Sarga 86
लक्ष्मणगुणवर्णनम् · Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৮৬ত নদীতীৰত ৰাতিভৰ জাগৰণ আৰু বিষাদময় কথোপকথন বৰ্ণিত। বননায়ক গুহাই ভৰতক লক্ষ্মণৰ স্বভাৱ বুজাই কয়—তেওঁ অস্ত্ৰধাৰী হৈ, কেৱল ৰামৰ ৰক্ষাৰ বাবে, অচল জাগি থাকিল। গুহাই সাজি থোৱা শয্যা আগবঢ়ায় আৰু মিত্ৰ-ধৰ্ম তথা আতিথ্য-ধৰ্মৰ দায়িত্বত ৰাম-সেৱাক ধৰ্ম আৰু যশ লাভৰ সাধনা হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰে। তাৰ পাছত কৰুণাৰ সুৰ গাঢ় হয়: ভৰতৰ নিদ্ৰা নাহে, কাৰণ ৰাম সীতাসহ ঘাঁহৰ ওপৰত শুই আছে। যুঁজত অজেয় ৰামেই বনবাসত স্বেচ্ছায় তপস্যাৰ কঠোৰতা গ্ৰহণ কৰিছে—এই বৈপৰীত্য ভৰতক দগ্ধ কৰে। তেওঁ দাশৰথৰ সন্নিকট মৃত্যুৰ আশংকা আৰু অযোধ্যাৰ ক্লান্ত শোকৰ ছবি আঁকে, ৰজা নথকা পৃথিৱীক ‘বিধবা ভূমি’ৰ দৰে কল্পনা কৰে। প্ৰভাতত ভাগীৰথীৰ তীৰত ৰাম-লক্ষ্মণে জটা ধাৰণ কৰে। গুহাই নাওৰে তেওঁলোকক পাৰ কৰায়; সীতা ছাল-বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, ৰাম-লক্ষ্মণ অস্ত্ৰধাৰী আৰু সজাগ হৈ বনপথলৈ আগবাঢ়ে—ক্ষাত্ৰ শক্তি তপস্যামুখী নিৰ্বাসনত ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ পবিত্ৰ প্ৰতিমা।
Shlokas
Verse 1
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः ।भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥१॥
অৰণ্যপথত অভ্যস্ত গুহে, অপ্ৰমেয় মহিমাসম্পন্ন ভৰতক মহাত্মা লক্ষ্মণৰ সৎভাব আৰু গুণসমূহ বৰ্ণনা কৰি ক’লে।
Verse 2
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम् ।भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम् ॥२॥
ভ্ৰাতৃ-ৰক্ষাৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্যে সম্পূৰ্ণ জাগ্ৰত, গুণেৰে যুত আৰু বাণ-ধনু তথা খড়্গ ধাৰণ কৰা লক্ষ্মণক দেখি মই তেওঁক ক’লোঁ।
Verse 3
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥३॥
হে তাত, ৰঘুনন্দন! এই সুখদ শয্যা তোমাৰ নিমিত্তেই সাজি থোৱা হৈছে। নিশ্চিন্ত হৈ ইয়াত সুখে শয়ন কৰা।
Verse 4
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः ।धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥४॥
ইয়াত থকা সকলো লোক দুখ সহিবলৈ অভ্যস্ত; কিন্তু তুমি সুখৰ যোগ্য। সেয়ে, হে ধৰ্মাত্মা, তেওঁৰ ৰক্ষাৰ বাবে আমি জাগি থাকি পাহৰা দিম।
Verse 5
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः ॥५॥
মোৰ বাবে পৃথিৱীত ৰামতকৈ অধিক প্ৰিয় কোনো নাই। উদ্বিগ্ন নহ’বা; তোমাৰ সন্মুখতে মই এই কথাটো সত্য বুলি কৈছোঁ, অসত্য নহয়।
Verse 6
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः ।धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम् ॥६॥
তেওঁৰ প্ৰসাদে মই এই লোকত অতি মহান যশ লাভৰ আশা কৰোঁ—বিপুল ধৰ্মপ্ৰাপ্তি, আৰু অৰ্থ-কামো সম্পূৰ্ণ ৰূপে।
Verse 7
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञातिभिस्सह ॥७॥
সেয়ে মই—ধনু হাতত লৈ—মোৰ সকলো জ্ঞাতিৰ সৈতে, সীতাৰ সৈতে শয়ন কৰি থকা মোৰ প্ৰিয় সখা ৰামক ৰক্ষা কৰিম।
Verse 8
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा ।चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥८॥
মই সদায় এই বনতে বিচৰণ কৰোঁ; সেয়ে ইয়াত মোৰ অজানা একো নাই। যুদ্ধত চতুৰঙ্গ সেনাকো আমি সহি প্ৰতিহত কৰিব পাৰোঁ।
Verse 9
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना ।अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥९॥
ধৰ্মকেই দৃষ্টিত স্থিৰ কৰি ৰখা মহাত্মা লক্ষ্মণৰ এনে বাক্যত আমি সকলোৱে শান্ত হৈ মানি ল’লোঁ।
Verse 10
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥१०॥
দশৰথ-নন্দন ৰাম সীতাৰ সৈতে নিৰাবৰণ ভূমিত শয়ন কৰোঁতে, মোৰ নিদ্ৰা কেনেকৈ আহিব? জীৱন বা সুখেই বা কেনেকৈ সম্ভৱ?
Verse 11
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि ।तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥११॥
হে গুহ, চোৱা—যুদ্ধত সকলো দেৱ-অসুৰ একেলগে আহিলেও যাক সহিব নোৱাৰে, সেই ৰাম আজি সীতাৰ সৈতে তৃণৰ ওপৰত শয়ন কৰি বিশ্ৰাম লৈ আছে।
Verse 12
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः ॥१२॥
মহৎ তপস্যা আৰু নানাবিধ পৰিশ্ৰমে লাভ কৰা দশৰথৰ এই পুত্ৰজন একাই পিতৃসদৃশ শুভ লক্ষণ-গুণেৰে উজ্জ্বল।
Verse 13
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥१३॥
ইয়াৰ প্ৰব্ৰাজ্য হ’লে ৰজাই বেছি দিন নাথাকিব; নিশ্চয়েই মেদিনী শীঘ্ৰে বিধৱা হ’ব।
Verse 14
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने ॥१४॥
মহানাদে কান্দি উঠি শ্ৰমে স্ত্ৰীসকল এতিয়া নিশ্চয় নীৰৱ হৈছে; আজি ৰাজনিবেশনত কোলাহল নিশ্চয় থমকি গৈছে।
Verse 15
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥१५॥
ৰজা, কৌসল্যা আৰু মোৰ জননী—আৰু বাকী সকলোৱে—এই ৰাতি জীয়াই থাকিব বুলি মই আশা নকৰোঁ।
Verse 16
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥१६॥
মোৰ মাতা শত্রুঘ্নক চোৱাচিতা কৰাৰ আশ্ৰয়ে হয়তো জীয়াই থাকিব; কিন্তু বীৰসু কৌসল্যা দুখে চেপি ধৰি বিনাশ পাব।
Verse 17
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥१७॥
ৰামক ৰাজ্য-সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা নকৰিলে, মোৰ পিতাৰ প্ৰিয় আশা-আকাঙ্ক্ষাসমূহ একে একে অপূৰ্ণ হৈ থাকি, তেওঁ নিশ্চয়েই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিব।
Verse 18
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥१८॥
যেতিয়া সেই সময় আহি মোৰ পিতা সেই অৱস্থালৈ উপনীত হ’ব, তেতিয়া পৃথিৱীৰ অধিপতিৰ বাবে প্ৰেতকাৰ্যৰ সকলো সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰা লোকসকলে নিজৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হোৱা বুলি গণ্য কৰিব।
Verses 19-21
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥१९॥गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् ।सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥२०॥आरामोद्यानसंपूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् ।सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥२१॥
মোৰ পিতাৰ ৰাজধানীত—ৰম্য চত্বৰ আৰু চৌমুহানীৰে শোভিত, সু-বিভক্ত মহাপথেৰে সুসজ্জিত; হৰ্ম্য-প্ৰাসাদে সমৃদ্ধ, সৰ্ব ৰত্নেৰে অলংকৃত; গজ-অশ্ব-ৰথৰ ভিৰে ভৰা, তূৰ্যনাদে গুঞ্জিত; সৰ্বকল্যাণে পৰিপূৰ্ণ, হৃষ্ট-পুষ্ট জনসমূহেৰে আকৰ্ষিত; আৰাম-উদ্যান-উপবনেৰে সম্পন্ন, সমাজোৎসৱ-সমাৰোহে দীপ্ত—লোকসকল সুখেৰে বিচৰণ কৰিব।
Verse 22
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयं ।निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥२२॥
এই নিৰ্ধাৰিত সময় শেষ হ’লে—সত্যপ্ৰতিজ্ঞ সেইজনৰ সৈতে, কুশল-মঙ্গল হৈ—আমি পুনৰ সুখেৰে (অযোধ্যাত) প্ৰৱেশ কৰিব পাৰিমনে?
Verse 23
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः ।तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत ॥२३॥
এইদৰে বিলাপ কৰি থকা সেই মহাত্মা ৰাজপুত্ৰজন তাতে থিয় হৈ থাকোঁতেই, সেই ৰাতি পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 24
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ ।अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया ॥२४॥
প্ৰভাতত, নিৰ্মল সূৰ্য উদয় হোৱাত, এই ভাগীৰথীৰ তীৰত মই তেওঁলোক দুয়োকে জটা ধাৰণ কৰাই; আৰু সুকলমে পাৰ কৰাই দিলোঁ।
Verse 25
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ ।वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥२५॥
জটাধাৰী সেই দুয়ো, দ্ৰুমচীৰ বস্ত্ৰধাৰী, মহাবলী—কুঞ্জৰযূথপৰ তুল্য; শ্ৰেষ্ঠ ধনু-বাণ আৰু খড়্গধাৰী, শত্রুদমন—সীতাৰ সৈতে, চাৰিওফালে সতৰ্ক দৃষ্টিৰে চাই চাই আগবাঢ়ি গ’ল।
Inside Sarga 86
Voices in this sarga
- Guha
- Bharata
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the refusal of comfort in service of protection: Lakṣmaṇa remains awake, armed, to guard Rāma, while Guha mobilizes his people to keep watch. The ethical dilemma is whether one may accept rest and normal civic life when the rightful prince embraces hardship—answered here by choosing vigilant service and shared austerity.
The sarga teaches that dharma is verified through conduct under deprivation: true loyalty is not sentiment alone but disciplined protection, truthful speech, and willing hardship. It also underscores the paradox of power: Rāma, unbeatable in battle, accepts a grass-bed, showing that moral authority can exceed political sovereignty.
The Bhāgīrathī (Gaṅgā) riverbank and crossing function as a liminal landmark—transitioning from royal Ayodhyā to forest exile. Cultural markers include adopting jaṭā (ascetic hair), wearing bark garments, and the forest-chief’s ferrying hospitality, all signaling the formal entry into vānaprastha-like exile discipline.
Ask anything about Sarga 86 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
