Sarga 8
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত মন্থৰাই কৌশলেৰে কৈকেয়ীক বুজাই ৰামৰ যুৱৰাজ্য-অভিষেকক কৈকেয়ী আৰু ভৰতৰ বাবে এক অস্তিত্বগত বিপদ হিচাপে দেখুৱায়। আৰম্ভণিতে মন্থৰাই ৰাজদৰবাৰৰ সৌজন্য-প্ৰতিদানৰ নিয়ম ভাঙি দিয়ে—উপহাৰস্বৰূপ অলংকাৰ পেলাই দি সান্ত্বনা গ্ৰহণ নকৰাৰ সংকেত দিয়ে আৰু কৌশলী উপদেশ আৰম্ভ কৰে। তেওঁ কৈকেয়ীৰ আনন্দক ‘দুখৰ সাগৰ’ৰ উপমাৰে উলটাই আগন্তুক ক্ষতিৰ ৰূপ দিয়ে। মন্থৰাৰ ৰাজনৈতিক যুক্তি হ’ল—উত্তৰাধিকাৰ ৰামৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ পাছত ৰামৰ পুত্ৰলৈ যাব, ফলত ভৰত ধীৰে ধীৰে বঞ্চিত হ’ব; সেয়েহে যৌথ ৰাজশক্তি প্ৰশাসনিকভাৱে অসম্ভৱ। তাড়না বঢ়াবলৈ তেওঁ কৈকেয়ীৰ কৌশল্যাৰ অধীনতা আৰু ভৰতৰ অধিকাৰহানি, নিৰ্বাসন বা তাতোকৈ ভয়ংকৰ পৰিণতিৰ আশংকা তোলে, আৰু কয় যে নিকটতা আৰু দলীয় সংযোগ (লক্ষ্মণ ৰামৰ সৈতে, শত্রুঘ্ন ভৰতৰ সৈতে) সুৰক্ষা-অসুৰক্ষা নিৰ্ধাৰণ কৰে। কৈকেয়ীয়ে প্ৰথমে ৰামৰ গুণ—ধৰ্মজ্ঞ, সংযমী, কৃতজ্ঞ, সত্যবাদী—প্ৰশংসা কৰি আশংকা মানি নলয়; তেতিয়া মন্থৰাই অধিক তীক্ষ্ণ ভাষাৰে অপমানৰ ভৱিষ্যৎ চিত্ৰ আঁকে। এই সৰ্গে দেখুৱায় কেনেকৈ অনুভূতিক নীতিত ৰূপান্তৰ কৰি অস্ত্ৰ কৰা হয়, আৰু আগলৈ বৰদান দাবী আৰু অভিষেক-পরিকল্পনা উলটোৱাৰ ভূমি প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्।उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता।।2.8.1।।
কিন্তু মন্থৰা তাইৰ প্ৰতি অসূয়াৰে সেই অলংকাৰটো ত্যাগ কৰিলে; তাৰ পাছত ক্ৰোধ আৰু দুঃখেৰে ভৰি এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे।शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे।।2.8.2।।
হে মূৰ্খিনী, অস্থানত এই হৰ্ষ কিয় দেখুৱাইছা? তুমি যে শোক-সাগৰৰ মাজতে থিয় হৈ আছা, সেয়া নুবুজা নেকি?
Verse 3
मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती।यच्छोचितव्ये हृष्टाऽसि प्राप्येदं व्यसनं महत्।।2.8.3।।
হে দেৱী ৰাণী, দুখে আর্দ্ৰিত হৈও মই মনতে তোমাক উপহাস কৰি হাঁহোঁ; কিয়নো য’ত শোক কৰা উচিত, তাত তুমি এই মহা বিপদ লাভ কৰিও হৰ্ষিত হৈছা।
Verse 4
शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत्।अरेस्सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम्।।2.8.4।।
মই তোমাৰ দুৰ্মতি দেখি শোক কৰোঁ। সপত্নীৰ পুত্ৰ—শত্ৰুসম—তাৰ বৃদ্ধি যদি মৃত্যুৰ আগমনৰ দৰে হয়, তেন্তে কোন প্ৰাজ্ঞা নাৰী তাত হৰ্ষিত হ’ব?
Verse 5
भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम्।तद्विचिन्त्य विषण्णाऽस्मि भयं भीताऽद्धि जायते।।2.8.5।।
ৰাজ্যাধিকাৰ সৰ্বসাধাৰণ হোৱাৰ বাবে ৰামৰ ভয় কেৱল ভৰতৰ পৰাই। এই কথা বিচাৰি মই বিষণ্ণ; কিয়নো ভীতজনৰ পৰাই ভয় জন্মে।
Verse 6
लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः।शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा।।2.8.6।।
মহেষ্বাস লক্ষ্মণ সৰ্বাত্মনাৰে ৰামৰ প্ৰতি নিবেদিত; আৰু শত্রুঘ্নো ভৰতৰ প্ৰতি তেনেদৰে নিষ্ঠাবান—যেনেকৈ লক্ষ্মণ কাকুত্স্থ ৰামৰ প্ৰতি।
Verse 7
प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि।राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः।।2.8.7।।
হে সুন্দৰী, জন্মক্ৰম অনুসাৰেও ৰাজ্যসিংহাসনৰ ক্ৰম ভৰতৰেই ওচৰ। সেই দুজন কনিষ্ঠৰ বাবে ত ই বহু দূৰ।
Verse 8
विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः।भयात्प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम्।।2.8.8।।
ক্ষত্ৰধৰ্মৰ আচৰণত নিপুণ, প্ৰাজ্ঞ আৰু যথাসময়ত কৰ্মকাৰী ৰামক লৈ—তোমাৰ পুত্ৰক চিন্তা কৰি—মই ভয়ত কঁপি উঠোঁ।
Verse 9
सुभगा खलु कौशल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते।यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः।।2.8.9।।
নিশ্চয় কৌশল্যা ধন্যা—যাৰ পুত্ৰক কাইলৈ পুষ্য নক্ষত্ৰত, শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজোত্তম ব্ৰাহ্মণসকলে, মহৎ যুবৰাজ্য-পদত অভিষেক কৰিব।
Verse 10
प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम्।उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्त्वं कृताञ्जलिः।।2.8.10।।
প্ৰসিদ্ধা আৰু এতিয়া আনন্দিত, শত্রু দমন কৰা কৌসল্যাৰ ওচৰত তুমি দাসীৰ দৰে হাত জোৰ কৰি সেৱা কৰিব লাগিব।
Verse 11
एवं चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि।पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति।।2.8.11।।
যদি এনেকৈ হয়, তেন্তে আমাৰ সৈতে তুমিও তাইৰ প্ৰেষ্যা হ’বা; আৰু তোমাৰ পুত্ৰও ৰামৰ দাস্যভাৱলৈ পতিত হ’ব।
Verse 12
हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमास्स्त्रियः।अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये।।2.8.12।।
ৰামৰ পক্ষৰ সকলো শ্ৰেষ্ঠা নাৰী নিশ্চয় হৰ্ষিত হ’ব; কিন্তু ভৰতৰ ক্ষয়ত তোমাৰ বোৱাৰীসকল আনন্দহীন হৈ পৰিব।
Verse 13
तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः।रामस्यैव गुणान्देवी कैकेयी प्रशशंस ह।।2.8.13।।
মন্তৰাক এইদৰে পৰম প্ৰীতিতে কথা কোৱা দেখি, দেৱী কৈকেয়ীয়ে তেতিয়া ৰামৰ গুণসমূহকেই প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 14
धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञस्सत्यवाक्छुचिः।रामो राज्ञ स्सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति।।2.8.14।।
ৰাম ধৰ্মজ্ঞ; গুৰুজনৰ শাসনত দান্ত, সংযমী; কৃতজ্ঞ, সত্যবাক্য আৰু শুচি। ৰজাৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ হোৱাৰ বাবে সি যুবৰাজ্যৰ যোগ্য।
Verse 15
भ्रातृ़न्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति।सन्तप्स्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम्।।2.8.15।।
দীৰ্ঘায়ু ৰামে ভ্ৰাতৃসকল আৰু ভৃত্যসকলক পিতাৰ দৰে পালন কৰিব। হে কুব্জে, ৰামাভিষেকৰ কথা শুনি তুমি কিয় শোকাতুৰ হওঁছা?
Verse 16
भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम्।पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः।।2.8.16।।
আৰু পুৰুষৰ্ষভ ভৰতেও নিশ্চয়—ৰামৰ শতবৰ্ষাধিক ৰাজত্বৰ পাছত—পিতৃ-পৈতামহিক ৰাজ্য লাভ কৰিব।
Verse 17
सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे।भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे।।2.8.17।।
হে মন্থৰে, তুমি সমৃদ্ধি লাভ কৰিছা, এতিয়াও সুখত আছা, আৰু ভৱিষ্যতেও কল্যাণেই থাকিব—তেন্তে কিয় তুমি শোকত তপিছা?
Verse 18
यथा मे भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः।कौशल्यातोऽतिरिक्तं च सोऽनुशुश्रूषते हि माम्।।2.8.18।।
ভৰত যেনেকৈ মোৰ বাবে মান্য আৰু প্ৰিয়, ৰাঘৱ (ৰাম) তাতকৈও অধিক মান্য; কৌশল্যাৰ বাবে যিমান কৰে, তাতকৈও বেছি কৰি সি মোৰ সেৱা-শুশ্ৰূষা কৰে।
Verse 19
राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा।मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रातृ़ंश्च राघवः।।2.8.19।।
যদি ৰাজ্য ৰামৰ হয়, তেন্তে সেই ৰাজ্য ভৰতৰো হয়; কিয়নো ৰাঘৱে নিজৰ ভাতৃসকলক নিজৰ আত্মাৰ দৰে গণ্য কৰে।
Verse 20
कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता।दीर्घमुष्णं च विनिश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।2.8.20।।
কৈকেয়ীৰ বাক্য শুনি মন্থৰে অতি দুৰ্খিত হ’ল; দীঘলীয়া আৰু উষ্ণ নিশ্বাস এৰি, সি কৈকেয়ীক এইদৰে ক’লে।
Verse 21
अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे। शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे।।2.8.21।।
মূৰ্খতাৰ অন্ধতাত তুমি নিজৰেই দুৰৱস্থা বুজি নাপোৱা; শোক আৰু ব্যসনে বিস্তৃত দুঃখ-সাগৰত ডুবি থাকি আগলৈ আহিবলগীয়া অনৰ্থ তুমি দেখা নাপোৱা।
Verse 22
भविता राघवो राजा राघवस्यानु यस्सुतः।राजवंशात्तु कैकेयि भरतःपरिहास्यते।।2.8.22।।
ৰাঘৱ ৰজা হ’ব, আৰু ৰাঘৱৰ পিছত তেওঁৰেই পুত্ৰে ৰাজ্য লাভ কৰিব; কিন্তু হে কৈকেয়ী, ভৰত ৰাজবংশৰ পৰা ঠেলি দিয়া হ’ব আৰু পৰিহাসৰ বিষয় হৈ পৰিব।
Verse 23
न हि राज्ञस्सुता स्सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि।स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत्।।2.8.23।।
হে ভামিনী, ৰজাৰ সকলো পুত্ৰে ৰাজ্য-সিংহাসনত স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে; সকলোকে শাসক কৰি স্থাপন কৰিলে মহা অনয় আৰু অরাজকতা জন্মিব।
Verse 24
तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः।स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि।।2.8.24।।
সেয়েহে, হে কৈকেয়ী—হে নিৰ্দোষাঙ্গিনী—ৰজাসকলে ৰাজ্যতন্ত্ৰৰ ভাৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰক অৰ্পণ কৰে; নতুবা গুণৱান অন্য পুত্ৰকো অৰ্পণ কৰে।
Verse 25
असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति।अनाथवत्सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले।।2.8.25।।
হে বৎসলে, তোমাৰ পুত্ৰ অতি দাৰুণভাৱে চুৰমাৰ হ’ব; অনাথৰ দৰে সুখৰ পৰা আৰু ৰাজবংশৰ উত্তৰাধিকাৰৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হ’ব।
Verse 26
साऽहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे।सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्छसि।।2.8.26।।
মই তোমাৰ হিতাৰ্থে ইয়ালৈ আহিছোঁ; কিন্তু তুমি মোক বুজি নাপাওঁ। তোমাৰ সপত্নীৰ ভাগ্য বৃদ্ধি পোৱা সময়ত, মোক ‘বাকী’ বুলি ধৰি যি দান দিব খুজিছা, সেই দানেই দিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা।
Verse 27
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम्।देशान्तरं वा नयिता लोकान्तरमथाऽपि वा।।2.8.27।।
ৰাম নিশ্চয় কণ্টকৰহিত (বিৰোধীশূন্য) ৰাজ্য লাভ কৰি ভৰতক দেশান্তৰলৈ তাড়ি দিব—নচেৎ তাক পৰলোকলৈও পঠাই দিব।
Verse 28
बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया।सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि।।2.8.28।।
কাৰণ ভৰতক তুমি সৰু থাকোঁতেই মাতুলৰ ঘৰলৈ পঠাইছিলা। আৰু নিকটতাই স্থাৱৰ বস্তুৰ মাজতো স্নেহ-সৌহাৰ্দ জন্মায়।
Verse 29
भरतस्याप्यनुवशश्शत्रुघ्नोऽपि समं गतः।लक्ष्मणो हि यथा रामं तथाऽसौ भरतं गतः।।2.8.29।।
আৰু ভৰতৰ আজ্ঞাপালক শত্রুঘ্নো সমানভাৱে তেওঁৰ সৈতে গৈছে। লক্ষ্মণ যিদৰে ৰামৰ সৈতে থাকে, তেনেদৰে শত্রুঘ্ন ভৰতৰ সৈতে থাকে।
Verse 30
श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीविभिः।सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद्भयात्।।2.8.30।।
শুনা যায় যে বনবাসীয়ে কাটিবলৈ চিহ্নিত কৰা কোনো গছ, ওচৰত গজি উঠা ইষীকা নামৰ কাঁইটীয়া ঘাঁহৰ সান্নিধ্যত মহাভয়ৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 31
गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः।अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम्।।2.8.31।।
সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণে ৰামক ৰক্ষা কৰে, আৰু ৰাঘৱ ৰামেও লক্ষ্মণক ৰক্ষা কৰে; অশ্বিনীদ্বয়ৰ দৰে তেওঁলোকৰ ভ্ৰাতৃস্নেহ লোকসমূহত প্ৰসিদ্ধ।
Verse 32
तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति।रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः।।2.8.32।।
সেয়ে ৰামে লক্ষ্মণৰ প্ৰতি অতি সামান্যো পাপসদৃশ অপকাৰ নকৰিব; কিন্তু ভৰতৰ বিষয়ে সন্দেহ নাই—ৰামে তেওঁক অপকাৰ কৰিব।
Verse 33
तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः।एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव।।2.8.33।।
সেয়ে ৰাজগৃহৰ পৰােই তোৰ পুত্ৰ সিধাই বনলৈ যাওক; এইটোৱেই মোৰ মনত ৰোচে, আৰু সঁচাকৈয়ে তোৰ বাবেও অতি হিতকৰ।
Verse 34
एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति।यदि चेद्भरतो धर्मात्पित्र्यं राज्यमवाप्स्यसि।।2.8.34।।
এইদৰে তোৰ আৰু তোৰ সমগ্ৰ জ্ঞাতিপক্ষৰ নিশ্চয়েই শ্ৰেয় হ’ব—যদি ভৰত ধৰ্মমাৰ্গে পিতৃ-পাৰম্পৰ্য ৰাজ্য লাভ কৰে।
Verse 35
स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः।समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे।।2.8.35।।
সুখত অভ্যস্ত সেই বালক—তোৰ ভৰত—ৰামৰ স্বভাৱগত প্ৰতিদ্বন্দ্বী। সকলো উপায়-সাধন হেৰুৱাই, সমৃদ্ধ ৰামৰ বশত সি কেনেকৈ জীৱিব?
Verse 36
अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम्।प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि।।2.8.36।।
যেনেকৈ অৰণ্যত সিংহে গজযূথপতিক আক্ৰমণ কৰে, তেনেকৈ ৰামে ভৰতক আচ্ছাদিত কৰি দমন কৰিব; সেয়ে তাক ৰক্ষা কৰা তোমাৰ উচিত।
Verse 37
दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया।राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत्।।2.8.37।।
আগতে, সৌভাগ্যৱতী হৈ অহংকাৰত তুমি ৰামমাতাক—তোমাৰ সপত্নীক—অবমাননা কৰিছিলা; সি সেই বৈৰ কেনেকৈ নাশোধিব?
Verse 38
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिप्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम्।तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवंसहैव दीना भरतेन भामिनि।।2.8.38।।
হে ভামিনী, ৰত্নাকৰ, পৰ্বত আৰু নগৰে সমৃদ্ধ এই পৃথিৱী যেতিয়া ৰামে লাভ কৰিব, তেতিয়া তুমিো ভৰতৰ সৈতে অশুভ পৰাভৱ, দীনতা আৰু অপমানত পতিত হ’বা।
Verse 39
यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यतिध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति।अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे परस्य चैवाद्य विवासकारणम्।।2.8.39।।
ৰামে এই পৃথিৱী লাভ কৰিলে ভৰত নিশ্চয়েই বিনষ্ট হ’ব। সেয়ে এতিয়াই তোমাৰ পুত্ৰৰ বাবে ৰাজ্যৰ কথা চিন্তা কৰা; আৰু প্ৰতিদ্বন্দ্বী ৰামক বনবাসলৈ পঠোৱাৰ উপায়ো স্থিৰ কৰা।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Mantharā’s rejection of Kaikeyī’s gift (discarding the ornament) followed by an ethical-political reframing: whether Kaikeyī should treat Rāma’s coronation as a shared family good or as a threat requiring defensive action for Bharata’s future.
The sarga demonstrates how virtues and intentions can be overridden by fear-driven narratives: persuasive speech can convert private emotion into public policy, and dharma-discourse (praising Rāma’s qualities) may fail when security, status, and rivalry dominate decision-making.
Cultural markers include the Puṣya nakṣatra timing for coronation, the reference to Rājagṛha as Bharata’s maternal-uncle residence, and illustrative tradition through the Iśīkā-grass analogy and the Aśvins simile for ideal brotherhood.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.