Sarga 84
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৮৪ত গঙ্গাৰ তীৰত এক উত্তেজনাপূৰ্ণ সাক্ষাৎ দেখা যায়। নিষাদ-প্ৰধান গুহাই নদীৰ কাষত ধ্বজাবাহী ভৰতৰ সেনা শিবিৰ পাতি থকা দেখি প্ৰথমে ভাবিলে যে এই বাহিনী নিৰ্বাসিত শ্ৰী ৰামৰ বাবে সম্ভাৱ্য বিপদ। তেওঁ কৌশলগত আশংকা প্ৰকাশ কৰে—ভৰত কি নদীবাসীক বাঁধিবলৈ বা হত্যা কৰিবলৈ, অথবা ৰামক অনিষ্ট কৰিবলৈ আহিছে নেকি। সেয়ে তেওঁ ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰে: মাছমৰা আৰু নদী-প্ৰহৰীসকলক নিজৰ স্থানত স্থিৰ থাকিবলৈ আদেশ দিয়ে, আৰু সম্পূৰ্ণ সজ্জিত নাওচালকসহ পাঁচশ নাও সাজু কৰি ৰাখিবলৈ কয়। গুহাৰ শর্ত স্পষ্ট: যদি ভৰতৰ মনোভাৱ ৰামৰ প্ৰতি অকল্যাণকাৰী নহয় বুলি প্ৰমাণ হয়, তেন্তে সেই দিনাই সেনাক নিৰাপদে পাৰ হ’বলৈ দিয়া হ’ব। পৰিস্থিতি স্পষ্ট হোৱাৰ পাছত গুহাই ভৰতৰ ওচৰলৈ উপহাৰ (মাছ, মাংস, মদ্য) লৈ যায় আৰু অনুৰোধ কৰে যে তেওঁ গুহাৰ দাস-গৃহত আশ্ৰয় লওক; নিজৰ ৰাজ্যক অধীন বুলি মানি সন্মানেৰে আতিথ্য আগবঢ়ায়। ইয়াত সুমন্ত্ৰ কূটনৈতিক মধ্যস্থ হয়। তেওঁ ভৰতক চিনাকি কৰাই দিয়ে যে গুহা ৰামৰ বৃদ্ধ বন্ধু, দণ্ডকাৰণ্য অঞ্চলৰ পৰিচিত, আৰু তেওঁক সাক্ষাৎ দিয়া উচিত। এইদৰে সন্দেহ মিত্ৰতালৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু গঙ্গা-পথ এক নিয়ন্ত্ৰিত, ধৰ্মসন্মত সমঝোতাৰে নিৰ্ধাৰিত পাৰাপাৰৰ পথ হৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
ततो निविष्टां ध्वजिनीं गङ्गामन्वाश्रितां नदीम्।निषादराजो दृष्ट्वैव ज्ञातीन्सन्त्वरितोऽऽब्रवीत्।।।।
তাৰ পাছত গঙ্গা নদীৰ তীৰ আশ্ৰয় কৰি ধ্বজসহ সেনা শিবিৰ পাতি থকা দেখি, নিষাদৰাজ গুহে তৎক্ষণাৎ নিজৰ জ্ঞাতিসকলক সান্ত্বনা দি ক’লে।
Verse 2
महतीयमितस्सेना सागराभा प्रदृश्यते।नास्यान्तमधिगच्छामि मनसापि विचिन्तयन्।।।।
এইফালে দেখা এই মহাসেনা সাগৰৰ দৰে অপাৰ যেন লাগে; মনতে বিচাৰ কৰিলেও মই ইয়াৰ সীমা ধৰি নাপাওঁ।
Verse 3
यथा तु खलु दुर्बुद्धिर्भरत स्स्वयमागतः।स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे।।।।
দুৰ্বুদ্ধি ভৰত নিজেই আহিছে যেন লাগে; কিয়নো তাত ৰথৰ ওপৰত কোবিদাৰ গছৰ চিহ্নযুক্ত মহাধ্বজ ধাৰণ কৰা মহাকায় পতাকা দেখা যায়।
Verse 4
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति।अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्।।।।सम्पन्नां श्रियमन्विच्छन्स्तस्य राज्ञ स्सुदुर्लभाम्।भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति।।।।
সি কি ৰছীৰে মাছমৰা লোকসকলক বান্ধিব, নে আমাকো বধ কৰিব? নে পিতৃৰ দ্বাৰা ৰাজ্যৰ পৰা নিৰ্বাসিত দাশৰথি শ্ৰীৰামক আঘাত কৰিবলৈ আহিছে?
Verse 5
बन्धयिष्यति वा दाशानथवाऽस्मान्वधिष्यति।अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद्विवासितम्।।2.84.4।।सम्पन्नां श्रियमन्विच्छन्स्तस्य राज्ञ स्सुदुर्लभाम्।भरतः कैकयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति।।2.84.5।।
সাম্পন্ন আৰু অতি দুৰ্লভ ৰাজশ্ৰী অন্বেষণ কৰি কাইকেয়ীপুত্ৰ ভৰত কি ৰামক বধ কৰিবলৈ উদ্দেশ্য কৰি আগবাঢ়িছে?
Verse 6
भर्ताचैव सखाचैव रामो दाशरथिर्मम।तस्यार्थकामास्सन्नद्धा गङ्गाऽनूपे प्रतिष्ठत।।।।
দাশৰথি শ্ৰীৰাম মোৰ স্বামীও সখাও; সেয়ে তেওঁৰ হিতাৰ্থে সন্নদ্ধ হৈ গঙ্গাৰ তীৰত অৱস্থান কৰা।
Verse 7
तिष्ठन्तु सर्वे दाशाश्च गङ्गामन्वाश्रिता नदीम्।बलयुक्ता नदीरक्षा मांसमूलफलाशनाः।।।।
বলেৰে যুক্ত নদীৰক্ষক, মাংস-মূল-ফল আহাৰ কৰা সকলো মাছমৰা লোক গঙ্গা নদীৰ তীৰ আশ্ৰয় কৰি অৱস্থান কৰক।
Verse 8
नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम्।सन्नद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वित्यभ्यचोदयत्।।।।
সেই তেওঁলোকক আদেশ দিলে: “পাঁচশ নাও সাজু কৰি ৰাখা; আৰু প্ৰতিখন নাওত সম্পূৰ্ণ সন্নদ্ধ শ-শজন যুৱ কাইৱৰ্ত থিয় হৈ থাকক।”
Verse 9
यदाऽऽदुष्टस्तु भरतो रामस्येह भविष्यति।सेयं स्वस्तिमती सेना गङ्गामद्य तरिष्यति।।।।
যদি ইয়াত ভৰত ৰামৰ প্ৰতি দুষ্টভাৱী নহয় বুলি প্ৰতীয়মান হয়, তেন্তে এই মঙ্গলময় সেনা আজিেই নিৰাপদে গঙ্গা পাৰ হ’ব।
Verse 10
इत्युक्त्वोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च।अभिचक्राम भरतं निषादाधिपतिर्गुहः।।।।
এইদৰে কৈ, নিষাদাধিপতি গুহে উপায়ন স্বৰূপে মাছ, মাংস আৰু মধু (মদ্য) লৈ ভৰতক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 11
तमायान्तं तु सम्प्रेक्ष्य सूतपुत्रः प्रतापवान्।भरतायाऽचचक्षेऽथ विनयज्ञो विनीतवत्।।।।
তেওঁক আহি থকা দেখি, প্ৰতাপৱান সূতপুত্ৰ সুমন্ত্ৰ—বিনয়জ্ঞ—বিনীতভাৱে ভৰতক জনালে।
Verse 12
एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः।कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते सखा।।।।
এইজনাই সেই নেতা, হাজাৰ হাজাৰ জ্ঞাতিজনে ঘেৰি আছে; দণ্ডকাৰণ্যৰ পথ-পদ্ধতিত কুশল, বয়সে বৃদ্ধ, আৰু তোমাৰ ভ্ৰাতাৰো সখা।
Verse 13
तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः।असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ।।।।
সেয়ে, হে কাকুৎস্থবংশজ, নিষাদাধিপ গু্হে তোমাক দৰ্শন কৰক; ৰাম-লক্ষ্মণ য’ত আছে, সি নিঃসন্দেহে জানিব।
Verse 14
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राद्भरत श्शुभम्।उवाच वचनं शीघ्रं गुहः पश्यतु मामिति।।।।
সুমন্ত্ৰৰ এই শুভ বাক্য শুনি ভৰত তৎক্ষণাৎ ক’লে: “গুহে শীঘ্ৰে মোক দৰ্শন কৰক।”
Verse 15
लब्ध्वाऽभ्यनुज्ञां संहृष्टो ज्ञातिभिः परिवारितः।आगम्य भरतं प्रह्वो गुहो वचनमब्रवीत्।।।।
অনুমতি পাই আনন্দিত গু্হে জ্ঞাতিজনেৰে পৰিবেষ্টিত হৈ ভৰতৰ ওচৰলৈ আহিল; বিনয়ে প্ৰণাম কৰি সি বাক্য ক’লে।
Verse 16
निष्कुटश्चैव देशोऽयं वञ्चिताश्चापि ते वयम्।निवेदयामस्ते सर्वे स्वके दासकुले वस।।।।
এই দেশ যেন তোমাৰ নিজস্ব উপবনৰ দৰে, আৰু আমিও তোমাৰ আশ্ৰিত। আমি সকলোৱে নিবেদন কৰোঁ: তোমাৰ দাসৰ গৃহতে বাস কৰা।
Verse 17
अस्ति मूलं फलञ्चैव निषादैस्समुपाहृतम्।आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत्।।।।
নিষাদসকলে মূল আৰু ফল সংগ্ৰহ কৰি আনিছে; সেঁতসেঁতে মাংস আৰু শুকান মাংসো আছে; লগতে বনজ নানা প্ৰকাৰৰ প্ৰচুৰ সামগ্ৰীও মহৎ পৰিমাণে উপস্থিত আছে।
Verse 18
आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम्।अर्चितो विविधैः कामै श्श्व स्ससैन्यो गमिष्यसि।।।।
মই আশা কৰোঁ যে তোমাৰ সেনা তৃপ্তভাৱে আহাৰ গ্ৰহণ কৰি এই ৰাতি ইয়াতেই বাস কৰিব; নানাবিধ সুখ-সুবিধাৰে সন্মানিত হৈ, তুমি কাইলৈ সেনাসহ প্ৰস্থান কৰিবা।
Frequently Asked Questions
Guha faces a dharma-laden security dilemma: protect Rāma’s interests and his own river community while avoiding unjust hostility toward Bharata; he responds with conditional defense—prepare boats and guards—until Bharata’s intent is verified.
The episode models prudent ethics: vigilance is compatible with goodwill when guided by evidence, mediation, and respect for legitimate bonds; hospitality becomes a civic instrument that transforms potential conflict into ordered passage.
The Gaṅgā bank (anūpa) is treated as a strategic corridor controlled by boatmen (dāśa/kaivarta) and local polities (Niṣādas), while Dandaka is referenced as the forest-region Guha knows—mapping routes relevant to Rāma and Lakṣmaṇa’s whereabouts.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.