Sarga 9
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৯ত মন্থৰাৰ কৌশলী বাক্যই কেকয়ীৰ মনত এক নিৰ্ণায়ক পৰিবর্তন আনে। আৰম্ভণিতে তেওঁ মন্থৰাৰ ইঙ্গিত শুনি কিছুটা সঁহাৰি দিছিল, কিন্তু শীঘ্ৰে ক্ৰোধ আৰু দৃঢ় সংকল্পত উপনীত হৈ ঘোষণা কৰে—ৰামক তৎক্ষণাৎ বনবাসলৈ পঠিয়াই ভৰতক সিংহাসনত স্থাপন কৰিব। মন্থৰাই অতীতৰ ঘটনাক বৰ্তমানৰ বাবে কাৰ্যকৰী অস্ত্ৰ কৰি তোলে। তেওঁ দেৱাসুৰ যুদ্ধৰ কথা স্মৰণ কৰায়, য’ত ইন্দ্ৰক সহায় কৰা দাশৰথক কেকয়ীয়ে দুবাৰ ৰক্ষা কৰিছিল; সেই উপকাৰৰ ফলস্বৰূপে দাশৰথে কেকয়ীক দুটা স্থগিত বৰ দিছিল। তাৰ পিছত মন্থৰাৰ উপদেশ পদ্ধতিগত হয়: কেকয়ীয়ে ক্ৰোধাগাৰলৈ গৈ অলংকাৰ ত্যাগ কৰিব, নিৰাভৰণ ভূমিত শুই থাকিব, ৰজাৰ ফালে নাচাব নাবুলিব, আৰু দুটা বৰ দাবী কৰিব—(১) ভৰতৰ অভিষেক, (২) ৰামৰ চৌদ্দ বছৰৰ বনবাস। সৰ্গটোৱে কেকয়ীৰ মন্থৰাৰ প্ৰতি কৌশলী আৰু অতিশয় প্ৰশংসা, অলংকৃত দেহবৰ্ণনা, আৰু ‘মায়া’—প্ৰবঞ্চনাময় কৌশলৰ উপমা লিপিবদ্ধ কৰে; যাৰ দ্বাৰা ‘অনর্থ’ক ‘অর্থ-ৰূপ’ বুলি দেখুৱাই মন ঘূৰাই দিয়া হয়। এইদৰে ৰাজদৰবাৰৰ প্ৰভাৱ-যন্ত্ৰণা—স্মৃতি, প্ৰতিশ্ৰুতি, আবেগীয় প্ৰদৰ্শন, আৰু ৰাজবচনৰ বাঁধন—স্পষ্ট ৰূপে উন্মোচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना।दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
এইদৰে কোৱা হোৱাত, ক্ৰোধে জ্বলি উঠা মুখমণ্ডলীয়া কৈকেয়ীয়ে দীঘল উষ্ণ নিশ্বাস এৰি মন্থৰাক এই কথা ক’লে।
Verse 2
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्।यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये।।।।
আজি মই ৰামক ইয়াৰ পৰা তৎক্ষণাৎ বনলৈ পঠাই দিম, আৰু বিনা বিলম্বে ভৰতক যুবৰাজ্যত অভিষেক কৰাম।
Verse 3
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
এতিয়া, হে মন্থৰে, এইটো বিবেচনা কৰা—কোন উপায়ে ভৰতৰাজ্য লাভ কৰিব, আৰু ৰামে কোনো মতে কেতিয়াও নাপাব।
Verse 4
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
দেৱী কৈকেয়ীয়ে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, পাপদৃষ্টিসম্পন্ন মন্থৰা—ৰামৰ কাৰ্যত হানি কৰিবলৈ মনস্থ কৰি—কৈকেয়ীক এই বাক্য ক’লে।
Verse 5
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे।यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्।।।।
হাঁ, এতিয়া মই ক’ম, হে কৈকেয়ি—মোৰ কথা শুনা: কেনেকৈ তোমাৰ পুত্ৰ ভৰত একেলগে কেৱল ৰাজ্য লাভ কৰিব।
Verse 6
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे।यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि।।।।
হে কৈকেয়ী! তই নোস্মৰিছ নে? নে স্মৰি থাকিও লুকুৱাইছ? নিজৰ হিতৰ বাবে মই যি কথা ক’বলৈ যাওঁ, সেয়া তই মোৰ পৰা শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছ।
Verse 7
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि।श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम्।।।।
হে ছন্দবিলাসিনী সুন্দৰী! যদি মোৰ কোৱা কথা শুনিবলৈ তোমাৰ ইচ্ছা হয়, তেন্তে শুনা; মই ক’ম। আৰু শুনি লৈ তাৰ ওপৰত মনন-বিচাৰো কৰা।
Verse 8
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी।किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्।।।।
মন্থৰাৰ সেই বাক্য শুনি কৈকেয়ী ভালদৰে পতা শয্যাৰ পৰা অলপ উঠি এইদৰে ক’লে।
Verse 9
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे।भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन।।।।
হে মন্থৰে! যি উপায়ে ভৰত ৰাজ্য লাভ কৰিব আৰু ৰাম কোনো মতে নাপাব—সেই উপায় মোক কোৱা।
Verse 10
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी।रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्।।।।
দেৱীয়ে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, পাপদৃষ্টিসম্পন্ন মন্থৰা—কুব্জা—ৰামৰ হিতত আঘাত হানিবলৈ মনস্থ কৰি কথা ক’লে।
Verse 11
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।।।
হে দেৱী ৰাণী, দেৱ-অসুৰ যুদ্ধত তোমাৰ পতি ৰাজর্ষিসকলৰ সৈতে দেৱৰাজ ইন্দ্ৰক সহায় কৰিবলৈ তোমাকো লগত লৈ গ’ল। দক্ষিণ দিশ ধৰি দণ্ডকাৰণ্যৰ ফালে গৈ, য’ত তিমিধ্বজ আছিল, তাত ‘বৈজয়ন্ত’ নামে খ্যাত নগৰত উপস্থিত হ’ল।
Verse 12
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः।अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्।।2.9.11।।दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति।वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः।।2.9.12।।
হে দেৱী ৰাণী, দেৱ-অসুৰ যুদ্ধত তোমাৰ পতি ৰাজর্ষিসকলৰ সৈতে দেৱৰাজ ইন্দ্ৰক সহায় কৰিবলৈ তোমাকো লগত লৈ গ’ল। দক্ষিণ দিশ ধৰি দণ্ডকাৰণ্যৰ ফালে গৈ, য’ত তিমিধ্বজ আছিল, তাত ‘বৈজয়ন্ত’ নামে খ্যাত নগৰত উপস্থিত হ’ল।
Verse 13
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः।ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः।।।।
শত মায়াৰ অধিপতি, ‘শম্বৰ’ বুলি খ্যাত মহাসুৰজন, দেৱসঙ্ঘসমূহেও যাক জয় কৰিব নোৱাৰিলে, সেই শক্ৰক (ইন্দ্ৰক) যুদ্ধলৈ আহ্বান কৰিলে।
Verse 14
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान्।रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः।।।।
সেই মহাসংগ্ৰামত ৰাক্ষসসকলে ৰাতিৰ সময়ত তীব্ৰ বেগে ধাৱি আহি, ক্ষত-বিক্ষত আৰু নিদ্ৰামগ্ন পুৰুষসকলকো বধ কৰিছিল।
Verse 15
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा।असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः।।।।
তাত সেই সময়ত ৰজা দশৰথে মহাযুদ্ধ কৰিলে; কিন্তু মহাবাহু ৰজাজন অসুৰসকলৰ শস্ত্ৰৰ আঘাতে কটা-কটা হৈ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল।
Verse 16
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः।तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया।।।।
হে দেৱী, যুদ্ধভূমিত তোমাৰ পতি চেতনাহীন হোৱাত তুমি তেওঁক সঙ্গ্ৰামৰ পৰা আঁতৰাই লৈ গ’লা; আৰু শস্ত্ৰাঘাতে ক্ষত-বিক্ষত হ’লেও তুমি তেওঁক ৰক্ষা কৰি উদ্ধাৰ কৰিলা।
Verse 17
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने।स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ।।।।गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना।
হে শুভদৰ্শিনী দেৱী! তোমাত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ তোমাক দুটা বৰ দান কৰিলে। তেতিয়া তুমি, হে ৰাণী, স্বামীক ক’লা— ‘যেতিয়া মোৰ ইচ্ছা হ’ব, তেতিয়াই মই সেই দুটা বৰ গ্ৰহণ কৰিম।’ মহাত্মা ৰজাই ক’লে— ‘তথাস্তु।’
Verse 18
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।।।
হে দেৱী! মই এই কথাৰ বিষয়ে অজ্ঞ আছিলোঁ; আগতে তুমি নিজেই মোক কৈছিলা। তথাপি তোমাৰ প্ৰতি স্নেহবশত মই এই কথা মনতে ধৰি ৰাখিছিলোঁ। এতিয়া ৰামৰ অভিষেকৰ সকলো আয়োজন বলপূৰ্বক দমন কৰি উভতাই দিয়া।
Verse 19
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा।।2.9.18।।कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया।रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय।।2.9.19।।
হে দেৱী! মই এই কথাৰ বিষয়ে অজ্ঞ আছিলোঁ; আগতে তুমি নিজেই মোক কৈছিলা। তথাপি তোমাৰ প্ৰতি স্নেহবশত মই এই কথা মনতে ধৰি ৰাখিছিলোঁ। এতিয়া ৰামৰ অভিষেকৰ সকলো আয়োজন বলপূৰ্বক দমন কৰি উভতাই দিয়া।
Verse 20
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्।प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश।।।।
সেই দুটা বৰ স্বামীৰ পৰা বিচাৰা: ভৰতৰ যুবৰাজ্যত অভিষেক, আৰু ৰামক চৌদ্দ বছৰৰ বাবে বনবাসলৈ প্ৰব্ৰাজন।
Verse 21
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति।।।।
ৰামক যদি চৌদ্দ বছৰৰ বাবে বনলৈ নিৰ্বাসিত কৰা হয়, তেন্তে প্ৰজাৰ স্নেহ আৰু আনুগত্য লাভ কৰি তোমাৰ পুত্ৰ দৃঢ়ভাৱে ৰাজ্যত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব।
Verse 22
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते।शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी।।।।
হে অশ্বপতিৰ কন্যা, আজি ক্ৰোধাগাৰত প্ৰৱেশ কৰা; সত্যই ক্ৰুদ্ধা নাৰীৰ দৰে, অলংকাৰবিহীন হৈ মলিন বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি তাত ভূমিত শুই থাক।
Verse 23
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः।रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा।।।।
তেওঁৰ ফালে ঘূৰি চাব নালাগে, আৰু তেওঁৰ সৈতে কথা নক’বি। তেওঁক দেখি কান্দি থাকি, ভূমিত পৰি শোকত লীন হৈ থাক।
Verse 24
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः।त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम्।।।।
তুমি সদায় স্বামীৰ অতি প্ৰিয়—ইয়াত মোৰ কোনো সন্দেহ নাই। তোমাৰ কাৰণে সেই মহাৰাজ অগ্নিতো প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।
Verse 25
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम्।तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्।।।।
তেওঁ তোমাক ক্ৰোধিত কৰিবলৈ সক্ষম নহয়, আৰু তুমি ক্ৰুদ্ধা হ’লে তোমাক চাবলৈও সহিব নোৱাৰে। নিশ্চয়, তোমাৰ প্ৰিয়াৰ্থে ৰজাই প্ৰাণো ত্যাগ কৰিব।
Verse 26
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः।मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः।।।।
মহীপতি তোমাৰ বাক্য অতিক্ৰম কৰিবলৈ সক্ষম নহয়। হে মন্দস্বভাৱিনী, নিজৰ সৌভাগ্য আৰু আকৰ্ষণৰ বল বুজি লোৱা।
Verse 27
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च।दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः।।।।
মণি, মুক্তা, সোণ আৰু নানাবিধ ৰত্ন ৰাজা দশৰথে তোমাক দিব পাৰে; সেয়াত মন নলগাবা।
Verse 28
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्।तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत्।।।।
হে মহাভাগ্যৱতী ৰাণী, দেৱ-অসুৰ যুদ্ধত দশৰথে তোমাক দিয়া সেই দুটা বৰ তেওঁক সোঁৱৰাই দিয়া; যাতে তোমাৰ উদ্দেশ্য হাতছাড়া নহয়।
Verse 29
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः।व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्।।।।
যেতিয়া ৰাঘৱ (দশৰথ) নিজে তোমাক উঠাই বৰ দিবলৈ আগবাঢ়িব, তেতিয়া মহাৰাজক দৃঢ় সংকল্পত স্থিৰ কৰি, তাৰপিছত এই বৰ বাছি লোৱা।
Verse 30
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च।भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः।।।।
ৰামক ন বছৰ আৰু তাৰ ওপৰত পাঁচ—চৌদ্দ বছৰ—অৰণ্যলৈ বনবাসলৈ পঠাই দে; আৰু ভৰতক পৃথিৱীৰ ৰজা কৰি স্থাপন কৰা, হে ৰাজশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 31
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम्।रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः।।।।
ৰাম চৌদ্দ বছৰ বনলৈ প্ৰব্ৰাজিত হ’লে, তোৰ পুত্ৰ বলৱান হৈ গভীৰভাৱে মূল গাঁথিব; তাৰ পাছত অৱশিষ্ট কালজুৰি নিৰ্ভয়ে স্থিৰ হৈ থাকিব।
Verse 32
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम्।एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि।।।।
হে দেৱী, সেই বৰ হিচাপে ৰামৰ প্ৰব্ৰাজনো প্ৰাৰ্থনা কৰা; এইদৰে, হে ভামিনী, তোৰ পুত্ৰৰ সকলো উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ব।
Verse 33
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति।भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति।।।।
এইদৰে প্ৰব্ৰাজিত হ’লে ৰাম ‘অৰাম’ হৈ পৰিব—আনন্দ আৰু বলৰ আশ্ৰয় নাথাকিব; আৰু ভৰত, শত্রুহীন হৈ, তোৰ ৰজা হ’ব।
Verse 34
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति।तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति।।।।सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान्।
যি সময়ত ৰাম বনৰ পৰা প্ৰত্যাগমন কৰিব, সেই সময়তেই তোমাৰ পুত্ৰ দৃঢ়মূল—স্থিৰভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত—হ’ব; আত্মবিশ্বাসী, সুহৃদসকলৰ সহিত সংযুক্ত আৰু প্ৰজাসকলৰ আনুগত্য সুদৃঢ়ভাৱে লাভ কৰা হ’ব।
Verse 35
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा।।।।रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय।
মই ভাবোঁ, এতিয়া যথাকাল উপস্থিত হৈছে। নিৰ্ভয়ে ৰজাক বাধা দিয়া, আৰু ৰামাভিষেকৰ সংকল্পৰ পৰা তেওঁক সংযত কৰি উভতাই আন।
Verse 36
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया।।।।हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।
মন্থৰাই অনৰ্থক অৰ্থৰূপে দেখুৱাই তাইক গ্ৰহণ কৰোৱাই দিলে; তেতিয়া হৃষ্ট আৰু বিশ্বাসী হৈ কৈকেয়ীয়ে মন্থৰাক এইদৰে ক’লে।
Verse 37
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता।।।।कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना।
কুব্জাৰ বাক্যত কৈকেয়ী—পৰমদৰ্শিনী হ’লেও—বিস্মিত হৈ, কিশোৰীৰ দৰে কুপথলৈ বিচলিত হৈ গ’ল।
Verse 38
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम्।।।।पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये।
হে কুব্জে, তোমাক মই ইমান শ্ৰেষ্ঠা—শ্ৰেষ্ঠ উপদেশ কোৱা—বুলি নাজানিছিলোঁ। এই পৃথিৱীত কুব্জাসকলৰ মাজত বুদ্ধি-নিশ্চয়ত তুমি সৰ্বোত্তম।
Verse 39
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी।।।।नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्।
হে কুব্জে, মোৰ কাৰ্যত তুমি হে সদা নিয়োজিত, মোৰ হিত কামনা কৰা। তোমাৰ অবিহনে ৰজাই কি কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে, মই বুজিব নোৱাৰিলোঁহেঁতেন।
Verse 40
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः।।।।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना।
কিছুমান কুব্জা দুষ্সংস্থিত, বেঁকা আৰু চাবলৈ অতি ভয়ংকৰ হয়; কিন্তু তুমি প্ৰিয়দৰ্শনা, বতাহে অলপ নত কৰা পদ্মফুলৰ দৰে সুকোমলভাৱে নত।
Verse 41
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतं।।।।अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम्।
তোমাৰ উৰস ভৰপূৰ আৰু স্কন্ধলৈকে উঁচু হৈ উঠা যেন লাগে; তাৰ তলত তোমাৰ উদৰ সুকোমলকৈ সৰু, সুন্দৰ নাভিযুক্ত—যেন লাজত লুকাই থকা।
Verse 42
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ।।।।विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे।
তোমাৰ জঘন পৰিপূৰ্ণ, তোমাৰ পয়োধৰ দুয়োটা গোট আৰু দৃঢ়; তোমাৰ মুখ নিৰ্মল চন্দ্ৰৰ সমান—অহো মন্থৰে, তুমি কিমান দীপ্তিময়ী!
Verse 43
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्।।।।जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ।
তোমাৰ জঘন ৰশনা-দামৰে শোভিত, গতি কৰিলে ঝণঝণ শব্দ উঠে; তোমাৰ জঙ্ঘা দৃঢ়ভাৱে স্থাপিত, আৰু দুয়োটা পাদ দীঘল আৰু সুন্দৰ।
Verse 44
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी।।।।अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे।
হে মন্থৰে, সূক্ষ্ম ক্ষৌমবস্ত্ৰ পৰিধান কৰা, দীঘল সক্তি লৈ তুমি মোৰ আগত গ’লে ৰাজহংসীৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ উঠা।
Verse 45
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे।।।।सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः।
অসুৰাধিপ শম্বৰৰ যি হাজাৰ মায়া আছিল, সেয়া সকলো তোমাৰ ভিতৰত নিবিষ্ট; তাৰ ওপৰিও পুনৰ হাজাৰ হাজাৰ অধিক মায়া আছে।
Verse 46
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्।।।।मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते।
ৰথৰ নাভিৰ দৰে প্ৰশস্ত তোমাৰ সেই দীঘল কুব্ব—তাত তোমাৰ চতুৰ মত, ক্ষত্ৰিয়সদৃশ নীতি-বিদ্যা আৰু মায়াৰ কৌশলো বাস কৰে।
Verse 47
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्।।।।अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते।
ইয়াত, হে কুব্জে, তোমাৰ কুঁজৰ ওপৰত মই সোণালী মালা অৰ্পণ কৰিম—যেতিয়া ভৰতৰ অভিষেক সম্পন্ন হ’ব আৰু ৰাঘৱ বনলৈ গমন কৰিব।
Verse 48
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे।।।।लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु।
হে মন্থৰে, খাঁটি জাতিসোণ ভালদৰে তপাই শুদ্ধ কৰা উত্তম সোণৰে—মোৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হৈ মই সন্তুষ্ট হ’লে—তোমাৰ কুঁজত লেপন কৰিম।
Verse 49
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्।।।।कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च।
হে কুব্জে, তোমাৰ মুখত চিত্ৰসদৃশ শুভ, জাতৰূপময় (সোণালী) তিলক বনাই দিম; আৰু তোমাৰ বাবে শুভ অলংকাৰো সাজি দিম।
Verse 50
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।।।
শুভ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি তুমি দেৱীৰ দৰে বিচৰণ কৰিবা; যেন চন্দ্ৰক আহ্বান কৰা, তেনে অপ্রতিম মুখমণ্ডল লৈ তুমি মুখ্য গতি—উচ্চ পদ—প্ৰাপ্ত হ’বা, আৰু দ্বেষী জনৰ মাজত গৰ্বে দীপ্ত হ’বা।
Verse 51
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि।।2.9.50।।चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना।गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्।।2.9.51।।
হে কুব্জে, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা আন কুব্জাসকলেও তোমাৰ পদসেৱা কৰিব—যেনেকৈ তুমি সদায় মোৰ পদসেৱা কৰি আহিছা।
Verse 52
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः।पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम।।।।
হে কুব্জে, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিতা আন কুব্জাসকলেও তোমাৰ পদসেৱা কৰিব—যেনেকৈ তুমি সদায় মোৰ পদসেৱা কৰি আহিছা।
Verse 53
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्।शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव।।।।
এইদৰে প্ৰশংসিত হৈ মন্থৰাই কৈকেয়ীক এই কথা ক’লে—শুভ্ৰ দীপ্তিময় শয্যাত শুই থকা সি যজ্ঞবেদীৰ অগ্নিশিখাৰ দৰে জ্বলি উঠা যেন লাগিছিল।
Verse 54
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते।उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय।।।।
হে কল্যাণী! পানী বোৱাই গ’ল পিছত বাঁধ বান্ধিব নোৱাৰি। এতিয়াই উঠা; তৎক্ষণাৎ কাৰ্য কৰা আৰু ৰজাৰ সন্মুখত নিজৰ দৃঢ় সংকল্প প্ৰকাশ কৰা।
Verse 55
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।।।
এইদৰে মন্থৰাৰ প্ৰোৎসাহত, বিশালনয়না আৰু সৌভাগ্য-মদত গৰ্বিতা দেৱী ৰাণী তাইৰ সৈতে ক্ৰোধাগাৰলৈ গ’ল।
Verse 56
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
সেই শ্ৰেষ্ঠা নাৰীয়ে বহু শত-সহস্ৰ মূল্যৰ মুক্তাহাৰ খুলি পেলালে, আৰু অতি মূল্যবান শুভ অলংকাৰসমূহো আঁতৰাই দিলে।
Verse 57
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह।क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता।।2.9.55।।अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना।अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च।।2.9.56।।ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता।संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्।।2.9.57।।
তেতিয়া তাত হেমসদৃশ কান্তিযুক্ত কৈকেয়ী কুব্জাৰ বাক্যৰ বশ হৈ মাটিত শুই মন্থৰাক এইদৰে ক’লে।
Verse 58
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि।वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्।।।।
হে কুব্জে! মই ইয়াত মৃত হৈ পৰি থাকিলে সেয়া ৰজাক জনাবি; নতুবা ৰাঘৱ বনলৈ গ’লে ভৰতেই পৃথিৱীৰ ৰাজ্য লাভ কৰিব বুলি ক’বি।
Verse 59
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।।।।
মোৰ সোনাৰো প্ৰয়োজন নাই, ৰত্নৰো নাই, অলংকাৰৰো নাই। যদি ৰামৰ অভিষেক হয়, তেন্তে সেয়াই মোৰ জীৱনৰ অন্ত।
Verse 60
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितोवचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः।उवाच कुब्जा भरतस्य मातरंहितं वचो राममुपेत्य चाहितम्।।।।
তাৰ পাছত পুনৰ সেই কুব্জাই ৰজাৰ মহিষী, ভৰতৰ মাতৃ সেই ৰাণীক অতি তীব্ৰ পৰাক্ৰমময় বাক্যৰে ক’লে—ভৰতৰ হিত বুলি দেখুওৱা, কিন্তু ৰামৰ প্ৰতি অহিতকাৰী কথা।
Verse 61
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवोयदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथायथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।।।
যদি ৰাঘৱে নিশ্চয় এই ৰাজ্য লাভ কৰে, তেন্তে নিশ্চয় তুমি আৰু তোমাৰ পুত্ৰ দুখ ভোগিবা। সেয়ে, হে কল্যাণী, এনেদৰে যত্ন কৰা যাতে তোমাৰ পুত্ৰ ভৰতৰ অভিষেক হয়।
Verse 62
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जयासमाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः।निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिताशशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः।।।।
কুব্জাৰ বাণসদৃশ বাক্যই মূহুৰ্মূহু আঘাত কৰি গভীৰভাৱে বিদ্ধ কৰা মহিষী, অতিশয় বিস্মিত হৈ দুহাত হৃদয়ত থৈ দিলে; আৰু ক্ৰোধে জ্বলি উঠি, পুনঃ পুনঃ কুব্জাক প্ৰশংসা কৰি ক’লে।
Verse 63
यमस्य वा मां विषयं गतामितोनिशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि।वनं गते वा सुचिराय राघवेसमृद्धकामो भरतो भविष्यति।।।।
হে কুব্জে, তুমি যদি দেখা পাওঁ যে মই ইয়াৰ পৰা যমলোকলৈ গ’লোঁ, তেন্তে সেই কথা জনাই দিবা। নতুবা, ৰাঘৱ যদি বহুদিনৰ বাবে বনলৈ যায়, তেন্তে ভৰতৰ মনোৰথ সম্পূৰ্ণৰূপে সিদ্ধ হ’ব।
Verse 64
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजोन चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम्।न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितंन चेदितो गच्छति राघवो वनम्।।।।
যদি ৰাঘৱ ইয়াৰ পৰা বনলৈ নাযায়, তেন্তে মই ন শয্যা বিচাৰোঁ, ন মালা, ন চন্দন, ন অঞ্জন, ন পান-ভোজন; ইয়াত মোৰ একোৱেই নালাগে—জীৱনো নহয়।
Verse 65
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणंनिधाय सर्वाभरणानि भामिनी।असंवृतामास्तरणेन मेदिनींतदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी।।।।
সেই অতি দাৰুণ বাক্য ক’লে পাছত, মনোহৰ কৈকেয়ীয়ে সকলো অলংকাৰ আঁতৰাই থৈ দিলে; তাৰপাছত শয্যাৰ আৱৰণ আঁতৰাই, নিৰাৱৰণ মাটিত পৰি শুই পৰিল—পতিত কিন্নৰীৰ দৰে।
Verse 66
उदीर्णसंरम्भतमोवृताननातथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा।नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सातमोवृता द्यौरिव मग्नतारका।।।।
উদ্দীপ্ত ক্ৰোধৰ তমসাৰে মুখ আৱৃত হৈ, উত্তম মালা-আভৰণ ত্যাগ কৰা নৰেন্দ্ৰপত্নী কৈকেয়ী মনত বিষণ্ণ হ’ল; তৰা ডুবি যোৱা তমোবৃত আকাশ যেনে, তেনেই সি দিশিল।
Frequently Asked Questions
The sarga presents the deliberate activation of a prior moral contract (two boons) to override a public succession plan: Kaikeyī is advised to demand Bharata’s installation and Rāma’s exile, raising a dharma-sankat between promised word, maternal interest, and the kingdom’s welfare.
Speech and memory function as binding forces in human affairs: a boon once granted becomes ethically inescapable, and counsel (nīti) can redirect outcomes by converting emotion into procedure—illustrating how intention and method shape dharma’s public consequences.
The narrative recalls the southern route toward Dandaka and the city Vaijayanta associated with Timidhvaja, and it foregrounds the cultural institution of the krodhāgāra—an established courtly space where ritualized anger and refusal operate as persuasive leverage.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.