Sarga 99
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৯৯ত ভৰতৰ চিত্ৰকূটৰ ওচৰৰ ৰামৰ বন-আশ্ৰমলৈ অন্তিম আগমন বৰ্ণিত হৈছে। সেনা শিবিৰ পাতি ভৰত নিজে আগবাঢ়ে আৰু বশিষ্ঠক ৰাণীসকলক আগবঢ়াই আনিবলৈ আদেশ দিয়ে। পথত তেওঁ আশ্ৰম চিনাক্ত কৰে বস্তুগত আৰু প্ৰাকৃতিক চিহ্নেৰে—কুটীৰৰ কাষত ভাঙি থোৱা জ্বালানি কাঠ, গোটাই থোৱা ফুল, শীতৰ বাবে সাজি থোৱা উপলাৰ ঢিপ, আৰু গছত কুশা আৰু বাকলিৰ ফিতা; কিছুমান ঠাইত ওপৰত বাঁধি থোৱা বাকলি-বস্ত্ৰো চলাচলৰ চিন হিচাপে দেখা যায়। মন্দাকিনী নদীৰ নিকটতা আৰু তপস্বীসকলৰ নিত্য অগ্নিৰ ঘন ধোঁৱাও তেওঁ লক্ষ্য কৰে। অনুতাপে ভৰত ভাবি উঠে—মহাৰ্ষি-সদৃশ ৰামক সাক্ষাৎ কৰিব, আৰু ৰাজগৌৰৱৰ উলট-পালট অৱস্থাত শোক কৰে: একান্ত বনাঞ্চলত ৰাম মাটিত বীৰাসনত বহি আছে। তেওঁ পৰ্ণশালাক দেখে—যজ্ঞবেদীৰ দৰে পাতৰে আৱৃত, ধনু, তূণীৰ, সূৰ্যসম দীপ্ত বাণ, ৰূপালী মিয়ানৰ তৰোৱাল, ঢাল আৰু গোধা-চৰ্মৰ আঙুলিৰক্ষকেৰে সজ্জিত; সিংহগুহাৰ দৰে অজেয়। উত্তৰ-পূৰ্বমুখী ঢাল থকা পবিত্ৰ বেদী আৰু জ্বলন্ত অগ্নি দেখি শেষত তেওঁ ৰামক দেখে—মৃগচৰ্ম আৰু বাকলি-বস্ত্ৰধাৰী, অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান, সীতা আৰু লক্ষ্মণসহ দৰ্ভা বিছোৱা ভূমিত বহি, চিৰন্তন ব্ৰহ্মাৰ সদৃশ। ভৰত কান্দি কান্দি দৌৰি যায়, বাৰে বাৰে “আৰ্য” বুলি মাতি, ৰামৰ চৰণত পোৱাঁৰ আগতেই ঢলি পৰে। ৰামে ভৰতক আৰু শত্ৰুঘ্নক আলিঙ্গন কৰে; তাৰ পিছত সুমন্ত্ৰ আৰু গুহৰো মিলন হয়। এই দৃশ্য বনবাসীসকলেও দেখে, আৰু আনন্দত নহয়—কৰুণাত তেওঁলোকৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰু ঝৰে।
Shlokas
Verse 1
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा।जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्।।2.99.1।।
সেনা শিবিৰ পাতি বহাৰ পিছত, উত্সুক ভৰত তেতিয়া ভ্ৰাতাক দেখা কৰিবলৈ গ’ল আৰু শত্রুঘ্নক লগত লৈ পথ দেখুৱাই গ’ল।
Verse 2
ऋषिं वसिष्ठं सन्दिश्य मातृ़र्मे शीघ्रमानय।इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः।।2.99.2।।
শাল, তাল আৰু অশ্বকৰ্ণ গছৰ বহু পাতৰে ঘনকৈ আৱৃত, বিশাল, আৰু কোমল কুশাঘাঁহেৰে বিছোৱা—যজ্ঞবেদীৰ দৰে—সেই পৰ্ণশালা আছিল।
Verse 3
सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च।।2.99.3।।
সুমন্ত্ৰও শত্রুঘ্নক অধিক দূৰত নহয়, ওচৰতে অনুসৰণ কৰিলে; ৰামদৰ্শনৰ আকাঙ্ক্ষাজনিত তৃষ্ণা ভৰতৰ দৰে তাৰো অন্তৰত জাগিছিল।
Verse 4
गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालय संस्थिताम्।भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह।। 2.99.4।।
আগবাঢ়ি গৈ থকা শ্ৰীমান ভৰত তাপসালয় সদৃশভাৱে স্থিত ভ্ৰাতৃৰ পৰ্ণকুটী—ছাউনি থকা উটজ—দেখিলে।
Verse 5
शालायास्त्वग्रत स्तस्या ददर्श भरत स्तदा।काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्युपचितानि च।।2.99.5।।
তেতিয়া সেই কুটীৰ আগত ভৰত ভঙা কাঠৰ টুকুৰা আৰু সংগৃহীত পুষ্পসমূহো দেখিলে।
Verse 6
स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाऽश्रममीयुषः।कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्।।2.99.6।।
ৰাম আৰু লক্ষ্মণ আশ্ৰমলৈ যোৱা পথৰ চিন স্বৰূপে, গছবোৰত ঠাই ঠাই কুশঘাঁহ আৰু বাকলিৰ ফিতাৰে কৰা চিহ্নসমূহ ভৰত দেখিলে।
Verse 7
ददर्श वने तस्मिन्महत स्सञ्चयान्कृतान्।मृगाणां महिषाणां च करीषै शशीतकारणात्।।2.99.7।।
সেই বনত তেওঁ হৰিণ আৰু মহিষৰ শুকান গোবৰৰে কৰা ডাঙৰ ডাঙৰ ঢিপবোৰো দেখিলে; শীতৰ ঠাণ্ডাৰ পৰা ৰক্ষাৰ বাবে সেয়া সঞ্চয় কৰি থোৱা হৈছিল।
Verse 8
गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरत स्तदा।शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः।।2.99.8।।
আগবাঢ়ি গৈ থাকোঁতেই মহাবাহু, তেজস্বী ভৰত আনন্দিত হৈ শত্রুঘ্নক আৰু চাৰিওফালে একত্ৰ হোৱা সকলো অমাত্যক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 9
मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः।।2.99.9।।
মোৰ মনে হয় ভৰদ্বাজ মুনিয়ে যি দেশৰ কথা কৈছিল, আমি সেই ঠাইত উপস্থিত হৈছোঁ; ইয়াৰ পৰা মন্দাকিনী নদীও মোৰ মতে বেছি দূৰত নহয়।
Verse 10
उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।अभिज्ञानकृतः पन्था अकाले गन्तुमिच्छता।।2.99.10।।
লক্ষ্মণে এই বল্কল-বস্ত্ৰবোৰ উঁচাকৈ বান্ধি থৈছে; অকালত গমন কৰিব খুজিলে পথ চিনিবলৈ চিনস্বৰূপে এই পথটো তেওঁ অভিজ্ঞান কৰি থৈছে।
Verse 11
इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्।।2.99.11।।
এইটো পৰ্বতৰ পাৰ্শ্বত থকা সেই পথভূমি, য’ত মহাদন্তধাৰী বেগৱান কুঞ্জৰবোৰ ঘূৰি ফুৰে আৰু পৰস্পৰে পৰস্পৰলৈ ধাৱি গৈ গর্জন কৰি উঠে।
Verse 12
यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसा स्सततं वने।तस्यासौ दृश्यते धूम स्सङ्कुलः कृष्णवर्त्मनः।।2.99.12।।
বনৰ তপস্বীসকলে যি পবিত্ৰ অগ্নিক সদায় জ্বলাই ৰাখিব খোজে, সেই ক’লা পথৰ দৰে টানি যোৱা ঘন ধোঁৱা তাত দেখা গৈছে।
Verse 13
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्।आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्।।2.99.13।।
ইয়াত মই হৰ্ষিত হৃদয়ে ৰাঘৱক দৰ্শন কৰিম—পুৰুষব্যাঘ্ৰ, আৰ্য, গুৰুজনৰ সৎকাৰকাৰী; নিজৰ ভাব-ভঙ্গীতেই মহর্ষিৰ দৰে।
Verse 14
अथ गत्वा मुहूर्तन्तु चित्रकूटं स राघवः।मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्।।2.99.14।।
তাৰ পাছত অলপ সময় চিত্ৰকূটৰ দিশে আগবাঢ়ি সেই ৰাঘৱ মন্দাকিনী নদীৰ ওচৰলৈ আহি, নিজৰ লোকসকলক এই বাক্য ক’লে।
Verse 15
जगत्यां पुरषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्।।2.99.15।।
জগতৰ পুৰুষব্যাঘ্ৰ, প্ৰজাৰ নাথ জনেন্দ্ৰ, নিৰ্জন বনলৈ গৈ নিৰ্বস্ত্ৰ ভূমিত বীৰাসনত লীন হৈ বহি আছে। ধিক মোৰ জন্মক, মোৰ জীৱনকো!
Verse 16
मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः।।2.99.16।।
মোৰ কাৰণতে মহাদ্যুতিমান লোকনাথ বিপদত পৰিল; সকলো কামনা পৰিত্যাগ কৰি ৰাঘৱে বনতে বাস কৰিছে।
Verse 17
इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्।रामस्य निपतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.99.17।।
লোকৰ নিন্দাত আক্রোশিত হৈ, আজি প্ৰসাদ বিচাৰি মই ৰামৰ—আৰু সীতাৰ লগতে লক্ষ্মণৰো—চৰণত পৰি ক্ষমা যাচিম।
Verse 18
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
এইদৰে বনতে বিলাপ কৰি থকা দশৰথনন্দন ভৰতয়ে এক বৃহৎ, পুণ্যময় আৰু মনোহৰ পৰ্ণশালাক দেখিলে।
Verse 19
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
এইদৰে বনতে বিলাপ কৰি থকা দশৰথনন্দন ভৰতয়ে এক বৃহৎ, পুণ্যময় আৰু মনোহৰ পৰ্ণশালাক দেখিলে।
Verse 20
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
এইদৰে বনতে বিলাপ কৰি থকা দশৰথনন্দন ভৰতয়ে এক বৃহৎ, পুণ্যময় আৰু মনোহৰ পৰ্ণশালাক দেখিলে।
Verse 21
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
এইদৰে বনতে বিলাপ কৰি থকা দশৰথনন্দন ভৰতয়ে এক বৃহৎ, পুণ্যময় আৰু মনোহৰ পৰ্ণশালাক দেখিলে।
Verse 22
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
এইদৰে বনতে বিলাপ কৰি থকা দশৰথনন্দন ভৰতয়ে এক বৃহৎ, পুণ্যময় আৰু মনোহৰ পৰ্ণশালাক দেখিলে।
Verse 23
एवं संविलपं स्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।ददर्श महातीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्।।2.99.18।।सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे।।2.99.19।।शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।रुक्मपृष्ठैर्महासारै श्शोभितां शत्रुबाधकैः।।2.99.20।।अर्क रश्मि प्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैश्शरैः।शोभितां दीप्तवदनै स्सर्पैर्भोगवतीमिव।।2.99.21।।महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्।।2.99.22।।गोधाङ्गुळित्रैरासक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः।अरिसंघैरनाधृष्यां मृगै स्सिंहगुहा मिव।।2.99.23।।
এইদৰে বনতে বিলাপ কৰি থকা দশৰথনন্দন ভৰতয়ে এক বৃহৎ, পুণ্যময় আৰু মনোহৰ পৰ্ণশালাক দেখিলে।
Verse 24
प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने।।2.99.24।।
তাত ৰামৰ নিবাসস্থলত ভৰতাই পুণ্য, বিশাল আৰু প্ৰাগুদক দিশলৈ ঢালু এক বেদী দেখিলে; তাত পাৱক দীপ্তিময়কৈ জ্বলি উঠিছিল।
Verse 25
निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्।उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्।।2.99.25।।
এটু সময় চাৰিওফালে চাই ভৰতাই নিজৰ গুৰুসমান পূজ্য অগ্ৰজ ৰামক উটজত আসীন দেখিলে—জটামণ্ডল ধাৰণ কৰা।
Verse 26
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
কৃষ্ণাজিন ধাৰণ কৰি চীৰ-ৱল্কল বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা ৰামক ভৰতাই তাত আসীন দেখিলে; চাৰিওফালে পাৱকসদৃশ তেজে দীপ্ত।
Verse 27
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
সিংহস্কন্ধ, মহাবাহু, পদ্মসদৃশ নয়ন—সাগৰান্ত পৃথিৱীৰ যথাৰ্থ ভৰ্ত্তা আৰু ধৰ্মপথচাৰী ৰামক সি দৰ্শন কৰিলে।
Verse 28
तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससम्।ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्।।2.99.26।।सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।पृथिव्यास्सागरान्तायाः भर्तारं धर्मचारिणम्।।2.99.27।।उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च।।2.99.28।।
দৰ্ভা বিছোৱা স্থণ্ডিলত মহাবাহু ৰাম উপবিষ্ট আছিল; কাষতে সীতা আৰু লক্ষ্মণ—শাশ্বত ব্ৰহ্মাৰ দৰে শান্ত আৰু দিৱ্য।
Verse 29
तं दृष्ट्वा भरत श्श्रीमान् दुःखशोकपरिप्लुतः।अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकेयी सुतः।।2.99.29।।
তেওঁক দেখি শ্ৰীমান ভৰত দুখ-শোকত আপ্লুত হৈ আগবাঢ়ি দৌৰিলে; ধৰ্মাত্মা কৈকেয়ী-সুত ভৰত ৰামৰ ফালে ধাৱমান হ’ল।
Verse 30
दृष्ट्वैव विललापाऽर्तो बाष्पसन्दिग्धया गिरा।अशक्नुवन् धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्।।2.99.30।।
ৰামক দেখামাত্ৰেই আর্ত ভৰত বিলাপ কৰিলে; অশ্ৰুসিক্ত কণ্ঠে, ধৈৰ্য ধৰি ৰাখিব নোৱাৰি, সি কথা ক’লে।
Verse 31
य स्संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।वन्यैर्मृगैरुपासीन स्सोऽयमास्ते ममाग्रजः।।2.99.31।।
যিজন ৰাজসভাত প্ৰজা আৰু মন্ত্ৰীসকলে সেৱা কৰিবলগীয়া—মোৰ অগ্ৰজ—সেইজনেই আজি ইয়াত বনতে বহি আছে, যেন বনৰ বন্য মৃগসমূহেই কেৱল তেওঁৰ উপাসক।
Verse 32
वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्।।2.99.32।।
যিজন মহাত্মা ৰাম পূৰ্বে অসংখ্য বস্ত্ৰৰ অভ্যস্ত আছিল, সেইজনেই ইয়াত ধৰ্ম আচৰণ কৰি মৃগচৰ্ম ধৰি বাস কৰিছে।
Verse 33
अधारयद्यो विविधाश्चित्रास्सुमनसस्तदा।सोऽयं जटाभारमिमं वहते राघवः कथम्।।2.99.33।।
যি কেতিয়াবা নানাবিধ চিত্ৰবৰ্ণ সুমন ধাৰণ কৰি শোভিত হৈছিল—সেই ৰাঘৱে এতিয়া এই জটাভাৰ কেনেকৈ বহন কৰিছে?
Verse 34
यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य सञ्चयः।शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते।।2.99.34।।
যাৰ বাবে যথাবিধি নিৰ্দেশিত যজ্ঞসমূহেৰে ধৰ্ম-পুণ্যৰ সঞ্চয় সহজলভ্য আছিল, সি এতিয়া শৰীৰক্লেশৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ধৰ্মক বিচাৰি ফুৰিছে।
Verse 35
चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते।।2.99.35।।
যাৰ অংগ মহামূল্য চন্দনৰ লেপেৰে সেবিত হৈছিল, সেই আৰ্যৰ এই দেহ এতিয়া ধূলি-মলেৰে কেনেকৈ সেবিত হৈছে?
Verse 36
मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्।।2.99.36।।
মোৰ নিমিত্তে সুখৰ যোগ্য ৰামে এই দুখত পতিত হ’ল। ধিক মোৰ জীৱনক—নিৰ্দয়, আৰু লোকনিন্দিত!
Verse 37
इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्।।2.99.37।।
এইদৰে বিলাপ কৰি দীন আৰু শোকাকুল—পৰিশ্ৰমত ঘামত ভিজা পদ্মমুখ লৈ—ৰামৰ পাদদ্বয় পোৱাৰ আগতেই ভৰত কান্দি পৰি গ’ল।
Verse 38
दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।उक्त्वाऽर्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किञ्चन।।2.99.38।।
দুখে দগ্ধ মহাবলী ৰাজপুত্ৰ ভৰত কৰুণ স্বৰে মাত্ৰ এবাৰ “আৰ্য!” বুলি ক’লে; তাৰ পিছত একো ক’ব নোৱাৰিলে।
Verse 39
बाष्पाभिहतकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।आर्येत्येवाभिसङ्क्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्तदा।।2.99.39।।
যশস্বী ৰামক দেখি, অশ্ৰুৱে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হোৱা ভৰত “আৰ্য!” বুলিয়েই চিঞৰি উঠিল; তেতিয়া আৰু কথা ক’ব নোৱাৰিলে।
Verse 40
शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।तावुभौ स समालिङ्ग्य रामश्चाश्रूण्यवर्तयत्।।2.99.40।।
শত্রুঘ্নেও কান্দি কান্দি ৰামৰ চৰণত বন্দনা কৰিলে; ৰামে সেই দুয়োকে আলিঙ্গন কৰি নিজেও অশ্ৰু বৰ্ষণ কৰিলে।
Verse 41
ततस्सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतु राजसुतावरण्ये।दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाऽम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्।।2.99.41।।
তাৰ পাছত অৰণ্যত সেই দুজন ৰাজপুত্ৰ সুমন্ত্ৰ আৰু গুহৰ সৈতে মিলিত হ’ল—যেনেকৈ আকাশত দিবাকৰ আৰু নিশাকৰ শুক্ৰ আৰু বৃহস্পতিৰ ওচৰলৈ সমীপ হয়।
Verse 42
तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतां स्तत्र महत्यरण्ये।वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्।।2.99.42।।
মহা অৰণ্যত তাত একত্ৰ হোৱা সেই ৰাজকুমাৰসকলক—হাতীৰ জাকৰ নেতাৰ দৰে দীপ্তিমান—দেখি, বনবাসীসকলেও হৰ্ষ ত্যাগ কৰি কেৱল অশ্ৰু ঢালিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s self-indictment and renunciatory approach to authority: he frames Rāma’s forest hardship as ‘on my account’ and seeks grace at the feet of Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa. The sarga stages legitimacy as moral responsibility, not possession—Bharata’s grief and humility function as a public correction to the succession rupture.
The chapter teaches that dharma is legible through conduct and environment: exile does not erase kingship’s ethical radiance, and remorse is a disciplined recognition of harm rather than a mere emotion. Rāma’s ascetic posture and Bharata’s collapse together dramatize that rightful order is sustained by restraint, reverence, and truth-aligned action.
Key landmarks include Citrakūṭa and the Mandākinī River, with forest wayfinding encoded through kusa-and-bark markers placed on trees by Lakṣmaṇa. Cultural-ritual markers include the northeast-sloping vedi with a burning fire, and the parṇaśālā described in sacrificial and martial terms, linking ascetic residence to both yajña-space and protective readiness.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.