Sarga 23

Verse 1

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधश्शिरा मुहुः ।श्रृत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः ॥१॥

ৰামে এইদৰে কওঁতে লক্ষ্মণ মূৰ নত কৰি বাৰে বাৰে শুনি থাকিল; তাৰ মন দুখ আৰু হঠাৎ হর্ষ—দুয়োটাৰ মাজৰ মধ্যস্থ অৱস্থালৈ পুনঃপুনঃ সৰি গৈছিল।

Verse 2

तदा तु बध्द्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभः ।निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥२॥

তেতিয়া নৰশ্ৰেষ্ঠ লক্ষ্মণে ভ্ৰূমধ্যত ভ্ৰুকুটি কুঁচাই, ক্ৰোধেৰে কঠোৰ নিশ্বাস এৰিলে—যেন গুহাৰ ভিতৰত ৰোষিত মহাসৰ্প ফোঁকাৰ মাৰে।

Verse 3

तस्य दुष्प्रतिवीक्षं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा ।बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम् ॥३॥

তেতিয়া ভ্ৰূকুটি কুঁচকাই দৃষ্টিত দুষ্কৰ হোৱা তেওঁৰ মুখ ক্ৰুদ্ধ সিংহৰ মুখৰ সদৃশ দেখা গ’ল।

Verse 4

अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः ।तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम् ॥४॥अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत् ।

হাতীয়ে যেনেকৈ নিজৰ শুঁড় উঠাই জোকাৰে, তেনেকৈ সি নিজৰ আগ্ৰহস্ত জোকাৰিলে; আৰু গলাটো তিৰ্যকভাৱে আৰু ওপৰ-তললৈ ঝাঁকুনি দি, তীক্ষ্ণ তিৰ্যক দৃষ্টিৰে ভ্ৰাতাক চাই লক্ষ্মণে অগ্ৰজক ক’লে।

Verses 5-6

अस्थाने सम्भ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम् ॥५॥धर्मदोष प्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया ।कथंह्येतदसम्भ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति ॥६॥यथा दैवमशौडीरं शौण्डीर क्षत्रियर्षभ ।

অনুচিত সময়ত তোমাৰ ভিতৰত এই মহা অস্থিৰতা উঠিছে—ধৰ্মৰ বিষয়ে চিন্তা আৰু লোকৰ ৰায়ৰ আশংকাৰ বাবে। দৃঢ়চিত্ত তোমাৰ দৰে পুৰুষে, হে শৌণ্ডীৰ, ক্ষত্ৰিয়সকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, প্ৰকৃততে শক্তিহীন দেৱক শক্তিমান বুলি ক’ব কেনেকৈ পাৰে?

Verse 7

किन्नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि ॥७॥पापयोस्ते कथं नाम तयोश्शङ्का न विद्यते ।

‘দেৱ’ নামৰ এই কৃপণ আৰু শক্তিহীন বস্তুটোক তুমি কিয় প্ৰশংসা কৰিছা? সেই দুজন পাপীৰ বিষয়ে তোমাৰ মনত সন্দেহ কেনেকৈ নুঠে?

Verse 8

सन्ति धर्मोपधा श्लक्ष्णाः धर्मात्मन्किं न बुध्यसे ॥८॥तयोस्सुचरितं स्वार्थं शाठ्यात्परिजिहीर्षतोः ।

হে ধৰ্মাত্মা, তুমি কি নুবুজা? ধৰ্মৰ আৱৰণত সূক্ষ্ম কৌশল—ধৰ্মোপধা—আছে; সেইদ্বাৰা সেই দুজন কপটতাৰে নিজৰ স্বাৰ্থ সাধিবলৈ, সুচৰিত্ৰৰ ভাও ৰাখি, লাভ কেঢ়ি ল’বলৈ বিচাৰে।

Verse 9

यदि नैवं व्यवसितं स्याद्धि प्रागेव राघव ॥९॥तयोः प्रागेव दत्तश्च स्याद्वरः प्रकृतश्च सः ।

হে ৰাঘৱ, যদি এইদৰে আগতেই স্থিৰ সিদ্ধান্ত নোহোৱা হ’লহেঁতেন, তেন্তে দিয়া স্বাভাৱিক সেই বৰ তেওঁলোকক বহু আগতেই দিয়া হৈ পূৰ্ণ হ’লহেঁতেন।

Verse 10

लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम् ।नोत्सहे सहितुं वीर तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥१०॥

হে বীৰ! তোমাৰ বাহিৰে আন কাৰোবাৰ অভিষেক আৰম্ভ কৰা হৈছে; সেয়া লোকদৃষ্টিত ঘৃণিত। মই সেয়া সহিব নোৱাৰোঁ; এই বিষয়ত এনেদৰে কোৱা বাবে মোক ক্ষমা কৰিবা।

Verse 11

येनेय मागता द्वैधं तव बुद्धिर्महामते ।स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि ॥११॥

হে মহামতে! যি ‘ধৰ্ম’ৰ বাবে তোমাৰ বুদ্ধি এই দ্বিধাত পৰিছে, যাৰ প্ৰসঙ্গ-চাপত তুমি মোহিত হৈ পৰিছা—সেই ধৰ্ম মোৰ বাবে দ্ৰেষ্য।

Verse 12

कथं त्वं कर्मणा शक्तः कैकेयीवशवर्तिनः ।करिष्यसि पितुर्वाक्यमधर्मिष्ठं विगर्हितम् ॥१२॥

যেতিয়া কৰ্মত তুমি সক্ষম, তেতিয়া কেকেয়ীৰ বশৱৰ্তী পিতাৰ অধৰ্মিষ্ঠ আৰু নিন্দনীয় বাক্য তুমি কেনেকৈ পালন কৰিবা?

Verse 13

यद्ययं किल्बिषाद्भेदः कृतोऽप्येवं न गृह्यते ।जायते तत्र मे दुःखं धर्मसङ्गश्च गर्हितः ॥१३॥

যদি পাপজনিত এই দ্ৰোহময় ভংগ ঘটিলেও তাক যথাৰ্থ বুলি গ্ৰহণ কৰা নহয়, তেন্তে মোৰ মনত দুখ জন্মে; আৰু ‘ধৰ্ম’ৰ প্ৰতি এই আঁকোৱালি ধৰাও নিন্দনীয় হৈ পৰে।

Verse 14

मनसाऽपि कथं कामं कुर्यास्त्वं कामवृत्तयोः ।तयोस्त्वहितयोर्नित्यं शत्र्वोः पित्रभिधानयोः ॥१४॥

কামবৃত্তিৰে চালিত, তোমাৰ হিতৰ সদা বিৰোধী সেই দুজন—কেৱল ‘মাতা-পিতা’ নাম ধাৰণ কৰা শত্রু—তেওঁলোকৰ ইচ্ছা তুমি মনতেও কেনেকৈ পূৰণ কৰিবা?

Verse 15

यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम् ।तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते ॥१५॥

যদিও তোমাৰ মনে হয় যে তেওঁলোকৰ জেদ দেৱীয় নিয়তি আৰু তেওঁলোকৰ মতও তেনেকুৱাই, তথাপি তুমি তাক উপেক্ষা কৰিবা উচিত; সেই ভাবনাও মোৰ মনত ৰুচি নধৰে।

Verse 16

विक्लबो वीर्यहीनो यस्स दैवमनुवर्तते ।वीरास्सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥१६॥

ভীৰু আৰু বীৰ্যহীন লোকেই কেৱল দেৱীয় নিয়তিক অনুসৰণ কৰে; আত্মগৌৰৱেৰে ভৰা বীৰসকলে দৈৱৰ আগত অপেক্ষা কৰি নাথাকে।

Verse 17

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम् ।न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषस्सोऽवसीदति ॥१७॥

যি পুৰুষে নিজৰ পুৰুষকাৰৰ বলত দেৱীয় নিয়তিকো প্ৰতিহত কৰিবলৈ সক্ষম, সি দৈৱৰ বাবে নিজৰ উদ্দেশ্যত ব্যৰ্থ নহয়, আৰু হতাশাতো নিমজ্জিত নহয়।

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च ।दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति ॥१८॥

আজি তেওঁলোকে দৈৱৰ শক্তি আৰু পুৰুষৰ পৌৰুষ—দুয়োটাই দেখিব; আজি দৈৱ আৰু মানৱ-প্ৰচেষ্টাৰ ভেদ স্পষ্টভাৱে প্ৰকাশ পাব।

Verse 19

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः ।यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम् ॥१९॥

আজি লোকসকলে নিশ্চয় দেখিব—মোৰ পৌৰুষে দেৱবিধিকো হতৰূপে পৰাভূত কৰিলে; যেনেকৈ আজি তেওঁলোকে দেৱাঘাতে বাধাপ্ৰাপ্ত তোমাৰ ৰাজ্যাভিষেক দেখিলে।

Verse 20

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम् ।प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये ॥२०॥

অঙ্কুশকো নমানা উন্মত্ত, নিজৰ বলমদে ধাৱমান গজক যেনেকৈ ৰোধি থোৱা যায়, তেনেকৈ মই মোৰ পৌৰুষে ধাৱমান দেৱবিধিক উলটাই নিবাৰণ কৰিম।

Verse 21

लोकपालास्समस्ता स्ते नाद्य रामाभिषेचनम् ।न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता ॥२१॥

সকলো লোকপাল একেলগে থিয় হলেও আজি ৰামাভিষেক বাধা দিব নোৱাৰে; সম্পূৰ্ণ ত্ৰিলোকেও নোৱাৰে—তেন্তে আমাৰ পিতাৰ কথা ক’ত?

Verse 22

यैर्निवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः ।अरण्ये ते निवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा ॥२२॥

হে ৰাজন, যিসকলে একেলগে তোমাৰ অৰণ্যবাস সমৰ্থন কৰিলে, সেইসকলেই চৌদ্দ বছৰ অৰণ্যতে বাস কৰিব।

Verse 23

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव ।अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते ॥२३॥

সেয়ে মই পিতাৰো আৰু তাৰো সেই আকাঙ্ক্ষা ছেদন কৰিম, যি তোমাৰ অভিষেকত বিঘ্ন ঘটাই নিজৰ পুত্ৰৰ বাবে ৰাজ্য লাভ কৰিব বিচাৰে।

Verse 24

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा ।प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम ॥२४॥

মোৰ বলৰ বিৰুদ্ধে যি থিয় হয়, তাৰ ওপৰত দেৱবলেও তেনে দুখ আনিব নোৱাৰে; মোৰ উগ্ৰ পৌৰুষেই তাক মহাদুখ দিব।

Verse 25

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम् ।आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि ॥२५॥

তুমি প্ৰজাক পালন কৰি—হাজাৰ বছৰৰ অন্ততেও—যেতিয়া বনবাসলৈ গ’বা, তেতিয়া তোমাৰ আৰ্যপুত্ৰসকলে তোমাৰ ঠাইত ৰাজ্য শাসন কৰিব।

Verse 26

पूर्वं राजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते ।प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने ॥२६॥

পূৰ্বকালত ৰাজর্ষিসকলৰ আচৰণ অনুসৰি, প্ৰজাক পুত্ৰসকলৰ হাতত ন্যস্ত কৰি—তেওঁলোকে পুত্ৰবৎ পৰিপালন কৰিব বুলি—তাৰ পিছতহে বনবাস বিধেয় হৈছিল।

Verses 27-28

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया ।नैवमिच्छसि धर्मात्मन् राज्यं राम त्वमात्मनि ॥२७॥प्रतिजाने च ते वीर माऽभूवं वीरलोकभाक् ।राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम् ॥२८॥

হে ধৰ্মাত্মা ৰাম! ৰজা বহু চিন্তাত ব্যগ্ৰ হৈ ৰাজ্যত বিশৃঙ্খলা হ’ব বুলি শংকা কৰি যদি তুমি নিজে ৰাজ্য গ্ৰহণ কৰিবলৈ নেচাও, তেন্তে হে বীৰ, মই তোমাক প্ৰতিজ্ঞা কৰোঁ—যদি মই তোমাৰ ৰাজ্য ৰক্ষা নকৰোঁ, তেন্তে মোৰ বীৰলোক লাভ নোহওক; যেনেকৈ তীৰে সাগৰক সীমাত ৰাখে, তেনেকৈ মই তাক সংৰক্ষণ কৰিম।

Verse 29

मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव ।अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात् ॥२९॥

তুমি তাত মঙ্গলময় বিধিৰে অভিষেক সম্পন্ন কৰি সেই কাৰ্যত ব্যস্ত হৈ থাকা; মই একাই মোৰ বলৰ দ্বাৰা বিৰোধী ৰজাসকলক বলপূৰ্বক ৰোধ কৰিবলৈ যথেষ্ট।

Verse 30

न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे ।नाऽसिराबन्धनार्थाय न शरास्तम्भहेतवः ॥३०॥अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम् ।

মোৰ এই বাহুদ্বয় শোভাৰ বাবে নহয়; এই ধনু অলংকাৰৰ বাবে নহয়; এই খড়্গ কেৱল বান্ধি থোৱাৰ বাবে নহয়; আৰু এই শৰসমূহ নিৰুদ্দেশে থকাৰ বাবে নহয়। এই চাৰিওটা মোৰ বাবে অমিত্ৰ-দমনাৰ্থেই।

Verses 31-32

न चाहं कामयेऽत्यर्थं यस्स्याच्छत्रुर्मतो मम ॥३१॥असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा ।प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये ॥३२॥

মই কাৰো সৈতে শত্রুতা কামনা নকৰোঁ; কিন্তু বিদ্যুৎ সদৃশ দীপ্তি থকা তীক্ষ্ণধাৰ অসি যেতিয়া হাতত লওঁ, তেতিয়া সেই শত্রুক—বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰ হ’লেও—মই ৰেহাই নিদিওঁ।

Verse 33

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे ।हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही ॥३३॥

মোৰ কাৰণে খড়্গৰ আঘাত আৰু চেদনতে চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হোৱা যোদ্ধাসকলৰ হাতীৰ শুঁড়, ঘোঁৰা, হাত, উৰু আৰু শিৰেৰে পৃথিৱী গহীন আৰু অতিকৈ দুৰ্গম হৈ পৰিব।

Verse 34

खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः ।पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः ॥३४॥

আজি মোৰ খড়্গৰ ধাৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ হাতীবোৰ পৃথিৱীত বিজুলীৰে দীপ্ত মেঘৰ দৰে, জ্বলন্ত পৰ্বতৰ দৰে ধপধপকৈ পৰি যাব।

Verse 35

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने ।कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते ॥३५॥

গোধা-বাহুবন্ধ আৰু আঙুলিৰ ৰক্ষাকবচ বান্ধি, ধনু হাতত ধৰি শৰসজ্জ হৈ মই পুৰুষসকলৰ মাজত থিয় দিলে, মোৰ সন্মুখত কোনে পুৰুষত্বৰ গৰ্ব কৰিব পাৰে?

Verse 36

बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहून्जनान् ।विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु ॥३६॥

এজনৰ ওপৰত বহু বাণ নিক্ষেপ কৰি আৰু একেটা বাণেৰে বহুজনক বিদ্ধ কৰি, মই মোৰ শৰসমূহ মানুহ, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ মর্মস্থানলৈ নিয়োজিত কৰিম।

Verse 37

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति ।राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं तव च प्रभोः ॥३७॥

হে প্ৰভো, আজি মোৰ অস্ত্ৰপ্ৰভাৱৰ প্ৰতাপ প্ৰকাশ পাব—ৰাজাক অপ্রভু কৰি তাৰ অধিকাৰ কেঢ়ি ল’বলৈ আৰু হে স্বামী, তোমাৰ প্ৰভুত্ব স্থাপন কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব।

Verses 38-39

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च ।वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च ॥३८॥अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः ।अभिषेचनविघ्नस्य कर्तृ़णां ते निवारणे ॥३९॥

আজি এই দুটা বাহু—চন্দনলেপ, কেয়ূৰধাৰণ, ধনদান আৰু সুহৃদসকলৰ ৰক্ষাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট—হে ৰাম, নিজৰ উপযুক্ত কৰ্ম কৰিব: তোমাৰ অভিষেকত বাধা দিয়া লোকসকলক নিবাৰণ কৰিব।

Verse 40

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यताम् तवा सुहृत्प्राणयशस्सुहृज्जनैः ।यथा तवेयं वसुधा वशे भवे त्तथैव मां शाधि तवास्मि किङ्करः ॥४०॥

মোক কোৱা: আজি হিয়াই তোমাৰ শত্রু কোন, যাক মই প্ৰাণ, যশ আৰু সুহৃদ-জনৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিম? যেনেকৈ এই পৃথিৱী তোমাৰ বশত আহে, তেনেকৈ মোক আদেশ দিয়া; মই তোমাৰ কিঙ্কৰ।

Verse 41

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्यचासकृत् स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः ।उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः ॥४१॥

বাৰে বাৰে অশ্ৰু মচি, লক্ষ্মণক পুনঃপুনঃ সান্ত্বনা দি, ৰঘুবংশবৰ্ধক ৰামে ক’লে: “হে সৌম্য, মোৰ কথা বুজা; পিতৃবচনত মই অটল—এইয়েই সৎপথ।”