Sarga 106
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
अयोध्याकाण्ड
মন্দাকিনীৰ তীৰত ৰামৰ গভীৰ বাক্য শুনি ভৰত ধাৰ্মিক যুক্তিৰে দীঘল আবেদন জনায়। তেওঁ ৰামৰ সমতা আৰু পৰামৰ্শ-প্ৰিয় স্বভাৱৰ প্ৰশংসা কৰে, “মোৰ কাৰণে” কৈকেয়ীৰ কৰা অপৰাধ স্বীকাৰ কৰে আৰু ধৰ্ম-বন্ধনৰ বাবে তেওঁক দণ্ড দিব নোৱাৰাৰ কথা কয়। তাৰ পাছত তেওঁ নৈতিক সংকট উত্থাপন কৰে—দশৰথৰ দৰে মহৎ বংশত জন্ম লৈ কোনোবাই কেনেকৈ জ্ঞাতে অধৰ্ম কৰিব পাৰে; তথাপি তেওঁ প্ৰবাদ স্মৰণ কৰায় যে মৃত্যুপথযাত্ৰী লোক মোহগ্ৰস্ত হয়, সেয়ে পিতাৰ বিচ্যুতি ক্ৰোধ, মোহ বা অসাৱধানতাত ঘটিব পাৰে। ভৰত ৰামক অনুৰোধ কৰে পিতাৰ ত্ৰুটি “সুধাৰিবলৈ”; সত্য পুত্ৰত্ব মানে পিতৃৰ অন্যায় সংশোধন কৰা, তাক সমৰ্থন কৰা নহয়। তেওঁ মাতৃ, আত্মীয়, বন্ধু আৰু নগৰ-গ্ৰামৰ প্ৰজালৈকে বিষয় বিস্তাৰ কৰি কয় যে অভিষেক আৰু ৰাজকাৰ্যই ক্ষত্ৰিয়ৰ মুখ্য ধৰ্ম, যাৰ দ্বাৰা প্ৰজাৰ ৰক্ষা সম্ভৱ। জটা-ধাৰণ আৰু অৰণ্য-তপস্যাৰ তুলনাত শাসনৰ কৰ্তব্য আগবঢ়াই তেওঁ অনিশ্চিত ভৱিষ্যৎ-পুণ্যৰ সলনি তৎক্ষণাৎ ৰাজধৰ্ম পালন কৰিবলৈ আহ্বান জনায় আৰু পুৰোহিত-জ্যেষ্ঠসকলক তাতেই অভিষেক কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সমবেতসকলে ভৰতৰ বাক্য সমৰ্থন কৰে, কিন্তু ৰাম দশৰথৰ আদেশত অচল থাকে আৰু অযোধ্যালৈ উভতি যোৱা নাকচ কৰে; দৰ্শকসকল একে সময়তে শোকাকুল আৰু তেওঁৰ দৃঢ় প্ৰতিজ্ঞাত বিস্মিত হয়।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत्।ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम्।।।।उवाच भरत श्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वचः।
ৰামে অৰ্থৱন্ত বাক্য কৈ নীৰৱ হোৱাৰ পাছত, মন্দাকিনী তীৰত, স্বভাৱতঃ স্নেহশীল ৰামক ধাৰ্মিক ভৰত ধৰ্মাধিষ্ঠিত আৰু স্পষ্ট বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दमः।।।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।।।
হে অৰিন্দম! এই লোকত তোমাৰ দৰে কোন আছে? দুখে তোমাক বিচলিত নকৰে, প্ৰীতিয়েও তোমাক মত্ত নকৰে। বৃদ্ধসকলৰ মাজত তুমি সন্মানিত; আৰু সন্দেহ উঠিলে তুমি তেওঁলোকৰ উপদেশ সুধা॥
Verse 3
को हि स्यादीदृशो लोके यादृश स्त्वमरिन्दम।।2.106.2।।न त्वां प्रव्यथयेद्दुःखं प्रीतिर्वा नप्रहर्षयेत्।सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्।।2.106.3।।
দুখে তোমাক কঁপাই নোৱাৰে, আৰু প্ৰীতিয়েও তোমাক অতিহৰ্ষিত নকৰে। তুমি বৃদ্ধসকলৰ প্ৰিয়; সন্দেহ উঠিলে তুমি তেওঁলোকৰ পৰামৰ্শ বিচাৰা।
Verse 4
यथा मृत स्तथा जीवन्यथाऽसति तथा सति।यस्यैष बुद्धिलाभ स्स्यात्परितप्येत केन सः।।।।
যিজনে এনে পৰম বোধ লাভ কৰিছে, তাৰ বাবে জীৱন আৰু মৃত্যু একে; অসৎ আৰু সৎও সমভাৱে—তেন্তে তেওঁ কিহেৰে পৰিতপ্ত হ’ব পাৰে?
Verse 5
परावरज्ञो यश्च स्याद् यथा त्वं मनुजाधिप।स एव व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति।।।।
হে মনুজাধিপ! যিজনে উচ্চ-নীচ (পৰা-অপৰ) জানে আৰু তুমি যেনেকৈ ভূত-ভৱিষ্য দেখে তেনেকৈ দেখে, সি বিপদ আহিলেও শোকত নিমজ্জিত হ’ব নালাগে।
Verse 6
अमरोपमसत्त्व स्त्वं महात्मा सत्यसङ्गरः।सर्वज्ञ स्सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव।।।।
হে ৰাঘৱ! তুমি অমৰসম স্বভাৱৰ মহাত্মা; সত্যত অচল; সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বদৰ্শী আৰু বিবেকবুদ্ধিসম্পন্ন।
Verse 7
न त्वामेवं गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम्।अविषह्यतमं दुःखमासादयितुमर्हति।।।।
এনে গুণেৰে যুক্ত আৰু উত্থান-পতন, জীৱন-মৃত্যুৰ তত্ত্ব জানোতা তোমাক অতি অসহ্য দুঃখে আচ্ছন্ন কৰা উচিত নহয়।
Verse 8
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम्।क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम।।।।
মই দূৰত থাকোঁতে, মোৰ কাৰণে মাতৃয়ে যি পাপ কৰিলে—ক্ষুদ্ৰভাৱে আৰু মোৰ ইচ্ছাৰ বিপৰীতে—সেই বিষয়ে, হে প্ৰভু, মোৰ পক্ষৰ পৰা কৃপা কৰি প্ৰসন্ন হৈ ক্ষমা কৰক।
Verse 9
धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम्।हन्मितीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्।।।।
মই ধৰ্মবন্ধনে বাঁধ খাই আছোঁ; সেয়ে ইয়াত পাপকাৰিণী আৰু তীব্ৰ দণ্ডৰ যোগ্য মোৰ মাতৃক মই আঘাত কৰি দণ্ডিত নকৰোঁ।
Verse 10
कथं दशरथा ज्जात श्शुद्धाभिजनकर्मणः।जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्यां कर्म जुगुप्सितम्।।।।
শুদ্ধ অভিজন আৰু ধৰ্মকর্মনিষ্ঠ দশৰথৰ পৰা জন্ম লোৱা মই, ধৰ্ম জানিও অধৰ্মময় ঘৃণিত কৰ্ম কেনেকৈ কৰিব পাৰোঁ?
Verse 11
गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेतिच।तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि।।।।
তেওঁ মোৰ গুৰু—ক্ৰিয়াৱান, বৃদ্ধ, ৰজা—আৰু এতিয়া পৰলোকগত; তেওঁৱেই মোৰ পিতা। সেয়ে সভাত দেৱতাসমান মোৰ তাতক মই নিন্দা কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 12
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम्।स्त्रियाः प्रियं चिकीर्षु स्सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्।।।।
হে ৰাম, ধৰ্মজ্ঞ! ধৰ্ম আৰু অৰ্থবিহীন এনে পাপকর্ম, কেৱল স্ত্ৰীৰ প্ৰিয় সাধিবলৈ ইচ্ছুক হৈ, ধৰ্মবিদ কোনে কৰিব?
Verse 13
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा श्रुतिः।राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुतिः कृता।।।।
পুৰাতন শ্রুতি মতে অন্তকালত জীৱসমূহ মোহগ্ৰস্ত হয়; ৰজাই এইদৰে আচৰণ কৰি সেই শ্রুতিক লোকত প্ৰত্যক্ষ সত্য কৰি তুলিছে।
Verse 14
साध्वर्थमभिसन्धाय क्रोधान्मोहाच्च साहसात्।तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्।।।।
যথাৰ্থ ধৰ্মাৰ্থ মনত ধৰি, ক্ৰোধ, মোহ আৰু অবিবেচক সাহসৰ ফলত পিতাৰ পৰা যি অতিক্ৰম ঘটিছে, সেয়া আপুনি প্ৰত্যাহাৰ কৰি সংশোধন কৰক।
Verse 15
पितुर्हि समतिक्रान्तं पुत्रो यस्साधु मन्यते।तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा।।।।
পিতাৰ অতিক্ৰমক যি পুত্ৰ ‘সাধু’ বুলি মানে, সি লোকত সত্য সন্তান বুলি গণ্য নহয়; নতুবা সি পুত্ৰধৰ্মৰ বিপৰীত হৈ পৰে।
Verse 16
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितुः।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्।।।।
আপুনি সেই সত্য পুত্ৰ হওক; লোকত ধীৰলোকসকলে নিন্দা কৰা পিতাই কৰা দুষ্কৃত্যক সমৰ্থন কৰা ব্যক্তি নহ’ব।
Verse 17
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च नः।पौरजानपदान्सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान्।।।।
কৈকেয়ীক, মোক, পিতাক, আমাৰ সুহৃদ আৰু বান্ধৱসকলক, আৰু সকলো পৌৰ-জনপদবাসীক—এই সকলোকে, অৰ্থাৎ সমগ্ৰ ৰাজ্যক—আপুনি ৰক্ষা কৰক।
Verse 18
क्व चारण्यं क्वच क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम्।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति।।।।
ক্ষত্ৰিয়ৰ অৰণ্যবাসৰ সৈতে কি সম্বন্ধ? জটা ধাৰণৰ সৈতে প্ৰজাপালন-ৰক্ষাৰ কি মিল? এনেকুৱা পৰস্পৰবিৰোধী আৰু ধৰ্ম-বিঘ্নকাৰী কৰ্ম ভৱানে কৰা উচিত নহয়॥
Verse 19
एष हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषेचनम्।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्।।।।
হে মহাপ্ৰাজ্ঞ মহাত্মা! ক্ষত্ৰিয়ৰ প্ৰথম ধৰ্ম হ’ল অভিষেক (ৰাজ্যাভিষেক); সেই অভিষেকৰ দ্বাৰাই প্ৰজাসকলৰ পালন আৰু ৰক্ষা সম্ভৱ হয়॥
Verse 20
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थ मलक्षणम्।आयतिस्थं चरे द्धर्मं क्षत्रबन्दुरनिश्चितम्।।।।
কোন ক্ষত্ৰিয় প্ৰত্যক্ষ আৰু তৎক্ষণাৎ কৰ্তব্য ত্যাগ কৰি, সন্দেহপূৰ্ণ আৰু অমঙ্গল লক্ষণযুক্ত, ফল দূৰ ভবিষ্যতত থকা অনিশ্চিত ‘ধৰ্মাচৰণ’ অনুসৰণ কৰিব?॥
Verse 21
अथ क्लेशज मेव त्वं धर्मं चरितु मिच्छसि।धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन् क्लेश माप्नुहि।।।।
যদি তুমি ক্লেশজ ধাৰ্মিক আচৰণ কৰিব খোজা, তেন্তে ৰাজ্যপালনৰ ক্লেশ গ্ৰহণ কৰা; ধৰ্মেৰে চাৰিও বৰ্ণক পালন-ৰক্ষা কৰি সেই পৰিশ্ৰম সহন কৰা॥
Verse 22
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम्।आहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तु मर्हसि।।।।
চাৰি আশ্ৰমৰ ভিতৰত গাৰ্হস্থ্য আশ্ৰমক ধৰ্মজ্ঞসকলে শ্ৰেষ্ঠ আৰু উত্তম বুলি কয়। হে ধৰ্মজ্ঞ, তাক ত্যাগ কৰিবলৈ তুমি কেনেকৈ যোগ্য হ’ব পাৰা?
Verse 23
श्रुतेन बालः स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम्।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति।।।।
শ্ৰুতি (বিদ্যা), স্থান আৰু জন্ম—এই সকলোতে মই আপোনাতকৈ হীন। আপুনি থাকোঁতে, মোৰ দৰে জনে পৃথিৱী কেনেকৈ শাসন কৰিব?
Verse 24
हीनबुद्धिगुणो बालो हीनः स्थानेन चाप्यहम्।भवता च विनाभूतो न वर्तयितुमुत्सुहे।।।।
মই এজন বালক; বিবেক আৰু গুণত হীন, স্থানতো নিম্ন। আপোনাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হ’লে জীৱন চলাবলৈও মোৰ উৎসাহ নাই।
Verse 25
इदं निखिल मव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम्।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सहबान्धवैः।।।।
হে ধৰ্মজ্ঞ, নিৰ্বিঘ্ন আৰু কণ্টকৰহিত এই সমগ্ৰ পৈতৃক ৰাজ্যখন স্বধৰ্ম অনুসাৰে, সকলো বান্ধৱসহ শাসন কৰক।
Verse 26
इहैव त्वाऽभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतय स्सह।ऋत्विज स्सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्त्रकोविदाः।।।।
ইয়াতেই সকলো প্ৰজাসহ, বসিষ্ঠসহ ঋত্বিজসকলে—মন্ত্ৰজ্ঞ আৰু মন্ত্ৰপাঠত কুশল—আপোনাক অভিষেক কৰক।
Verse 27
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज।विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः।।।।
আমাৰ দ্বাৰা অভিষিক্ত হৈ তুমি অযোধ্যালৈ গৈ ৰাজ্যপালন কৰা; যেনেকৈ মৰুৎগণৰ সৈতে বাসৱ (ইন্দ্ৰ) বেগেৰে লোকসমূহ জয় কৰি পুনৰ উভতি গৈছিল।
Verse 28
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन्दुर्हृदस्साधु निर्दहन्।सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्।।।।
দেৱ, পিতৃ আৰু ঋষি—এই তিন ঋণ সম্পূৰ্ণকৈ শোধি, দুৰ্হৃদয় শত্রুক সঠিকভাৱে দমন কৰি, আৰু সুহৃদসকলক তেওঁলোকৰ ইচ্ছিত বস্তুৰে তৃপ্ত কৰি—অযোধ্যাত ইয়াত মোক আদেশ দিবলৈ যোগ্য কেৱল তুমিয়েই।
Verse 29
अद्याऽर्य मुदिता स्सन्तु सुहृदस्तेऽभिषेचने।अद्य भीताः पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश।।।।
হে আৰ্য, আজি তোমাৰ অভিষেকত তোমাৰ সুহৃদসকল আনন্দিত হওক; আৰু আজি তোমাৰ দুৰ্হৃদয় শত্রুসকল ভীত হৈ দহো দিশলৈ পলাই যাওক।
Verse 30
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ।अद्य तत्र भवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्।।।।
হে পুৰুষৰ্ষভ, মোৰ মাতৃৰ ওপৰত পৰা নিন্দা-আৰোপ মচি পেলোৱা; আৰু এতিয়া তাত থকা পূজ্য পিতাক পাপৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
Verse 31
शिरसा त्वाऽभियाचेऽहं कुरुष्व करुणां मयि।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वरः।।।।
মই শিৰ নত কৰি আপোনাক বিনয় কৰোঁ—মোৰ ওপৰত আৰু আমাৰ সকলো বান্ধৱৰ ওপৰত কৰুণা কৰক; যেনেকৈ মহেশ্বৰ সকলো প্ৰাণীৰ ওপৰত দয়া কৰে তেনেকৈ।
Verse 32
अथैतत्पृष्ठतः कृत्वा वनमेव भवानितः।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्धमप्यहम्।।।।
কিন্তু যদি আপুনি এই বিনয়বোৰ পিছলৈ থৈ ইয়াৰ পৰা বনলৈ গুচি যায়, তেন্তে মইও যাম—আপোনাৰ সৈতে একেলগে।
Verse 33
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमानश्शिरसा महीपतिः।नचैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः।।।।
ভৰত দুখত ব্যাকুল হৈ শিৰ নত কৰি বাৰে বাৰে প্ৰসন্ন কৰিবলৈ মিনতি কৰিলেও, সদ্গুণী ধৰাধিপতি ৰামে উভতি যোৱাৰ সংকল্প নকৰিলে; পিতৃৰ বচনত অচলভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ থাকিল।
Verse 34
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दुःखितः।न यात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षितः।।।।
ৰাঘৱৰ সেই আশ্চৰ্য স্থৈৰ্য দেখি জনসাধাৰণে একেলগে দুখ আৰু হৰ্ষ অনুভৱ কৰিলে: ‘তেওঁ অযোধ্যালৈ নাযায়’ বুলি দুখিত, আৰু তেওঁৰ অচল প্ৰতিজ্ঞা দেখি হৰ্ষিত।
Verse 35
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह।।।।
তেতিয়া ঋত্বিজসকল, নৈগম-দলৰ নেতা আৰু মাতৃসকল—দুখত অচেতনপ্ৰায় আৰু অশ্ৰু শুকাই যোৱা—এনেদৰে কোৱা ভৰতক প্ৰশংসা কৰিলে; আৰু সকলোৱে একেলগে ৰামক প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকেও মিনতি জনালে।
Frequently Asked Questions
Bharata confronts the tension between obeying a father’s flawed decision and restoring dharma through corrective action: he urges Rama to rectify Daśaratha’s transgression by accepting consecration and ruling, while Rama holds that fidelity to the father’s word requires continuing exile.
The dialogue models dharma as multi-layered—personal vows, filial duty, and rajadharma toward subjects can conflict; the sarga teaches that ethical reasoning must account for public responsibility and lineage ideals, yet also recognizes the exemplary power of unwavering truthfulness.
The Mandākinī riverbank functions as a liminal political space where courtly enthronement logic is re-argued in the forest; culturally, the sarga foregrounds abhiṣeka (royal consecration), sabhā norms of reproach and praise, and the householder ideal (gārhasthya) as a normative social anchor.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.