Sarga 114
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ১১৪ত ভৰত ৰথেৰে দ্ৰুতগতিত অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰে। ৰথৰ গভীৰ, স্নিগ্ধ ধ্বনি নগৰৰ অস্বাভাৱিক নীৰৱতাৰ সৈতে তীব্ৰ বৈপৰীত্য সৃষ্টি কৰে। ভৰতৰ দৃষ্টিত অযোধ্যা যেন দীপশূন্য ৰাত্ৰি—য’ত বিড়াল আৰু পেঁচা ঘূৰি ফুৰে; যেন চন্দ্ৰসঙ্গহীন ৰোহিণী; যেন শুকাই যোৱা পৰ্বত-ধাৰা, নিভি যোৱা যজ্ঞাগ্নি বা পৰাজিত সেনা—ৰাজশূন্যতাক ইন্দ্ৰিয়-শূন্যতালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা উপমাসমূহে নগৰৰ শোকগাথা গঢ়ে। আৰু তুলনা উঠে—নীৰৱ হৈ পৰা সমুদ্ৰতৰংগ, সোমপেষণৰ পাছত পৰিত্যক্ত বেদী, আৰু গৰুৰ পাল যাৰ বলদ নাই। নগৰখন যেন নতুন মুক্তাহাৰ, যাৰ ৰত্ন খহি পৰিছে; যেন পতিত তৰা, বনাগ্নিত দগ্ধ লতা, মেঘে ঢকা আকাশ, আৰু অপবিত্ৰ পানস্থান—অলংকাৰ ভাঙি যোৱা, দীপ্তি ম্লান আৰু উৎসৱৰ আনন্দ বিঘ্নিত। ভৰত সাৰথিক প্ৰশ্ন কৰে—ৰামৰ বনবাসৰ পাছত কিয় গীত-বাদ্য, মালাৰ সুবাস, মদিৰা, চন্দন আৰু আগৰুৰ গন্ধ বতাহত নাই; কিয় পথৰ কোলাহল আৰু উৎসৱমুখৰ চলাচল থমকি গৈছে। তেওঁ সিদ্ধান্ত লয় যে অযোধ্যাৰ শ্ৰী ৰামৰ সৈতে গ’ল, আৰু ৰাম উভতি আহিলেহে সামূহিক আনন্দ পুনৰ জাগিব। শোকাকুল ভৰত দাশৰথৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰে—যেন সিংহশূন্য—আৰু অন্তঃপুৰক সূৰ্যহীন দিনৰ দৰে নিস্প্ৰভ দেখি কন্দে।
Shlokas
Verse 1
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः। अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः।।2.114.1।।
স্নিগ্ধ আৰু গম্ভীৰ ধ্বনি থকা ৰথেৰে আগবাঢ়ি, মহাযশস্বী প্ৰভু ভৰতে শীঘ্ৰে অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 2
बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्। तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव।।2.114.2।।
সেয়া যেন ৰাতিয়েই—ক’লা, পোহৰহীন, ঘোৰ তিমিৰে ঢাকি থোৱা; তাত এতিয়া বিড়াল আৰু পেঁচা ঘূৰি ফুৰিছিল, আৰু মানুহ ত দূৰ, হাতীও ক’তো দেখা নাছিল।
Verse 3
राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्। ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम्।।2.114.3।।
ৰাহুৰ শত্রু চন্দ্ৰৰ প্ৰিয় পত্নী ৰোহিণীৰ দৰে—শ্ৰীয়ে প্ৰজ্বলিত প্ৰভাযুক্তা আছিল, এতিয়া একাকী, উঠি অহা বৈৰী গ্ৰহে যেন গ্ৰস্ত কৰি পীড়িত কৰিছে তেনে দেখা গৈছিল।
Verse 4
अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्।लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव।।2.114.4।।
সেয়া কৃশ গিৰিনদীৰ দৰে দেখা গ’ল—জল অল্প, উষ্ণ আৰু ক্ষুব্ধ; ঘৰ্মত তপিত জলপক্ষীসমূহ থকা; মীন, ঝষ আৰু গ্ৰাহ লীন হৈ যোৱা, শুকাই দীন হোৱা নদীৰ দৰে।
Verse 5
विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने स्समुत्थिताम्। हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम्।।2.114.5।।
অযোধ্যা যজ্ঞাগ্নিৰ পৰা উঠা ধোঁৱাহীন, সোনালী বৰ্ণৰ শিখাৰ দৰে দেখা দিছিল; কিন্তু হৱিষ্য ছিটা পৰাৰ পাছত যেনেকৈ শিখা শান্ত হৈ লয় পায়, তেনেকৈ সেয়ো নিৰ্বাণসম হৈ নিস্তব্ধ হ’ল।
Verse 6
विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्। हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे।।2.114.6।।
সেয়া যেন মহাযুদ্ধত বিধ্বস্ত সেনাদল: কৱচ চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ, গজ-ৱাজি আহত, ৰথ-ধ্বজ ভাঙি পৰিছে, বীৰপ্ৰবীৰ হতা, আৰু সমগ্ৰ চমূ দুঃখ-বিপদত পতিত।
Verse 7
सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्। प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निस्स्वनाम्।।2.114.7।।
সেয়া সাগৰৰ ঢৌৰ দৰে: প্ৰথমে ফেনসহ গর্জন কৰি উঠিছিল; পাছত শান্ত মাৰুতৰ ধাক্কাত বোৱাই গৈ শমি, নিঃশব্দ হৈ পৰিল।
Verse 8
त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः। सुत्याकाले सुनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव।।2.114.8।।
সোমসুতি-কাল সম্পূৰ্ণ শেষ হোৱাৰ পাছত, সকলো যজ্ঞায়ুধ আৰু সুন্দৰ যাজক থাকিলেও, ৰৱ নোহোৱা পৰিত্যক্ত বেদীৰ দৰে সেয়া দেখা দিছিল।
Verse 9
गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं तृणं नवम्। गोवृषेण परित्यक्तां गवां पक्तिमिवोत्सुकाम्।।2.114.9।।
সেয়া গোঠৰ মাজত থিয় হৈ থকা গাইৰ শাৰী যেন: আৰ্ত, নতুন তৃণ নচৰে, গো-বৃষে ত্যাগ কৰা, আৰু ব্যাকুল আকাঙ্ক্ষাৰে উৎকণ্ঠিত।
Verse 10
प्रभाकराद्यै स्सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः। वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव।।2.114.10।।
অযোধ্যা যেন এক নৱ মুক্তাৱলী; তাৰ পৰা জাত্য মণি—প্ৰভাকৰ (মাণিক্য) আদি উত্তম, আগতে স্নিগ্ধভাৱে দীপ্তিমান আৰু জ্বলন্ত—বিচ্ছিন্ন হৈ যোৱা যেন দেখা গ’ল।
Verse 11
सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्।संवृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्।।2.114.11।।
অযোধ্যা হঠাতে নিজৰ স্থানৰ পৰা চলিত হৈ, পুণ্যক্ষয়ত পতিত হোৱা যেন—বিস্তৃত দীপ্তি আৱৃত হৈ—আকাশৰ পৰা খসা তৰা সদৃশ দেখা দিছিল।
Verse 12
पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम्। द्रुतदावाग्नि विप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव।।2.114.12।।
অযোধ্যা বনলতাৰ দৰে লাগিছিল: বসন্তান্তে পুষ্পমালাৰে নদ্ধ আৰু মত্ত ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনত নাদিত; এতিয়া দ্ৰুত দাৱাগ্নিয়ে দগ্ধ কৰি, শুকাই ক্লান্ত হোৱা যেন।
Verse 13
सम्मूढनिगमांस्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम्। प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम्।।2.114.13।।
ব্যৱসায়ীসকল বিমূঢ়, নগৰ স্তব্ধ, হাট-বজাৰ আৰু দোকানপাট সংকুচিত হৈ বন্ধ—অযোধ্যা মেঘে আৱৃত আকাশৰ দৰে লাগিছিল, য’ত চন্দ্ৰ-নক্ষত্ৰ লুকাই থাকে।
Verse 14
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम्। हतशौण्डामिव ध्वस्तांं पानभूमिमसंस्कृताम्।।2.114.14।।
অযোধ্যা অশুচি পানভূমিৰ দৰে দেখা দিছিল: উত্তম পান ক্ষীণ, ভঙা শৰাৱ-পাত্ৰ চাৰিওফালে, আৰু শৌণ্ড পানীসকল যেন হতা—স্থান ধ্বস্ত আৰু অশুদ্ধ।
Verse 15
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैस्समावृताम्। उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव।।2.114.15।।
অযোধ্যা ভাঙি পৰি যোৱা প্ৰপা (জলছাউনি)ৰ দৰে লাগিছিল: ভূমিতল ছিঙি নিম্ন গৰ্ত্ত সদৃশ, ভঙা পাত্ৰেৰে আৱৃত, আৰু জল আগতেই ব্যৱহৃত হৈ নিঃশেষ হোৱা যেন।
Verse 16
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्। भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्।।2.114.16।।
সেয়া মাটিত এনেদৰে পৰি আছিল যেন অস্ত্ৰৰ পৰা ছুটী পৰি যোৱা ধনুৰ জ্যা—বিপুল আৰু টানি মেলা, বন্ধনৰ ফাঁসযুক্ত; কিন্তু বাণে কাটি পেলাই তললৈ ঢলি পৰিছিল।
Verse 17
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्। निहतां प्रतिसैन्येन वडवामिव पातिताम्।।2.114.17।।
যুদ্ধত নিপুণ অশ্বাৰোহীয়ে হঠাতে দৌৰাই নিয়া সত্ত্বেও, প্ৰতিসেনাই নিধন কৰি মাটিত পেলাই দিয়া বডৱাৰ দৰে সেয়া পৰি আছিল।
Verse 18
शुष्कतोयां महामत्स्यैः कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम्। प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम्।।2.114.18।।
সেয়া যেন পানী শুকাই যোৱা এটা পুখুৰীৰ দৰে—বহু মহামাছ আৰু কচ্ছপেৰে ভৰি থকা; পাৰ ভাঙি বহল হৈ পৰিছিল, আৰু পদুম-উৎপল নোহোৱা।
Verse 19
पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम्। सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्।।2.114.19।।
সেয়া অনাহ্লাদিত পুৰুষৰ দেহৰ দৰে—অনুলেপন নিষিদ্ধ, অলংকাৰবিহীন; শোকে দগ্ধ হোৱা যেন কেৱল অঙ্গ-যষ্টিমাত্ৰ হৈ ক্ষীণ হৈছিল।
Verse 20
प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम्। प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव।।2.114.20।।
প্ৰাৱৃষ ঋতু গভীৰ হৈ মেঘমণ্ডল আৱৰি ধৰাৰ সময়ত, নীল জীমূতসমূহে ঢাকি থোৱা ভাস্কৰৰ প্ৰভাৰ দৰে—সেয়া আৱৃত ৰূপে দেখা গৈছিল।
Verse 21
भरतस्तु रथस्थ स्सन् श्रीमान्दशरथात्मजः। वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्।।2.114.21।।
ৰথত উপবিষ্ট দশৰথৰ আত্মজ শ্ৰীমান ভৰত, সেই শ্ৰেষ্ঠ ৰথ চলাই থকা সাৰথিক এই বাক্য ক’লে।
Verse 22
किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते। यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वनः।।2.114.22।।
আজি কিয় অযোধ্যাপুৰীত পূৰ্বৰ দৰে গীত আৰু বাদ্যৰ গভীৰ, উথলি উঠা ধ্বনি শুনা নাযায়?
Verse 23
वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः। धूपितागुरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः।।2.114.23।।
ৱাৰুণী মদৰ মদগন্ধ, মাল্যৰ সুগন্ধ আৰু ধূপিত অগৰুৰ মধুৰ সুবাস—এইবোৰ এতিয়া চাৰিওফালে বতাহত বোৱা নাই।
Verse 24
यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वनः। प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वनः।।2.114.24।। नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते।
উত্তম যানৰ ঘোষ, ঘোঁৰাৰ স্নিগ্ধ হিহিনাদ, প্ৰমত্ত গজৰ নাদ আৰু ৰথৰ মহা গর্জন—ৰাম নিৰ্বাসিত হোৱাৰ পাছত এই নগৰীত এতিয়া একোৱেই শুনা নাযায়।
Verse 25
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
ৰাম গুচি যোৱাৰ বাবে, অন্তৰত সন্তাপে দগ্ধ যুৱকসকলে অতি মূল্যবান চন্দন-অগৰুৰ সুগন্ধ আৰু নতুন পুষ্পমালাৰো আনন্দ নলয়।
Verse 26
चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः। गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते।।2.114.25।।
ৰাম গ’ল বুলি, শোকত জ্বলি থকা যুৱকসকলে মূল্যবান চন্দন-অগৰুৰ সুগন্ধ বা নতুন ফুলমালাতো ৰুচি নাপায়।
Verse 27
बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः। नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे।।2.114.27।।
ৰামশোকে আঘাতপ্ৰাপ্ত এই নগৰত, ৰঙীন পুষ্পমালা ধৰা লোকসকলে এতিয়া বাহিৰলৈ বিনোদ-যাত্ৰালৈ নাযায়; উৎসৱসমূহো একেবাৰে আৰম্ভ নহয়।
Verse 28
सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता। न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा।।2.114.28।।
নিশ্চয়, মোৰ ভ্ৰাতাৰ সৈতে এই নগৰৰ দীপ্তিও গ’ল; অযোধ্যা এতিয়া উজ্জ্বল নহয়—যেন অন্ধকাৰ কৃষ্ণপক্ষৰ বৰষুণে ভৰা ৰাতি।
Verse 29
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः। जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः।।2.114.29।।
মোৰ ভ্ৰাতা কেতিয়া মহোৎসৱৰ দৰে উভতি আহি অযোধ্যাত হৰ্ষ জগাব—যেন গ্ৰীষ্মত মেঘে শীতল আশ্বাস আনে?
Verse 30
तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः। सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथाः।।2.114.30।।
অযোধ্যাৰ মহাপথসমূহ এতিয়া আৰু শোভা নাপায়—সুন্দৰ বেছধাৰী তৰুণ আৰু অন্য নৰসকলৰ দল, উন্নত গতিৰ গৰ্বিত খোজেৰে অহা-যোৱা কৰা, এতিয়া দেখা নাযায়।
Verse 31
एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः। तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव।।2.114.31।।
এইদৰে বহু বিধে কথা কৈ ভৰত পিতৃৰ বাসগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে; সেই নৰেন্দ্ৰ-বিহীন গৃহ সিংহ-বিহীন গুহাৰ দৰে আছিল।
Verse 32
তেতিয়া আত্মসংযমী ভৰতে অন্তঃপুৰখন সম্পূৰ্ণ নিৰীক্ষণ কৰিলে—প্ৰভা ত্যাগ কৰা, দেৱতাই যেন পৰিত্যাগ কৰা, সূৰ্য-বিহীন দিনৰ দৰে; সৰ্বত্ৰ নিৰ্জনতা দেখি, অতি দুঃখিত ভৰতে অশ্ৰু বিসৰ্জন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s moral recognition of legitimacy: he reads Ayodhya’s silence as a civic symptom of dharmic rupture caused by Rama’s exile, implicitly rejecting celebratory kingship in a city whose rightful moral center is absent.
The chapter teaches that political splendour and social festivity are ethically contingent: when dharmic leadership is displaced, the city’s sensory life (sound, scent, movement) collapses into grief, revealing governance as a moral ecology rather than mere administration.
Ayodhya’s public sphere—highways, markets/shops, and festive processions—along with the royal palace and inner apartments are foregrounded, while cultural markers include music-making, garlands, incense (agaru), sandalwood paste, and civic celebrations that cease after Rama’s departure.
Ask anything about Sarga 114 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.