Sarga 87
गुहसंवादः · रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
अयोध्याकाण्ड
গুহাৰ বাক্য শুনি ভৰত অতি দুখত নিমগ্ন হৈ ধ্যানস্থ হ’ল। কিছুমান ক্ষণ সান্ত্বনা পাই পুনৰ শোকৰ বেগত ঢলি পৰিল; শত্রুঘ্নে তেওঁক আলিঙ্গন কৰোঁতে নিজেও শোকত অচেতন হ’ল। তেতিয়া উপবাসে ক্ষীণ আৰু দীন ভৰতৰ মাতৃসকল আহি পৰি থকা ভৰতক ঘেৰি ধৰি বিলাপ কৰিলে। কৌসল্যাই বিশেষ মাতৃস্নেহে ভৰতক বুকুত জাপি ধৰি কুশল-সমাচাৰ সুধিলে আৰু ৰাম-লক্ষ্মণৰ বিষয়ে ‘কোনো অপ্রিয় কথা’ নুশুনাৰ আশ্বাস বিচাৰিলে। ভৰত কিছুমান স্থিৰ হৈ কৌসল্যাক সান্ত্বনা দি গুহাক সুধিলে—ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণে ৰাতি ক’ত থাকিল, কি খাইছিল, ক’ত শুইছিল। গুহাই আনন্দে আতিথ্যৰ বিৱৰণ দিলে: বহু অন্ন, ফল আৰু ভক্ষ্য আগবঢ়োৱা হৈছিল, কিন্তু ৰামে ক্ষত্রধর্ম স্মৰি কোনো দান গ্ৰহণ নকৰিলে আৰু মৈত্ৰীৰ উপদেশ দিলে—‘সদায় দিয়া উচিত, গ্ৰহণ কৰা নহয়।’ ৰামে সীতাসহ লক্ষ্মণে আনিছিলা জল পান কৰি উপবাস পালন কৰিলে; লক্ষ্মণে অৱশিষ্ট জলে তৃপ্ত হ’ল, আৰু তিনিও মৌন ধৰি সন্ধ্যা-উপাসনা কৰিলে। তাৰ পাছত লক্ষ্মণে দৰ্ভ আনি শুভ শয্যা সাজি ৰাম-সীতাৰ পদ ধুই দূৰত থিয় হৈ ৰাতি জাগি পাহৰা দিলে। গুহাও নিজৰ সশস্ত্ৰ লোকসকলসহ লক্ষ্মণৰ কাষতে থাকি মহেন্দ্ৰসম ৰামক ৰক্ষা কৰিলে। এই সৰ্গে ভ্ৰাতৃভক্তি, আতিথ্যধর্ম, ক্ষত্রিয় নৈতিকতা আৰু তপোময় বনজীৱনৰ শৃঙ্খলা একেলগে প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् ।ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम् ॥१॥
গুহৰ অতি অপ্রিয় বাক্য শুনি ভৰত গভীৰ দুখত পৰিল; য’ত সেই বেদনাদায়ক সংবাদ শুনিছিল, তাতেই মূক ধ্যানত নিমগ্ন হ’ল।
Verses 2-3
सुकुमारो महासत्त्वस्सिंहस्कन्धो महाभुजः ।पुण्डरीकविशालाक्ष स्तरुणः प्रियदर्शनः ॥२॥प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः ।पपात सहसा तोत्रैर्ह्यतिविद्ध इव द्विपः ॥३॥
ভৰত সুকুমাৰ হ’লেও মহাসত্ত্বশালী, সিংহসম বিস্তৃত স্কন্ধ, মহাবাহু, পদুমৰ দৰে বিশাল নয়ন, তৰুণ আৰু প্ৰিয়দৰ্শন—ক্ষণমাত্ৰ চেতনালাভ কৰিলে; কিন্তু পৰম শোকত মন ব্যাকুল হৈ, অংকুশে অতিশয় বিদ্ধ হাতীৰ দৰে হঠাৎ লুটাই পৰিল।
Verse 4
तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः ।परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञश्शोककर्शितः ॥४॥
ভৰতক সেই অৱস্থাত দেখি, ওচৰত থিয় থকা শত্রুঘ্নে তেওঁক আলিঙ্গন কৰি উচ্চস্বৰে কান্দিলে; শোকত ক্ষয়িষ্ণু হৈ তেওঁ অচেতন হৈ পৰিল।
Verse 5
ततस्सर्वास्समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः ।उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः ॥५॥
তেতিয়া ভৰতৰ সকলো মাতৃ ততালিকে তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল; উপবাসে কৃশ, দীন, আৰু স্বামীৰ ওপৰত নামি অহা বিপদে ক্লান্ত-ক্ষীণ হৈ পৰিছিল।
Verse 6
ताश्च तं पतितं भूमौ रुदन्त्यः पर्यवारयन् ।कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे ॥६॥
তেওঁ মাটিত পৰি থকা অৱস্থাত তেওঁলোকে কান্দি কান্দি তেওঁক চাৰিওফালে ঘেৰিলে; আৰু কৌসল্যা গভীৰ বিষাদেৰে ওচৰলৈ গৈ ভৰতক বুকুত সাৱটি ধৰিলে।
Verse 7
वत्सला स्वं यथा वत्समुपगूह्य तपस्विनी ।परिपप्रच्छ भरतं रुदन्ती शोकलालसा ॥७॥
তপস্বিনী কৌসল্যাই মাতৃস্নেহে, যেন নিজৰেই পুত্ৰক সাৱটি ধৰে তেনেকৈ ভৰতক বুকুত জোৰে সাৱটি ধৰিলে; কান্দি কান্দি, শোক উজাৰি দিবলৈ ব্যাকুল হৈ, তেওঁক সুধিলে।
Verse 8
पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं परिबाधते ।अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥८॥
“পুত্ৰ, তোমাৰ দেহক কোনো ব্যাধিয়ে কষ্ট দিছে নেকি? আজি এই ৰাজকুলৰ জীৱন তোমাৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰিছে।”
Verse 9
त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृकेगते ।वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः ॥९॥
“পুত্ৰ, ৰাম ভ্ৰাতাসহ গুচি গ’ল আৰু ৰাজা দশৰথ পৰলোকপ্ৰাপ্ত হ’ল; তোমাক দেখি মই জীয়াই আছোঁ। আজিৰ পৰা তুমিয়েই আমাৰ একমাত্ৰ নাথ আৰু ৰক্ষক।”
Verse 10
कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचदप्रियम् ।पुत्रे वाऽप्येकपुत्राया स्सहभार्ये वनं गते ॥१०॥
পুত্ৰ, ক’চোন—লক্ষ্মণৰ বিষয়ে বা পত্নীৰ সৈতে বনলৈ যোৱা মোৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ ৰামৰ বিষয়ে, তই কোনো অপ্রিয় সংবাদ শুনা নাইতো?
Verse 11
स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः ।कौसल्यां परिसान्त्वेद्यं गुहं वचनमब्रवीत् ॥११॥
মহাযশস্বী ভৰত কিছুক্ষণ নিজকে সামলাই ল’লে; কান্দি কান্দিয়েই কৌসল্যাক সান্ত্বনা দি, তাৰ পাছত গুহক এই বাক্য ক’লে।
Verse 12
भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः ।अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥१२॥
হে গুহা, সেই ৰাতি মোৰ ভ্ৰাতা ক’ত আছিল? সীতা ক’ত আছিল, আৰু লক্ষ্মণ ক’ত? কোন শয্যাত তেওঁলোকে শুইছিল, আৰু কি আহাৰ কৰিছিল? মোক কোৱা।
Verse 13
सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः ।यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ ॥१३॥
নিষাদাধিপতি গুহা হৰ্ষিত হৈ ভৰতক ক’লে—প্ৰিয় বন্ধু আৰু মান্য অতিথি ৰামক মই কেনেদৰে আদৰ-সত্কাৰ কৰি সেৱা কৰিছিলোঁ।
Verse 14
अन्नमुच्चावचं भक्षाः फलानि विविधानि च ।रामायाभ्यवहारार्थं बहुचोपहृतं मया ॥१४॥
ৰামৰ আহাৰাৰ্থে মই নানাবিধ অন্ন, বিভিন্ন ভক্ষ্য আৰু নানাপ্ৰকাৰ ফল—বহুত পৰিমাণে উপহাৰ স্বৰূপে আগবঢ়াইছিলোঁ।
Verse 15
तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्राम स्सत्यपराक्रमः ।न तु तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥१५॥
সত্যপৰাক্ৰমী ৰামে সেই সকলো কৃপাৰে অনুমোদন কৰিলে; কিন্তু ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম স্মৰণ কৰি তেওঁ সেই দান গ্ৰহণ নকৰিলে।
Verse 16
न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ।इति तेन वयं राजन्ननुनीता महात्मना ॥१६॥
‘হে সখা, আমাৰ পক্ষে দান গ্ৰহণ কৰা উচিত নহয়; সদায় দান দিয়ােই উচিত’—এইদৰে কৈ, হে ৰাজন, সেই মহাত্মাই আমাক কোমলভাৱে বুজাই অনুনয় কৰিলে।
Verse 17
लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः ।औपवास्यं तदाऽकार्षीद्राघवस्सह सीतया ॥१७॥
লক্ষ্মণে আনি দিয়া জল মহাযশস্বী ৰাঘৱে সীতাৰ সৈতে পান কৰি, তেতিয়া কেৱল জলপান কৰি উপবাস-ব্ৰত গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 18
ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा ।वाग्यतास्ते त्रय स्सन्ध्यां समुपासत संहिताः ॥१८॥
তাৰ পাছত অৱশিষ্ট জলৰে লক্ষ্মণেও তৃপ্তি মানিলে। বাক্-সংযমী আৰু মন একাগ্ৰ কৰি, সেই তিনিজনে একেলগে সংধ্যাৱন্দন সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 19
सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् ।स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् ॥१९॥
তাৰ পাছত সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণে ৰাঘৱৰ কাৰণে শীঘ্ৰে নিজেই বৰ্হীষি (তৃণ) আনি শুভ শয্যা প্ৰস্তুত কৰিলে।
Verse 20
तस्मिन्समाविशद्राम स्स्वास्तरे सह सीतया ।प्रक्षाल्य च तयोः पादावपचक्राम लक्ष्मणः ॥२०॥
সেই শয্যাত ৰামে সীতাৰ সৈতে শয়ন কৰিলে। লক্ষ্মণে দুয়োৰে চৰণ প্ৰক্ষালন কৰি, তাৰ পাছত অলপ দূৰলৈ আঁতৰি গ’ল।
Verse 21
एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् ।यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ ॥२१॥
এইটোৱেই সেই ইঙ্গুদী গছৰ মূল, আৰু এইটোৱেই সেই তৃণ-শয্যা; য’ত ৰাম আৰু সীতা—উভয়ে—সেই ৰাতি শয়ন কৰিছিল।
Verse 22
नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैस्सुपूर्णाविषुधी परन्तपः ।महाद्धनु स्सज्यमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम् ॥२२॥
শত্ৰুদমন লক্ষ্মণে হাতৰ তালু আৰু আঙুলিত ৰক্ষাকৱচ ধৰি, পিঠিত শৰভৰা দুটা তূণীৰ বান্ধি, মহাধনু তন্তিমাৰি সজাগ কৰি, ৰামৰ চাৰিওফালে একাই ৰাতিভৰ জাগি প্ৰহৰা দি থিয় হৈ থাকিল।
Verse 23
तत स्त्वहंचोत्तमबाणचापधृत् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः ।अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा ॥२३॥
তাৰ পাছত মই উত্তম বাণ আৰু ধনু হাতত লৈ, য’ত লক্ষ্মণ থিয় আছিল তাতেই অৱস্থিত ৰ’লোঁ; আৰু অচেতন নোহোৱা, ধনুধাৰী মোৰ জ্ঞাতিসকলৰ সৈতে মিলি, মহেন্দ্ৰসম ৰামক সেই সময়ত পৰিপালন কৰি ৰক্ষা কৰিলোঁ।
Frequently Asked Questions
Rama declines Guha’s abundant offerings despite warm hospitality, explicitly aligning with kshatriya discipline: one should give, not accept. The action frames renunciation not as poverty but as principled restraint during exile.
The Sarga teaches dharma as self-regulation under distress: Bharata steadies grief to seek truthful details; Kausalya’s maternal care becomes ethical stewardship; and Rama’s conduct integrates hospitality with non-possessiveness, supported by Lakshmana’s vigilant service.
The night-rest is mapped to the foot of an ingudi tree and a grass/darbha bed, with evening worship (sandhyā) and the practice of fasting. The sentinel scene highlights weapons (strung bow, quivers, arrows) as cultural markers of protective duty in forest travel.
Ask anything about Sarga 87 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
