Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত শোকবিহ্বল সংলাপৰ মঞ্চায়ন দেখা যায়। ৰাণী কৌসল্যা দেহে কঁপনি উঠি, স্থিৰতা হেৰুৱাই, সাৰথি সুমন্ত্ৰক সম্বোধন কৰি তৎক্ষণাৎ ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ আদেশ কৰে। তেওঁ ঘোষণা কৰে যে পুত্ৰ-বিচ্ছেদ তেওঁ সহিব নোৱাৰে; এই বিচ্ছেদত জীৱন ধাৰণ অসম্ভৱ। সুমন্ত্ৰ হাত জোৰ কৰি বিনীতভাৱে সান্ত্বনা দিয়ে। তেওঁ নিৰাশা ত্যাগ কৰিবলৈ কয় আৰু ৰামৰ বনবাসক নীতিধর্মৰ দৃঢ় অনুশীলন, ধৈৰ্য্যশীল সহনশীলতা বুলি ব্যাখ্যা কৰে। লক্ষ্মণৰ সেবাক তেওঁ শৃঙ্খলাবদ্ধ ধৰ্মকৰ্তব্য ৰূপে বৰ্ণনা কৰে, যাৰ ফল পুণ্য আৰু আধ্যাত্মিক মঙ্গল। তাৰ পিছত সুমন্ত্ৰ সীতাৰ আচৰণৰ প্ৰশংসা কৰে—তেওঁ বিষণ্ণ নহয়, নিৰ্জন বনকো ঘৰ যেন মানি আত্মবিশ্বাসী; গাঁও, নদী আৰু বৃক্ষসমূহৰ বিষয়ে কৌতূহলেৰে সুধে; আৰু ৰামত মন এনেদৰে স্থিৰ যে ৰামবিহীন অযোধ্যাও তেওঁৰ বাবে বনভূমিৰ দৰে। সুমন্ত্ৰ সীতাৰ অক্ষয় কান্তি বৰ্ণনা কৰে—যাত্ৰাৰ কষ্টতেও দীপ্তি নুমাই, পদ্ম-চন্দ্ৰ সদৃশ উপমা, অলংকাৰহীন তথাপি উজ্জ্বল পদযুগল, আৰু ৰামৰ আশ্ৰয়ত বন্য জন্তুৰ মাজতো নিৰ্ভয়ে চলা। সৰ্গৰ অন্তত এই আচৰণৰ চিৰস্থায়ী কীৰ্তিৰ কথা কোৱা হয়, তথাপি যথোচিত উপদেশ সত্ত্বেও কৌসল্যাৰ মাতৃশোক থামে নোৱাৰে আৰু তেওঁ পুনঃপুনঃ প্ৰিয় পুত্ৰক আহ্বান কৰি ক্ৰন্দন কৰে।
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।
তেতিয়া কৌসল্যা ভূতগ্ৰস্তাৰ দৰে বাৰে বাৰে কঁপি উঠি, ধৰণীত চেতনাহীন হৈ পৰি থকা যেন, সূত সুমন্ত্ৰক ক’লে।
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।
মোক তাত লৈ যা—য’ত কাকুৎস্থ ৰাম আছে, য’ত সীতা আছে আৰু য’ত লক্ষ্মণ আছে; তেওঁলোকৰ বিনা ইয়াত মই ক্ষণমাত্ৰো জীয়াই থাকিবলৈ নোৎসাহ।
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।
ৰথখন তৎক্ষণাৎ উভতাই দণ্ডকাৰণ্যলৈ মোকো লৈ চলা। মই যদি তেওঁলোকৰ পিছে নাযাওঁ, তেন্তে মই যমলোক—মৃত্যুৰ ধাম—লৈ গম কৰিম।
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।
অশ্ৰুৰ বেগে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ বাক্য থমকি থমকি উঠিলেও, সূতে হাত জোৰ কৰি দেৱী ৰাণীক আশ্বাস দিবলৈ এই কথা ক’লে।
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।
শোক, মোহ আৰু দুখজনিত ব্যাকুলতা ত্যাগ কৰা; অন্তৰৰ সন্তাপ ঝাৰি পেলোৱা। ৰাঘৱে বনত কষ্টক উপেক্ষা কৰি বাস কৰিব।
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।
আৰু লক্ষ্মণো—জিতেন্দ্ৰিয় আৰু ধৰ্মজ্ঞ—বনত ৰামৰ পদসেৱা কৰে; এইদৰে পৰলোকৰ বাবে পুণ্য অৰ্জন কৰে।
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।
নিৰ্জন বনতেও সীতা তাত বাস কৰি নিজৰ ঘৰতে থকা যেনে থাকে; মন সম্পূৰ্ণৰূপে ৰামত ন্যস্ত থাকিলেহে সি নিৰ্ভয় আৰু নিশ্চিন্ত হয়।
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।
তাত দীনতাৰ অতি সূক্ষ্ম চিহ্নো মই একো লক্ষ্য নকৰোঁ; বৈদেহী মোৰ দৃষ্টিত যেন আগতেই গৃহত্যাগী প্ৰবাস-জীৱনত অভ্যস্ত, তেনেকৈ প্ৰতিভাত হয়।
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।
সেই আগতে নগৰৰ উপবনত গৈ যিদৰে আনন্দ কৰিছিল, তেনেদৰেই সীতা এতিয়া নিৰ্জন অৰণ্যসমূহতো সমানভাৱে ৰমণ কৰে।
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।
বালচন্দ্ৰ সদৃশ মুখমণ্ডলধাৰী মনোহৰ সীতা বালিকাৰ দৰে আনন্দ কৰে; ৰামতেই তেওঁৰ মন সম্পূৰ্ণ আশ্ৰিত, আৰু নিৰ্জন বনতো সতি হৈ ৰমণ কৰে।
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।
কাৰণ তেওঁৰ হৃদয় ৰামতেই স্থিৰ, আৰু জীৱনো তেওঁৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ; ৰামবিহীন হলে তেওঁৰ বাবে অযোধ্যাও তেতিয়া বন যেন হ’ব।
Verse 12
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।
বৈদেহী গাঁও-নগৰ, নদীৰ গতি আৰু নানা প্ৰকাৰৰ গছ-গছনি দেখি বাৰে বাৰে সোধে; আৰু ৰাম বা লক্ষ্মণক সুধি জানকী সেই সকলো জানি লয়—অযোধ্যাৰ পৰা মাত্ৰ এক ক্ৰোশ দূৰত, যেন বিনোদ-বনত বাস কৰা দৰে।
Verse 13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।
বৈদেহী গাঁও-নগৰ, নদীৰ গতি আৰু নানা প্ৰকাৰৰ গছ-গছনি দেখি বাৰে বাৰে সোধে; আৰু ৰাম বা লক্ষ্মণক সুধি জানকী সেই সকলো জানি লয়—অযোধ্যাৰ পৰা মাত্ৰ এক ক্ৰোশ দূৰত, যেন বিনোদ-বনত বাস কৰা দৰে।
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।
মোৰ ইমানেই স্মৰণ আছে—তেওঁ হঠাতে কৈকেয়ীক লৈ কিছুমান কথা উচ্চাৰণ কৰিছিল; কিন্তু সেই বাক্য এতিয়া মোৰ মনত প্ৰতিভাত নহয়।
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।
প্ৰমাদবশতঃ উঠি অহা সেই বাক্যবোৰ আঁতৰাই থৈ, সূতে দেৱীক শান্তি আৰু আনন্দ দিয়া মধুৰ, হ্লাদন বাক্য ক’লে।
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।
পথৰ ক্লান্তি, বতাহৰ বেগ, যাত্ৰাৰ ব্যস্ততা আৰু সূৰ্যৰ তাপ—এই সকলোতেও বৈদেহীৰ চন্দ্ৰকিৰণ-সদৃশ প্ৰভা একো ম্লান নহয়।
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।
শতপত্ৰ কমলৰ দৰে আৰু পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ উপম প্ৰভাযুক্ত, সেই দানশীলা বৈদেহীৰ মুখ কেতিয়াও কঁপে নে ম্লান হয়।
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।
অলক্তৰসৰ ৰঙা আভা এতিয়া নাথাকিলেও, আজিও তাইৰ চৰণযুগল অলক্তে ৰঞ্জিত যেন লাগে, পদ্মকোষৰ দৰে দীপ্তিময়।
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।
এতিয়াও বৈদেহী—তেওঁৰ প্ৰেমত ভূষণ ত্যাগ কৰি—নূপুৰৰ মৃদু ঝংকাৰৰ সৈতে, যেন খেলৰ লীলাত মগ্ন, সৌম্য লাৱণ্যৰে খোজ দিছে।
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।
বনত বাস কৰিও হাতী, সিংহ বা বাঘ দেখিলেও সীতা ভয় নকৰে—কাৰণ সি শ্ৰীৰামৰ বাহুত শৰণ লৈ আছে।
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।
তেওঁলোক দয়া-কৰুণাৰ পাত্ৰ নহয়; তুমিও দয়া-কৰুণাৰ পাত্ৰ নহয়, ৰজাও নহয়। কিয়নো এই ধৰ্মাচৰণৰ কাহিনী লোকত চিৰকাল প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব।
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।
শোক দূৰ কৰি, মন প্ৰসন্ন-শান্ত কৰি, মহর্ষিসকলে নিৰ্ধাৰিত কৰা পথত দৃঢ়ভাৱে স্থিত হৈ, বনত ৰমি আৰু বনফল আহাৰ কৰি, তেওঁলোকে পিতাৰ শুভ প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰিছে।
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।
তথাপিও যথাযুক্ত কথা কোৱা সাৰথিয়ে বাধা দিলেও, পুত্ৰশোকে ক্ষীণ হোৱা ৰাণী দেৱীয়ে ‘প্ৰিয়!’ ‘পুত্ৰ!’ আৰু ‘হে ৰাঘৱ!’ বুলি কন্দা থামিল নহয়।
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.