়াসী হৈ সি এই কপট-নিকৃতিৰ আশ্ৰয় লৈছে।

Verse 8

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेन्द्रियः।रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह।।2.39.8।।

এইদৰে কথা কৈ, অশ্ৰুৱে ইন্দ্ৰিয় আৱৃত হৈ থকা তেওঁ ‘ৰাম’ বুলি মাত্ৰ এবাৰেই উচ্চাৰণ কৰিলে; তাৰ পিছত আৰু ক’ব নোৱাৰিলে।

Verse 9

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.39.9।।

মুহূৰ্তমাত্ৰতে সংজ্ঞা পুনৰ লাভ কৰি, অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়নেৰে মহীপতিয়ে সুমন্ত্ৰক এইদৰে ক’লে।

Verse 10

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः।प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्।।2.39.10।।

যাত্ৰাযোগ্য ৰথত শ্ৰেষ্ঠ অশ্বসমূহ জুৰি তুমি তৎক্ষণাৎ আহা; আৰু এই মহাত্মা ৰামক ইয়াৰ পৰা জনপদৰ সীমা পাৰলৈ পহঁচাই দিয়া।

Verse 11

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते।पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्।।2.39.11।।

মোৰ মতে গুণৱানসকলৰ গুণৰ ‘ফল’ বুলি যি কোৱা হয়, সেয়াই এই—পিতা আৰু মাতাই এনে সাধু আৰু বীৰ পুত্ৰক বনলৈ নিৰ্বাসিত কৰে।

Verse 12

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः।योजयित्वाऽययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम्।।2.39.12।।

ৰজাৰ আজ্ঞা বুজি, ক্ষিপ্ৰগামী সুমন্ত্ৰই অশ্বসমূহ জুৰি, অশ্বেৰে অলংকৃত ৰথ লৈ তাতলৈ গ’ল।

Verse 13

तं रथं राजपुत्राय सूत: कनकभूषितम्।आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः।।2.39.13।।

অঞ্জলি বঁধি সূতে ৰাজপুত্ৰক জনালে—সোনাৰে ভূষিত আৰু শ্ৰেষ্ঠ অশ্বেৰে যোজিত ৰথখন সজ্জিত আছে।

Verse 14

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंञ्चये।उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वत श्शुचिम्।।2.39.14।।

দেশ-কাল বুজি পোৱা ৰজাই তৎক্ষণাৎ ধনসঞ্চয়ত ব্যস্ত কৰ্মচাৰীক মাতিলে; দৃঢ়নিশ্চয়ী আৰু সৰ্বতোভাবে বিশ্বাসযোগ্য সেইজনক তেওঁ ক’লে।

Verse 15

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च।वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय।।2.39.15।।

বনবাসৰ বছৰবোৰ গণনা কৰি, বৈদেহীৰ বাবে অতি মূল্যবান বস্ত্ৰ আৰু শ্ৰেষ্ঠ ভূষণ শীঘ্ৰে আন।

Verse 16

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः।प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै सममेव तत्।।2.39.16।।

ৰজাৰ আদেশ পাই তেওঁ কোষগৃহলৈ গৈ সকলো বস্তু আনি, সেই সকলোখিনি সম্পূৰ্ণৰূপে সীতা দেৱীক অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 17

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्।भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः।।2.39.17।।

বনলৈ প্ৰস্থান কৰিবলৈ সাজু সুজাত বৈদেহীয়ে সেই বিচিত্ৰ দীপ্তিময় ভূষণসমূহেৰে নিজৰ সুন্দৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সুশোভিত কৰিলে।

Verse 18

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता।उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः।।2.39.18।।

সুবিভূষিতা বৈদেহীয়ে সেই ৰাজপ্ৰাসাদখন দীপ্তিময় কৰি তুলিলে—যেন উষাকালত উদীয়মান সূৰ্যৰ কিৰণ-প্ৰভাৰে আকাশ উজ্জ্বল হয়।

Verse 19

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्।अनाचरन्ती कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्।।2.39.19।।

দুয়ো বাহুৰে তাইক আঁকোৱালি ধৰি, মৈথিলীৰ ললাটত চুম্বন কৰি, শ্বশ্ৰূয়ে বচন ক’লে—সীতাৰ আচৰণত দীনতাৰ কোনো কাৰণ নাছিল যদিও।

Verse 20

असत्य स्सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः।भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः।।2.39.20।।

এই জগতত, প্ৰিয়জনৰ দ্বাৰা সদায় সৎকৃত হ’লেও, স্বামী বিপদত পতিত হ’লে তেওঁক অনুসৰণ কৰিবলৈ যি স্ত্ৰীসকলে সন্মতি নেদিয়ে, সিহঁতক অসত্য—অবিশ্বাসিনী বুলি গণ্য কৰা হয়।

Verse 21

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम्।अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि।।2.39.21।।

এবাৰ সুখ ভোগ কৰাৰ পিছত, নাৰীৰ স্বভাৱ এনেকুৱা বুলি কোৱা হয়—অল্প আপদো আহিলে দোষাৰোপ কৰে; কেতিয়াবা ত্যাগো কৰি পেলায়।

Verse 22

असत्यशीला विकृता दुर्ग्राह्यहृदयास्सदा।युवत्यः पापसंङ्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः।।2.39.22।।

পাপসঙ্কল্পযুক্ত যুৱতীসকল অসত্যশীলা, স্বভাৱত বিকৃত আৰু হৃদয়ত সদায় দুৰ্গ্ৰাহ্য বুলি কোৱা হয়; ক্ষণমাত্ৰতে স্নেহৰ পৰা বিৰাগী হৈ পৰে।

Verse 23

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः।स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः।।2.39.23।।

স্ত্ৰীৰ হৃদয় ন কুলে, ন কৃত উপকাৰত, ন বিদ্যাত, ন দানত, ন সঞ্চিত ধনত জয় হয়; কিয়নো তেওঁলোকৰ হৃদয় সঁচাকৈয়ে অনিত্য বুলি কোৱা হয়।

Verse 24

साध्वीनां हि स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते शमे।स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते।।2.39.24।।

কিন্তু শীল, সত্য, শ্রুতি-বিদ্যা আৰু শমত অচল থকা সাধ্বী স্ত্ৰীসকলৰ বাবে পতি একমাত্ৰ পৰম পবিত্ৰতা—সৰ্বোত্তম পাৱনকাৰী হিচাপে বিশেষ হয়।

Verse 25

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम।तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा।।2.39.25।।

মোৰ পুত্ৰ যদিও বনবাসলৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছে, তথাপি তুমি তাক অৱমাননা নকৰিবা; সি নিৰ্ধন হওক বা সধন—সেইয়ে তোমাৰ দেৱতা হওক।

Verse 26

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्।कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिताम्।।2.39.26।।

তেওঁৰ ধৰ্মাৰ্থসংহিত বাক্য বুজি, সীতা কৃতাঞ্জলি হৈ শ্বশ্ৰূৰ সন্মুখত থিয় হৈ এইদৰে ক’লে।

Verse 27

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्।अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे।।2.39.27।।

হে আৰ্যে, আপুনি মোক যি অনুশাসন দিয়ে, সেই সকলো মই নিশ্চয় কৰিম। স্বামীৰ প্ৰতি কেনেকৈ আচৰণ কৰিব লাগে, সেয়া মই জানো আৰু আগতেই শুনিওছোঁ।

Verse 28

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति।धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा।।2.39.28।।

হে আৰ্যে, আপুনি মোক দুষ্টজনৰ সৈতে তুলনা কৰা উচিত নহয়। মই ধৰ্মৰ পৰা বিচলিত হ’বলৈ অক্ষম—যেনেকৈ চন্দ্ৰৰ পৰা প্ৰভা কেতিয়াও বিচ্ছিন্ন নহয়।

Verse 29

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः।नापतिस्सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा।।2.39.29।।

তাঁৰ নথকা বীণা বাজে নাহে, চক্ৰ নথকা ৰথ চলে নাহে; তেনেদৰে স্বামী নথকা নাৰী সুখত বিকশিত নহয়, যদিও তাইৰ শত পুত্ৰ থাকে।

Verse 30

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः।अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्।।2.39.30।।

পিতাই মিত সুখ দিয়ে, মাতায়ো মিত, পুত্ৰয়ো মিত। কিন্তু অসীম সুখৰ দাতা বুলি স্বামীক গণ্য কৰা হয়—এনে স্বামীক কোন নাৰীয়ে পূজা-আদৰ নকৰিব?

Verse 31

साहमेवं गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा।आर्ये किमवमन्येऽहं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्।।2.39.31।।

মই এইদৰে সংস্কাৰিত, ধৰ্মৰ পৰ–অপৰ সীমা-সীমান্ত শ্ৰৱণ কৰি শিক্ষিতা; হে আৰ্যে, মই তেওঁক কেনেকৈ অৱমাননা কৰিম? স্ত্ৰীৰ বাবে স্বামীহে দেৱতা।

Verse 32

सीताया वचनं श्रुत्वा कौशल्या हृदयङ्गमम्।शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्।।2.39.32।।

সীতাৰ হৃদয়স্পৰ্শী বাক্য শুনি, শুদ্ধসত্ত্বা কৌশল্যাই দুখ আৰু হর্ষৰ পৰা জন্মা অশ্ৰু হঠাতে মুকলি কৰিলে।

Verse 33

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्। रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत्।।2.39.33।।

পৰমধৰ্মাত্মা ৰামে অঞ্জলি বদ্ধ কৰি আগবাঢ়ি, মাতৃসকলৰ মাজত অতি সন্মানিতা নিজৰ মাতৃক বাক্য ক’লে।

Verse 34

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम।।क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति।।2.39.34।।

“অম্বা, তুমি দুখিত নহ’বা; মোৰ পিতাক চোৱা-চিতা কৰা। বনবাসৰ অন্ত শীঘ্ৰেই হ’ব।”

Verse 35

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च।सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्।।2.39.35।।

“তোমাৰ বাবে সেই নৱ বছৰ আৰু তাৰ ওপৰত পাঁচ—চৌদ্দ বছৰ—নিদ্ৰাৰ দৰে পাৰ হৈ যাব; তাৰ পাছত সুহৃদসকলৰ বেষ্টনীত, সম্পূৰ্ণ কুশলে মই ইয়ালৈ উভতি অহা তুমি দেখিবা।”

Verse 36

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः।त्रयश्शतशतार्धाश्च ददर्शा वेक्ष्य मातरः।।2.39.36।।

এইদৰে অৰ্থত সুসংস্কৃত আৰু পৰিসৰত সংযত বচন জননীক কৈ, তেওঁ তাৰ পাছত আন মাতৃসকললৈ দৃষ্টি দিলে—তিনিশ পঞ্চাশ মাতৃক।

Verse 37

ता श्चापि स तथैवार्ता मातृ़र्दशरथात्मजः।धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः।।2.39.37।।

সেই মাতৃসকলেও একেদৰে ব্যাকুল আছিল; দশৰথ-আত্মজে হাত জোৰ কৰি ধৰ্মযুক্ত এই বচন তেওঁলোকক ক’লে।

Verse 38

संवासात्परुषं किञ्चिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्।तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः।।2.39.38।।

সহবাসৰ বাবে বা অজ্ঞানবশতঃ মই যদি কিবা কঠোৰতা কৰি থাকোঁ, তেন্তে মোক ক্ষমা কৰিবা; এতিয়া মই তোমালোক সকলোকে বিদায় জনাইছোঁ।

Verse 39

वचनं राघवस्यैतध्दर्मयुक्तं समाहितम्।शुश्रुवुस्ताः स्त्रियंस्सर्वा श्शोकोपहतचेतसः।।2.39.39।।

শোকে আঘাতপ্ৰাপ্ত চিত্ত থকা সেই সকলো নাৰীয়ে ৰাঘৱৰ এই ধৰ্মযুক্ত আৰু সমাহিত বাক্যসমূহ শ্ৰৱণ কৰিলে।

Verse 40

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निस्वनः।मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे।।2.39.40।।

ৰাঘৱে এনেদৰে কোৱাৰ লগে লগে মানৱেন্দ্ৰৰ পত্নীসকলৰ পৰা ক্ৰৌঞ্চী পক্ষীৰ কৰুণ নাদৰ দৰে উচ্চ বিলাপ উঠিল।

Verse 41

मुरजपणवमेघघोषवत्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा।विलपितपरिदेवनाकुलंव्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्।।2.39.41।।

যি দশৰথৰ ৰাজভৱন পূৰ্বে মৃদংগ-পণৱৰ ধ্বনিত মেঘগর্জনৰ দৰে গুঞ্জৰিত হৈছিল, সেয়া এতিয়া বিপদে আচ্ছন্ন হৈ বিলাপ-পৰিদেৱনাৰে ব্যাকুল, অতি দুঃখময় হৈ পৰিল।