Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च ।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः ॥१॥

বসিষ্ঠে দশৰথৰ পত্নীসকলক আগত ৰাখি, ৰামদৰ্শনৰ তৃষ্ণাত আকুল হৈ, সেই স্থানৰ দিশে প্ৰস্থান কৰিলে।

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम् ॥२॥

ৰাজপত্নীসকল মন্দ গতিৰে মন্দাকিনীৰ ফালে গৈ থাকোঁতে, তাত ৰাম-লক্ষ্মণে সেৱা কৰা সেই তীৰ্থস্থান দেখিলে।

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः ॥३॥

কৌসল্যাই অশ্ৰুপূৰ্ণ আৰু শোকত ক্ষীণ হোৱা মুখেৰে, দীন হৈ সুমিত্ৰা আৰু আন ৰাজ-মহিষীসকলক ক’লে।

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः ॥४॥

ইয়াই বনাঞ্চলৰ পূৰ্বদিশৰ সেই পবিত্ৰ তীৰ্থ—অনাথ, ক্লিষ্ট হ’লেও অক্লিষ্টকৰ্মা সেইসকলৰ সৈতে সম্পৃক্ত—যিসকলক নিজ বিষয়-ৰাজ্যৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হৈছিল।

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः ।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात् ॥५॥

হে সুমিত্ৰা, ইয়াৰ পৰা তোৰ পুত্ৰ সৌমিত্ৰি সদা অতন্দ্ৰিত হৈ নিজেই জল আনে—মোৰ পুত্ৰৰ হিতাৰ্থে।

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः ।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः ॥६॥

হে দেৱী, তোমাৰ পুত্ৰে যদিও নীচ যেন লগা কামো কৰিছে, তথাপি সি নিন্দনীয় নহয়; কিয়নো ভাতৃৰ হিতৰ বাবে কৰা যি-কোনো কাৰ্য গুণে গুণে মহিমান্বিত হৈ প্ৰশংসনীয় হয়।

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः ।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु ॥७॥

আজিো তোমাৰ এই পুত্ৰ—ক্লেশৰ অভ্যাস নথকা আৰু তাত উপযুক্ত নহোৱা—তাৰ ওপৰত জোৰকৈ আৰোপ কৰা এই কঠোৰ, অপমানজনক আৰু নীচ অৰ্থবহ কাম ত্যাগ কৰক।

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना ॥८॥

আয়তলোচনা কৌসল্যাই মাটিৰ ওপৰত দক্ষিণমুখ অগ্ৰ থকা দৰ্ভ ঘাঁহৰ ওপৰত পিতৃৰ অৰ্থে অৰ্পণস্বৰূপে থোৱা ইঙ্গুদীৰ পিণ্যাকেৰ পিণ্ডসমূহ দেখিলে।

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः ॥९॥

ভূমিত পিতৃৰ নিমিত্তে শোকাকুল ৰামে থোৱা সেই অৰ্পণ দেখি দেৱী কৌসল্যাই দশৰথৰ সকলো পত্নীক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः ।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि ॥१०॥

ইক্ষ্বাকুনাথ মহাত্মা দশৰথৰ উদ্দেশ্যে ৰাঘৱে যথাবিধি যি পিতৃ-তৰ্পণ অৰ্পণ কৰিছে—সেয়া চাওক।

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः ।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम् ॥११॥

দেৱসমান সেই মহাত্মা ৰজাই পূৰ্বে সকলো ভোগ-সুখ উপভোগ কৰিছিল; তেওঁৰ বাবে এই আহাৰ উপযুক্ত বুলি মই নাভাবোঁ।

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः ।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः ॥१२॥

চতুৰন্তা মাহী ভোগ কৰি, মহেন্দ্ৰসদৃশ পৰাক্ৰমী সেই বসুধাধিপ—যি পূৰ্বে সমগ্ৰ ভূমিৰ ৰাজ্য উপভোগ কৰিছিল—এতিয়া ইঙ্গুদীৰ গুদাৰ পিণ্যাক কেনেকৈ ভুঞ্জিব?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा ।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान् ॥१३॥

সেয়ে লোকত ইয়াতকৈ অধিক দুখজনক মোৰ দৃষ্টিত একো নাই—যে একসময় সমৃদ্ধিমান ৰামে পিতৃক ইঙ্গুদী কুটি কৰা পিণ্যাক অৰ্ঘ্যস্বৰূপে দিবলগীয়া হৈছে।

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा ॥१४॥

ৰামে পিতৃক ইঙ্গুদীৰ গুদাৰ পিণ্যাক দিয়া দেখাৰ পিছত, দুখত মোৰ হৃদয় সহস্ৰধা কিয় ফাটি নাযায়?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥१५॥

এতিয়া লোকত প্ৰচলিত এই কথাটি মোৰ ওচৰত সত্য যেন লাগে—মানুহ যি অন্নে জীৱন ধাৰে, তাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দেৱতাসকলেও সেই একে অন্ন ভুঞ্জে।

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम् ॥१६॥

এইদৰে শোকাকুলা কৌসল্যাক আশ্বাস দি, সহপত্নীসকল তেতিয়া আগবাঢ়িল; আৰু আশ্ৰমত তেওঁলোকে ৰামক স্বৰ্গচ্যুত দেৱতাৰ দৰে দেখিলে।

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः ।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः ॥१७॥

সকলো ৰাজভোগ ত্যাগ কৰা ৰামক দেখি মাতৃসকল শোকত ক্ষীণ হৈ, আৰ্ত স্বৰে কান্দি উঠি অশ্ৰুধাৰা বোৱালে।

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः ॥१८॥

তেতিয়া ৰাম উঠি, মনুজব্যাঘ্ৰ আৰু সত্যত অচল হৈ, সকলো মাতৃৰ শুভ চৰণ ধৰি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে।

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः ।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः ॥१९॥

আয়তলোচন ৰাণীসকলে সুখস্পৰ্শী, মৃদু আঙুলিযুক্ত শুভ হাতেৰে ৰামৰ পিঠিৰ ধূলি স্নেহেৰে মচি পেলালে।

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः ।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम् ॥२०॥

সৌমিত্ৰি লক্ষ্মণো সেই সকলো মাতৃক দেখি দুঃখাকুল হ’ল; ৰামৰ পিছত পিছত গৈ, ভক্তিভাৱে ধীৰে ধীৰে তেওঁলোকক প্ৰণাম জনালে।

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः ।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे ॥२१॥

যেনে শ্ৰীৰামৰ প্ৰতি, তেনেদৰে দশৰথনন্দন শুভলক্ষণ লক্ষ্মণৰ প্ৰতিও সকলো ৰাণীয়ে সমান স্নেহ আৰু সন্মানেৰে আচৰণ কৰিলে।

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता ।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता ॥२२॥

সীতাও দুখিত হৈ শ্বশ্ৰূসকলৰ চৰণ ধৰি প্ৰণাম কৰিলে; অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়নেৰে তেওঁলোকৰ আগত থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा ।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥२३॥

বনবাসে কৃশ আৰু দীন, দুখাৰ্ত সীতাক মাতৃয়ে কন্যাক যিদৰে আলিঙ্গন কৰে, তেনেদৰে কৌসল্যাই আলিঙ্গন কৰি কথা ক’লে।

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने ॥२४॥

বিদেহৰাজৰ কন্যা, দশৰথৰ স্নুষা আৰু শ্ৰীৰামৰ পত্নী—তেওঁ কেনেকৈ নিৰ্জন বনলৈ গৈ এনে দুখত পৰিল?

Verses 25-26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः ॥२५॥मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम् ।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः ॥२६॥

হে সীতা, তোমাৰ মুখমণ্ডল দৰ্শন কৰি, যি সূৰ্যৰ তাপত জ্বলা পদ্মফুলৰ দৰে, শুকান কুমুদৰ দৰে, ধূলিৰে আবৃত সোণৰ দৰে, বা মেঘৰে আবৃত চন্দ্ৰৰ দৰে, শোকৰ অগ্নিয়ে মোৰ মনত জ্বলে। এই শোকে, হে বিদেহৰ ৰাজকুমাৰী, অৰণি কাঠৰ পৰা জ্বলা অগ্নিৰ দৰে প্ৰবলভাৱে জ্বলি নিজ উৎসকে ভস্ম কৰে।

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः ।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः ॥२७॥

এইদৰে আৰ্ত মাতৃয়ে ক’বলৈ থাকোঁতে, ভৰতৰ অগ্ৰজ ৰাঘৱে বশিষ্ঠৰ ওচৰলৈ গৈ ভক্তিভাৱে তেওঁৰ পাদ ধৰি ল’লে।

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः ।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः ॥२८॥

তাৰ পাছত অগ্নিসম তেজস্বী সেই কুল-পুৰোহিতৰ পাদ—দেৱাধিপতি ইন্দ্ৰে যেন বृहস্পতিৰ পাদ ধৰে—ৰাঘৱে ধৰি, তেওঁৰ কাষতে উপবিষ্ট হ’ল।

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः ।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम् ॥२९॥

তাৰ পাছত ধৰ্মৱান ভৰত নিজৰ অগ্ৰজৰ ওচৰত উপবিষ্ট হ’ল; তাৰ পিছফালে মন্ত্ৰীসকল, প্ৰধান নাগৰিকসকল, সৈনিকসকল আৰু ধৰ্মত অতি নিপুণ পুৰুষসকল বহিল।

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम् ॥३०॥

তেতিয়া বীৰ্যৱান ভৰত, তপস্বী-বেশধাৰী ৰাঘৱক নিৰীক্ষি—শ্ৰী-মহিমাৰে জ্বলন্ত তেওঁক দেখি—কৃতাঞ্জলি হৈ তেওঁৰ সমীপত উপবিষ্ট হ’ল; যেন শুদ্ধ মহেন্দ্ৰ প্ৰজাপতিৰ সমীপত বহে।

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा ॥३१॥

তেতিয়া আৰ্যজনৰ মাজত গভীৰ কৌতূহল জাগিল: “আজি ভৰত ৰাঘৱক প্ৰণাম কৰি সৎকাৰ কৰি কোন শ্ৰেষ্ঠ বাক্য ক’ব?”

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः ।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः ॥३२॥

সত্যধৃতিসম্পন্ন ৰাঘৱ, মহানুভাৱ লক্ষ্মণ আৰু ধৰ্মিক ভৰত—সুহৃদসকলৰ দ্বাৰা বৃত হৈ—সেই অধ্বৰত যেন সদস্য (ঋত্বিজ)সকলৰ সৈতে ত্ৰয় অগ্নি দীপ্ত হয়, তেনেদৰে শোভিত হ’ল।