Sarga 43
कौशल्याविलापः · Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৪৩ত কৌশল্যাই শোকাকুল হৈ দাশৰথক সম্বোধন কৰে; দাশৰথ শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে ক্লান্ত হৈ পৰি আছে। কৌশল্যাই কৈকেয়ীৰ আচৰণক সাপৰ উপমাৰে ব্যাখ্যা কৰে—বাঁকা গতি, মুক্ত বিষ, আৰু গৃহৰ ভিতৰতেই শত্রুৰ উপস্থিতিৰ ভয়ংকৰতা—ইয়াৰ দ্বাৰা ৰাজনৈতিক অন্যায়ক ধৰ্ম-নৈতিক সংকেতযুক্ত বিপদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। তাৰ পিছত অভিযোগৰ পৰা আঁতৰি তেওঁ উদ্বিগ্ন ভবিষ্যৎ কল্পনা কৰে: ৰাম, সীতা আৰু লক্ষ্মণ অচিন কষ্টকৰ বনবাসত প্ৰৱেশ কৰিব, ৰাজসুখৰ পৰা বঞ্চিত হৈ ফল-মূল আৰু কন্দ-শাকত জীৱন ধাৰণ কৰিব লাগিব। অধ্যায়টো ‘কদা…?’ ধ্বনিৰে পুনঃপুন প্ৰশ্নৰ মাজেৰে সম্ভাৱ্য গৃহাগমন আঁকে—অযোধ্যাত পতাকা উৰিব, জনসমুদায়ে ৰাজপথত ভাজা শস্য ছটিয়াব, আৰু ভ্ৰাতৃসকল অস্ত্ৰ আৰু মঙ্গল অলংকাৰসহ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিব। মাতৃস্নেহৰ আকুলতা এই আশাত চূড়ান্ত হয় যে ৰাম সৰু শিশুৰ দৰে খেলি-ধেমালি কৰি উভতি আহিব, যি বৰ্তমানৰ হতাশাৰ সৈতে তীব্ৰ বৈপৰীত্য সৃষ্টি কৰে। শেষত কৌশল্যাই কৰ্মফলৰ দোষ নিজৰ ওপৰত লয়—পূৰ্বজন্মত গাই আৰু বাছুৰৰ প্ৰতি কোনো অপৰাধৰ ফল বুলি ভাবে—আৰু কয় যে একমাত্ৰ পুত্ৰৰ দৰ্শন নোহোৱাকৈ জীৱন ধাৰণ প্ৰায় অসম্ভৱ। শোকক দহনকাৰী অগ্নিৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যেন গ্ৰীষ্মৰ সূৰ্যই পৃথিৱীক দগ্ধ কৰে।
Shlokas
Verse 1
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥१॥
তাৰ পাছত শোকত শয্যাত নিৰুৎসাহ হৈ পৰি থকা পাৰ্থিৱজনক দেখি, পুত্ৰশোকত আৰত কৌসল্যাই সেই মহীপতিক ক’লে।
Verse 2
राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा ।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥२॥
সাপৰ দৰে কুটিল কৈকেয়ীয়ে নৰশাৰ্দূল ৰাঘৱৰ ওপৰত বিষ ঢালি দিলে; এতিয়া খোল ছাড়ি দিয়া নাগিনীৰ দৰে সি নিৰ্বাধে ঘূৰি ফুৰিব।
Verse 3
विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥३॥
ৰামক বনবাসলৈ তাড়ি দি, কামনা পূৰ্ণ কৰি সন্তুষ্ট আৰু স্থিৰ হৈ থকা সি, ঘৰৰ ভিতৰৰ দুষ্ট সাপৰ দৰে, মোক বাৰে বাৰে ভয় দেখুৱাব।
Verse 4
अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥४॥
তাইৰ ইচ্ছাৰ অধীন হৈ মোৰ পুত্ৰক দাস ৰূপেও দিয়া ভাল আছিল; তেন্তে ৰাম অন্ততঃ নগৰতেই থাকি, ঘৰত বাস কৰি, ভিক্ষাৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰি ধৰ্মকৰ্ম পালন কৰিলেহেঁতেন।
Verse 5
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥५॥
কৈকেয়ীয়ে নিজৰ ইচ্ছামতে ৰামক তেওঁৰ যোগ্য স্থানৰ পৰা পতিত কৰিলে; যেন পৰ্বদিনত যজ্ঞাগ্নি জ্বলাই দেৱতাৰ ভাগ ৰাক্ষসক দিয়া যজমানৰ দৰে সি আচৰণ কৰিলে।
Verse 6
गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः ॥६॥
গজৰাজৰ দৰে গতি থকা, মহাবাহু ধনুৰ্ধৰ মোৰ বীৰ পুত্ৰ—এতিয়া নিশ্চয়েই পত্নী সীতাৰ সৈতে আৰু লক্ষ্মণৰ সৈতে বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিছে।
Verse 7
वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया ।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति ॥७॥
কৈকেয়ীৰ আদেশত আৰু তোমাৰ অনুমতিত, যিসকলে কেতিয়াও দুখ নেদেখিছিল তেওঁলোকক বনবাসলৈ ত্যাগ কৰা হ’ল; তাত তেওঁলোক কোন অৱস্থালৈ পৰিব?
Verse 8
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥८॥
ৰত্ন আৰু সুখ-সামগ্ৰীৰ পৰা বঞ্চিত, ভোগৰ যোগ্য যৌৱনকালতেই নিৰ্বাসিত—সেই দীনসকলে ফল-মূলকেই আহাৰ কৰি কেনেকৈ জীৱন ধাৰণ কৰিব?
Verse 9
अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः ।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥९॥
মোৰ শোক ক্ষয় কৰা সেই শুভ সময় কেতিয়াবা আহিবনে—যেতিয়া মই ইয়াত ৰাঘৱক তেওঁৰ পত্নী আৰু ভ্ৰাতাৰ সৈতে পুনৰ দেখা পাব?
Verse 10
श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥१०॥
সেই দুজন বীৰ উভতি আহিল বুলি কেৱল শুনিমাত্ৰে হৰ্ষিত জনতাৰে যশস্বিনী অযোধ্যা কেতিয়া পুনৰ গৌৰৱে দীপ্ত হ’ব—উচ্চে উৰুৱা ধ্বজমালাৰে সুসজ্জিত?
Verse 11
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥११॥
অৰণ্যৰ পৰা পুনৰ উভতি অহা সেই নৰব্যাঘ্ৰদ্বয়ক দেখি হৰ্ষিত নগৰী কেতিয়া আনন্দে উল্লসিব—পূৰ্ণিমাৰ জোৱাৰত সাগৰ যেন উথলি উঠে তেনেকৈ?
Verse 12
कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥१२॥
মহাবাহু সেই বীৰ কেতিয়া অযোধ্যা নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিব—ৰথত সীতাদেৱীক আগত ৰাখি, যেন গোধেনুৰ পিছে বৃষভ চলি যায় তেনেকৈ?
Verse 13
कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥१३॥
মোৰ আত্মজ দুজন পুত্ৰ—অৰিন্দম—প্ৰৱেশ কৰোঁতে ৰাজমাৰ্গত সহস্ৰ সহস্ৰ লোক লাজ (ভাজা ধান) ছটিয়াই কেতিয়া স্বাগতম জনাব?
Verse 14
प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ ॥१४॥
অযোধ্যাত প্ৰৱেশ কৰা তেওঁলোকক—শুভ কুণ্ডলধাৰী, উচ্চে ধৰা অস্ত্ৰ-নিস্ত্ৰিংশসহ—মই কেতিয়া দেখিম, যেন উচ্চ শৃংগযুক্ত দুটা পৰ্বত?
Verse 15
कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च ।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥१५॥
কেতিয়া তেওঁলোকে আনন্দিত হৈ নগৰৰ মঙ্গল প্ৰদক্ষিণা কৰিব—যেতিয়া কন্যাসকল আৰু দ্বিজাতি ব্ৰাহ্মণসকলে তেওঁলোকক পুষ্প আৰু ফল অৰ্পণ কৰিব?
Verse 16
कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥१६॥
কেতিয়া ধৰ্মজ্ঞ, দিৱ্য প্ৰভাৰে দীপ্ত, বুদ্ধি আৰু বয়সত পৰিপক্ব ৰাম—তিনিবছৰীয়া শিশুৰ দৰে খেলি-ধেমালি কৰি স্নেহ দেখুৱাই—মোৰ ওচৰলৈ উভতি আহিব?
Verse 17
निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः ॥१७॥
হে বীৰ, মোৰ নিঃসন্দেহ মনে হয়—পূৰ্বকালত মই কদৰ্য ক্ৰূৰতাৰে, দুধ পান কৰিবলৈ আকুল বাছুৰসমূহৰ সন্মুখতে মাতৃগাভীৰ স্তন কাটি দিছিলোঁ; সেই পাপফলেই এই দুখ মোৰ ওপৰত আহিছে।
Verse 18
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥१८॥
হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ, মই বাছুৰক স্নেহ কৰা গাভীৰ দৰে আছিলোঁ; কিন্তু কৈকেয়ীয়ে বলপূৰ্বক মোক বাছুৰবিহীন কৰিলে—যেন সিংহে মাতৃৰ পৰা সৰু বাছুৰটো ছিনাই লৈ গ’ল।
Verse 19
न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥१९॥
গুণেৰে যুত আৰু সৰ্বশাস্ত্ৰবিশাৰদ সেই পুত্ৰবিহীন—মোৰ একমাত্ৰ পুত্ৰ—মই জীৱিত থাকিবলৈ সক্ষম নহয়।
Verse 20
न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥२०॥
মোৰ প্ৰিয় পুত্ৰ—মহাবাহু আৰু মহাবলৱান—তাক নেদেখিলে, এই জীৱনত আগবাঢ়িবলৈ মোৰ একো সামৰ্থ্য আছে বুলি নাভাবোঁ।
Verse 21
अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥२१॥
পুত্ৰশোকৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই অগ্নি এতিয়া জ্বলি উঠি মোক দহিছে; যেনেকৈ নিদাঘৰ তাপে ভগৱান দিবাকৰে নিজৰ তীক্ষ্ণ ৰশ্মিৰে পৃথিৱীক দগ্ধ কৰে।
Frequently Asked Questions
The sarga dramatizes the aftermath of exile as an ethical rupture: Kauśalyā challenges the legitimacy of Kaikeyī’s maneuvering while confronting Daśaratha’s vow-bound decisions that have displaced Rāma from his rightful station.
The dialogue illustrates how grief reshapes moral perception—moving from blame to karmic introspection—while also preserving a dharmic horizon through hope, civic order, and the imagined restoration of rightful presence.
Ayodhyā is depicted through civic-ritual markers: the rājāmārga (royal road), raised flags and banners, public rejoicing, and welcome offerings (lाज/parched grain, flowers, fruits), alongside the contrasting landmark of the forest as the exile-space.
Ask anything about Sarga 43 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
