Sarga 70
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৭০ত কেকয় দেশৰ পৰা অযোধ্যালৈ যাত্ৰাৰ এক বিধিবদ্ধ কিন্তু অন্তৰত বেদনাময় পৰিৱর্তন দেখা যায়। ভৰত এক অশুভ স্বপ্নৰ কথা কয়; সেই সময়তে অযোধ্যাৰ অশ্বাৰোহী দূতসকল খাই-সুৰক্ষিত ৰাজগৃহ নগৰত উপস্থিত হয়। কেকয় ৰজা আৰু যুব্ধাজিত তেওঁলোকক সন্মান জনায়, তাৰ পিছত দূতসকলে বিনয়ে ভৰতক সম্বোধন কৰে। ভৰত কুটুম্ব-কেন্দ্ৰিক খবৰ লয়—দশৰথ, ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু ৰাণী কৌশল্যা, সুমিত্ৰা, কৈকেয়ীৰ কুশল, ধৰ্মাচৰণ আৰু গৃহস্থালীৰ স্থিতি বিষয়ে। দূতসকলে ৰাষ্ট্ৰকাৰ্যৰ এক অতি জৰুৰী বিষয়ৰ বাবে তৎক্ষণাৎ অযোধ্যালৈ উভতি যাবলৈ অনুৰোধ কৰে; লগতে কেকয় ৰজা আৰু যুব্ধাজিতৰ বাবে পঠোৱা মূল্যবান উপহাৰো তেওঁলোকে আগবঢ়ায়। ভৰত সেয়া গ্ৰহণ কৰি দূতসকলকো যথোচিত সন্মান দিয়ে। জৰুৰীতাৰ বাবে ভৰত মাতামহৰ পৰা বিদায়ৰ অনুমতি বিচাৰে। কেকয় ৰজাই অনুমতি দিয়ে, ভৰতক কৈকেয়ীৰ যোগ্য পুত্ৰ বুলি প্ৰশংসা কৰে আৰু বশিষ্ঠ তথা ৰাজকুমাৰসকললৈ কুশল-সম্বাদ পঠায়। হাতী, ঘোঁৰা, সোণ, বস্ত্ৰ, চামৰা, আনকি ৰাজপ্ৰাসাদত পালিত কুকুৰলৈকে উপহাৰ-বিনিময় হয়; তথাপি ভৰত আনন্দ নাপায়—স্বপ্ন আৰু দূতসকলৰ তাড়নাই উদ্বেগ বঢ়ায়। শেষত ভৰত শত্রুঘ্নসহ সশস্ত্ৰ ৰক্ষাৰ মাজত, মন্ত্রীসকল আৰু বৃহৎ বহৰৰ সৈতে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে—বাহিৰে শুভ আয়োজন, ভিতৰে অশংকাৰ ছাঁ।
Shlokas
Verse 1
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम्।।2.70.1।।समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः।।2.70.2।।
ভৰত স্বপ্নৰ বৰ্ণনা কৰি থাকোঁতে, ক্লান্ত বাহনসহ সেই দূতসকলে অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰা পৰিখাৰে ৰক্ষিত ৰমণীয় ৰাজগৃহ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 2
भरते ब्रुवति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः।प्रविश्यासह्यपरिखं रम्यं राजगृहं पुरम्।।2.70.1।।समागम्य तु राज्ञा च राजपुत्रेण चार्चिताः राज्ञः पादौ गृहीत्वा तु तमूचुर्भरतं वचः।।2.70.2।।
ভৰত স্বপ্নৰ কথা কৈ থাকোঁতে, ক্লান্ত বাহনসহ সেই দূতসকলে অগম্য পৰিখাৰে বেষ্টিত ৰম্য ৰাজগৃহ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰজা আৰু ৰাজপুত্ৰক সাক্ষাৎ কৰি সৎকাৰ পালে; তাৰ পাছত ৰজাৰ পাদ ধৰি প্ৰণাম কৰি ভৰতক বাৰ্তাৰ বচন ক’লে।
Verse 3
पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.70.3।।
পুৰোহিত আৰু সকলো মন্ত্ৰীয়ে তোমাৰ কুশল-মঙ্গল সুধিছে; তুমি ত্বৰিতভাৱে প্ৰস্থান কৰা—তোমাৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন কৰিবলগীয়া এক অতি আত্যয়িক কৰ্তব্য আছে।
Verse 4
इमानि च महार्हाणि वस्त्राण्याभरणानि च।प्रतिगृह्य विशालक्ष मातुलस्य च दापय।।2.70.4।।
হে বিশালনেত্ৰ! এই মহাৰ্হ বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰসমূহ গ্ৰহণ কৰা; আৰু মাতুলকো সেইসমূহ দান কৰাবলৈ ব্যৱস্থা কৰা।
Verse 5
अत्र विशंतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते।दशकोट्यस्तु सम्पूर्णास्तथैव च नृपात्मज।।2.70.5।।
হে ৰাজকুমাৰ, ইয়াত তোমাৰ মাতুল ৰজাৰ বাবে বিশ কোটি দান-উপহাৰ আছে; আৰু তোমাৰ মাতুলৰ বাবেও তেনেদৰে সম্পূৰ্ণ দহ কোটি আছে।
Verse 6
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं स्वनुरक्त स्सुहृज्जने।दूतानुवाच भरतः कामैस्सम्प्रतिपूज्य तान्।।2.70.6।।
স্বজন-সুহৃদজনৰ প্ৰতি গভীৰ অনুৰাগী ভৰতে আনোৱা সকলো গ্ৰহণ কৰি, দূতসকলক তেওঁলোকৰ ইচ্ছামতে দান দি সন্মান কৰি তাৰ পাছত তেওঁলোকক ক’লে।
Verse 7
कच्चित्सुकुशली राजा पिता दशरथो मम।कच्चिच्चारोगता रामे लक्ष्मणे च महात्मनि।।2.70.7।।
“মোৰ পিতা ৰাজা দশৰথ কুশল-মঙ্গলতো? আৰু শ্ৰীৰাম আৰু মহাত্মা লক্ষ্মণো আৰোগ্যবানতো?”
Verse 8
आर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी।अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः।।2.70.8।।
ধৰ্মত নিবিষ্টা, ধৰ্মজ্ঞা আৰু ধৰ্মদৰ্শিনী সেই আৰ্যা কৌশল্যা—ধীমন্ত শ্ৰীৰামৰ জননী—সেই মাতৃ কি নিৰোগী আছে নে?
Verse 9
कच्चित्सुमित्रा धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या।शत्रुघ्नस्य च वीरस्य साऽरोगा चापि मध्यमा।।2.70.9।।
ধৰ্মজ্ঞা সুমিত্ৰা—লক্ষ্মণৰ জননী আৰু বীৰ শত্রুঘ্নৰ মাতৃ, মধ্যমা ৰাণী—সেও কি নিৰোগী আছে নে?
Verse 10
आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राज्ञमानिनी।अरोगा चापि मे माता कैकेयी किमुवाच ह।।2.70.10।।
সদায় স্বেচ্ছাচাৰী, চণ্ড স্বভাৱৰ, ক্ৰোধিনী আৰু নিজৰ প্ৰজ্ঞাত গৰ্ব কৰা মোৰ মাতৃ কৈকেয়ীয়ে কি ক’লে? তেওঁ অন্ততঃ নিৰোগে আছেনে?
Verse 11
एवमुक्तास्तु ते दूताः भरतेन महात्मना।ऊचुस्सप्रश्रयं वाक्यमिदं तं भरतं तदा।।2.70.11।।
মহাত্মা ভৰতৰ এই কথাত, সেই দূতসকলে তেতিয়া ভৰতক বিনয় আৰু শ্ৰদ্ধাসহ এই বাক্য ক’লে।
Verse 12
कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि।श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि ते रथः।।2.70.12।।
হে নৰব্যাঘ্ৰ! যিসকলৰ কুশল তুমি সুধিছা, তেওঁলোক সকলোৱে কুশলে আছে। পদ্মাসনা শ্ৰী—পদ্মা (লক্ষ্মী)—তোমাক অনুগ্ৰহ কৰক, আৰু তোমাৰ ৰথো জোঁতাই সাজু হওক।
Verse 13
भरतश्चापि तान् दूतानेवमुक्तोऽभ्यभाषत।आपृच्चेऽहं महाराजं दूतास्सन्त्वरयन्ति माम्।।2.70.13।।
এইদৰে কোৱা হোৱাত ভৰত দূতসকলক উত্তৰ দিলে: “মই মহাৰাজক বিদায় ল’ম; দূতসকলে মোক সোনকালে যাবলৈ তাগিদ দিছে।”
Verse 14
एवमुक्त्वा तु तान् दूतान्भरतः पार्थिवात्मजः।दूतै स्सञ्चोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह।।2.70.14।।
দূতসকলক এইদৰে কৈ, পাৰ্থিৱপুত্ৰ ভৰত দূতসকলৰ ত্বৰাত প্ৰেৰিত হৈ নিজৰ মাতামহক এই বাক্য ক’লে।
Verse 15
राजन् पितुर्गमिष्यामि सकाशं दूतचोदितः।पुनरप्यहमेष्यामि यदा मे त्वं स्मरिष्यसि।।2.70.15।।
হে ৰাজন! দূতসকলৰ প্ৰেৰণা মতে মই পিতাৰ সন্নিধিলৈ যাম। আৰু যেতিয়াই আপুনি মোক স্মৰণ কৰিব, তেতিয়াই মই পুনৰ আহিম।
Verse 16
भरतेनैवमुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा।तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्याघ्राय राघवम्।।2.70.16।।
ভৰতে এইদৰে কোৱাত, তেতিয়া মাতামহ নৃপতিয়ে সেই ৰাঘৱৰ মূৰত চুম্বন কৰি, তেওঁক মঙ্গলময় বাক্য ক’লে।
Verse 17
गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयीसुप्रजास्त्वया।मातरं कुशलं ब्रूयाः पितरं च परन्तप।।2.70.17।।
যোৱা, তাত; মই তোমাক অনুমতি দিলোঁ। তোমাৰ দৰে সুপুত্ৰ পোৱাৰ বাবে কৈকেয়ী ধন্যা। হে পৰন্তপ, মোৰ কুশলবাৰ্তা তোমাৰ মাতৃ আৰু পিতৃকো জনাই দিয়া।
Verse 18
पुरोहितं च कुशलं ये चान्ये द्विजसत्तमाः।तौ च तात महेष्वासौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.70.18।।
আৰু পুৰোহিতকো, আৰু আন শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজসকলকো মোৰ কুশল জনাই দিয়া। তাত, সেই দুজন মহেষ্বাস ভ্ৰাতা—ৰাম আৰু লক্ষ্মণকো।
Verse 19
तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च।अभिसत्कृत्य कैकेयो भरताय धनं ददौ।।2.70.19।।
তেওঁক যথোচিত সৎকাৰ কৰি কৈকেয়ৰাজাই ভৰতক ধন দিলে—উত্তম হাতী, বিচিত্ৰবৰ্ণ কম্বল আৰু অজিন (মৃগচৰ্ম)ো।
Verse 20
रुक्मनिष्कसहस्रे द्वे षोडशाश्वशतानि च।सत्कृत्य कैकयीपुत्रं केकयो धनमादिशत्।।2.70.20।।
কৈকেয়ীপুত্ৰক সৎকাৰ কৰি কেকয়ৰাজাই তেওঁক ধন দিলে—দুই হাজাৰ ৰুক্মনিষ্ক আৰু ষোলশ কুৰি (১৬০০) ঘোঁৰাো।
Verse 21
तथाऽमात्यानभिप्रेतान्विश्वास्यांश्च गुणान्वितान्।ददावश्वपतिः क्षिप्रं भरतायानुयायिनः।।2.70.21।।
তদ্ৰূপে অশ্বপতিয়ে ভৰতৰ যাত্ৰাৰ সহচৰ হ’বলৈ মনোমত, বিশ্বাসযোগ্য আৰু গুণসম্পন্ন আমাত্যসকলক শীঘ্ৰেই অনুগামী ৰূপে দান কৰিলে।
Verse 22
ऐरावतानैन्द्रशिरान्नागान्वै प्रियदर्शनान्।खरान् श्रीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ।।2.70.22।।
তেওঁৰ মাতুলে তেওঁক ধনো দান কৰিলে—ঐৰাৱত আৰু ঐন্দ্ৰশিৰ বংশৰ প্ৰিয়দৰ্শন নাগ (হাতী)সমূহ, আৰু শীঘ্ৰগামী, সু-প্ৰশিক্ষিত, সহজে জোঁত লগাব পৰা খৰ (গাধা)সমূহো অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 23
अन्तःपुरेऽति संवृद्धान् व्याघ्रवीर्यबलान्वितान्। दंष्ट्राऽऽयुधान्महाकायान् शुनश्चोपायनं ददौ।।2.70.23।।
অন্তঃপুৰত অতি সাৱধানে পোহপাল দিয়া, ব্যাঘ্ৰসম বীৰ্য-বলযুক্ত, দঁতই যাৰ অস্ত্ৰ, তেনে মহাকায় শ্বানসমূহো তেওঁ উপায়ন ৰূপে দান কৰিলে।
Verse 24
स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत।भरतः कैकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा।।2.70.24।।
কেকয়েন্দ্ৰে দিয়া সেই ধন, যাত্ৰাৰ ত্বৰাত কাইকেয়ীপুত্ৰ ভৰতৰ মনত একো আনন্দ জগাব নোৱাৰিলে।
Verse 25
बभूव ह्यस्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा।त्वरया चापि दूतानां स्वप्नस्यापि च दर्शनात्।।2.70.25।।
তেতিয়া তেওঁৰ হৃদয়ত অতি বৃহৎ চিন্তা জাগিল—দূতসকলৰ ত্বৰাৰ কাৰণেও, আৰু স্বপ্নদৰ্শনৰ কাৰণেও।
Verse 26
स स्ववेश्माभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंवृतम्।प्रपेदे सुमहच्छ्रीमान्राजमार्गमनुत्तमम्।।2.70.26।।
নিজ গৃহ অতিক্ৰম কৰি, মানুহ-হাতী-ঘোঁৰাৰে পৰিপূৰ্ণ, শ্ৰীমান ভৰত অনুত্তম ৰাজপথত উপনীত হ’ল।
Verse 27
अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमुदारधीः।ततस्तद्भरतश्श्रीमानाविवेशानिवारितः।।2.70.27।।
আগবাঢ়ি উদাৰবুদ্ধি ভৰত অন্তঃপুৰ দেখিলে; তাৰপিছত শ্ৰীমান ভৰত নিৰ্বিঘ্নে তাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 28
स मातामहमापृच्छ्य मातुलं च युधाजितम्।रथमारुह्य भरतश्शत्रुघ्नसहितो ययौ।।2.70.28।।
তেওঁ মাতামহ আৰু মাতুল যুধাজিতক বিদায় লৈ, শত্রুঘ্নসহ ভৰত ৰথত আৰোহণ কৰি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 29
रथान्मण्डल चक्रांश्च योजयित्वा परश्शतम्।उष्ट्र गोऽश्वबलैर्भृत्या भरतं यान्तमन्वयुः।।2.70.29।।
সুমণ্ডল চক্ৰযুক্ত শতাধিক ৰথ যোজনা কৰি, উষ্ট্ৰ-গো-অশ্ববলসহ ভৃত্যসকলে যাত্ৰাৰত ভৰতক অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 30
बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्याऽत्मसमैरमात्यैः।आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात्।।2.70.30।।
বলেৰে গুপ্ত মহাত্মা ভৰত, অপেতশত্রু হৈ, আত্মসম অমাত্যসকলৰ সৈতে শত্রুঘ্নক লগত লৈ, আৰ্যক পিতামহৰ গৃহৰ পৰা ইন্দ্ৰলোক ত্যাগ কৰা সিদ্ধৰ দৰে প্ৰস্থান কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s immediate prioritization of ātyayika-kṛtya (urgent public duty) over hospitality and wealth: despite lavish gifts and familial affection in Kekaya, he chooses prompt departure to answer Ayodhyā’s summons.
The sarga contrasts external auspiciousness (honors, gifts, praise) with inner discernment: Bharata’s lack of delight in riches and his rising anxiety model a dharmic sensitivity to omens and responsibility beyond personal comfort.
Rājagṛha is presented as a fortified, aesthetically praised city with an impassable moat; culturally, the chapter emphasizes courtly etiquette—honoring envoys, touching elders’ feet, formal leave-taking, and gift-exchange as political-social infrastructure.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.