Sarga 115
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ১১৫ত ভৰত উত্তৰাধিকাৰ সংকটৰ এক ধৰ্ম-নৈতিক ৰাজনৈতিক সমাধানক আচার-অনুষ্ঠানৰ মাধ্যমে স্থিৰ কৰে। অযোধ্যাত মাতৃসকলক নিৰাপদে স্থাপন কৰি, শোকাকুল হলেও প্ৰতিজ্ঞাত দৃঢ় ভৰত জ্যেষ্ঠসকলক সম্বোধন কৰি নন্দিগ্ৰামলৈ যোৱাৰ অনুমতি বিচাৰে। তেওঁ ঘোষণা কৰে যে ৰাম নাথাকিলে ৰাজ্যসুখ ভোগ কৰাতকৈ দুখ-শোকেৰে বাস কৰাই তেওঁৰ বাবে শ্ৰেয়। মন্ত্রীসকল আৰু বশিষ্ঠে তেওঁৰ ভ্ৰাতৃভক্তি আৰু ধৰ্মপথৰ অনুগমনক প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পিছত ভৰত ৰথ সাজিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু শত্রুঘ্নসহ যাত্ৰা কৰে; আগত ব্ৰাহ্মণ আচার্যসকল চলি যায়। সেনা আৰু নাগৰিকসকলে বিনা আহ্বানেই অনুসৰণ কৰে, যি তেওঁৰ পথৰ প্ৰতি জনসমৰ্থনৰ লক্ষণ। নন্দিগ্ৰামত উপস্থিত হৈ ভৰত ৰামৰ সোনাৰে অলংকৃত পাদুকা মূৰত ধৰি ৰাজ্যক ৰামৰ দ্বাৰা তেওঁৰ হাতত জমা দিয়া ধৰ্মীয় আমানত (সন্ন্যাসবৎ ভাব) বুলি ঘোষণা কৰে। তেওঁ পাদুকাক ধৰ্মৰ ন্যায়-প্ৰতীক আসন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰি, তাৰ ওপৰত ছত্ৰ আৰু চামৰ ধাৰণ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ভৰত সংকল্প কৰে যে ৰাম ঘূৰি নাহা পৰ্যন্ত তেওঁ ৰাজ্য ৰক্ষা কৰিব, আৰু ৰাম আহিলে অযোধ্যা আৰু ৰাজ্য দুয়োটা ৰামক সমৰ্পণ কৰি পুনৰ সেৱাত প্ৰৱেশ কৰিব। অধ্যায়ৰ শেষত তেওঁ তপস্বীৰ দৰে বাস কৰে—বল্ল্কল পৰিধান, জটা ধাৰণ—আৰু পাদুকাৰ অধীনতহে শাসন কৰে; সকলো বিষয় আৰু নিবেদন প্ৰথমে পাদুকালৈ জনাই, শাসনক জবাবদিহি ধৰ্মীয় তত্ত্বাবধানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
Shlokas
Verse 1
ततो निक्षिप्य मातृ़ स्स अयोध्यायां दृढ व्रतः।भरत श्शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत्।।।।
তাৰ পিছত দৃঢ়ব্ৰতী ভৰতয়ে অযোধ্যাত মাতৃসকলক স্থাপন কৰি, শোকত দগ্ধ হৃদয়ে গুৰুজনসকলক এই বাক্য ক’লে।
Verse 2
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रयेऽद्य वः।तत्र दुःखमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना।।।।
আজি মই তোমালোক সকলোকে বিদায় জনাই নন্দিগ্ৰামলৈ যাম; তাত ৰাঘৱ বিনা এই সকলো দুখ সহিব লাগিব।
Verse 3
गतश्च वा दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम।रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः।।।।
ৰাজা স্বৰ্গলৈ গ’ল, আৰু মোৰ গুৰুসদৃশ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা বনবাসত আছে। ৰাজ্যৰ বাবে মই ৰামকেই অপেক্ষা কৰিম; মহাযশস্বী সত্য ৰজা তেৱেঁই॥
Verse 4
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।अब्रुवन्मन्त्रिणस्सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहितः।।।।
মহাত্মা ভৰতৰ এই শুভ বাক্য শুনি, সকলো মন্ত্ৰী আৰু ৰাজপুৰোহিত বশিষ্ঠে উত্তৰ দিলে॥
Verse 5
सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया।वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्।।।।
হে ভৰত, ভ্ৰাতৃৱাত্সল্যৰ পৰা তুমি যি বাক্য কৈছা, সেয়া অতি শ্লাঘনীয়; এনে আচৰণ তোমাৰেই উপযুক্ত॥
Verse 6
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे।आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्।।।।
তুমি সদায় বন্ধুপ্ৰীতি থকা, ভ্ৰাতৃসৌহাৰ্দত অটল, আৰু আৰ্য-মাৰ্গত প্ৰতিষ্ঠিত; তোমাৰ সংকল্পক কোন পুৰুষে অনুমোদন নকৰিব?॥
Verse 7
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम्।अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति।।।।
মন্ত্ৰীসকলৰ পৰা নিজৰ ইচ্ছানুযায়ী প্ৰিয় বাক্য শুনি, তেওঁ সাৰথিক ক’লে: “মোৰ ৰথ জোঁতাই দিয়া।”॥
Verse 8
प्रहृष्टवदन स्सर्वा मातृ़ स्समभिवाद्य सः।आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
প্ৰহৰ্ষিত মুখে শ্ৰীমান ভৰত সকলো মাতৃক প্ৰণাম জনাই, শত্রুঘ্নসহ ৰথত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 9
आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ।ययतुः परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितैः।।।।
শত্রুঘ্ন আৰু ভৰত দুয়ো পৰম প্ৰীতিত শীঘ্ৰে ৰথত উঠি, মন্ত্ৰী আৰু পুৰোহিতসকলৰ বেষ্টনীত আগবাঢ়িল।
Verse 10
अग्रतो गुरव: सर्वे वसिष्ठप्रमुखा द्विजाः।प्रययुः प्राङ्ग्मुखा स्सर्वे नन्दिग्रामो यतोऽभवत्।।।।
বসিষ্ঠপ্ৰমুখ সকলো গুৰুবৰ দ্বিজসকল সকলোৱে পূৰ্বমুখ হৈ আগত গ’ল; যিদিশে নন্দিগ্ৰাম আছিল, সেই দিশলৈ তেওঁলোকে প্ৰয়াণ কৰিলে।
Verse 11
बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम्।प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः।।।।
ভৰত যেতিয়া যাত্ৰা কৰিলে, আহ্বান নকৰিলেও হাতী-ঘোঁৰা-ৰথেৰে ভৰপূৰ সেই সেনাবাহিনীও প্ৰস্থান কৰিলে; নগৰৰ সকলো পুৰবাসীয়েও একেলগে ওলাই গ’ল।
Verse 12
रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः।नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्यादाय पादुके।।।।
ধৰ্মাত্মা আৰু ভ্ৰাতৃভক্ত ভৰত ৰথত আৰূঢ় হৈ, ৰামৰ পাদুকা শিৰত ধৰি, ত্বৰিতে নন্দিগ্ৰামলৈ গ’ল।
Verse 13
ततस्तु भरतः क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य सः।अवतीर्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह।।।।
তাৰ পিছত ভৰতয়ে শীঘ্ৰে নন্দিগ্ৰামত প্ৰৱেশ কৰি, ৰথৰ পৰা তৎক্ষণাৎ নামি, গুৰুজনসকলক এইদৰে ক’লে।
Verse 14
एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं सन्नयासवत्स्वयम्।योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते।।।।
এই ৰাজ্য মোৰ ভ্ৰাতাই নিজেই মোক ন্যাসৰূপে অৰ্পণ কৰিছে; আৰু ৰাজ্যৰ যোগক্ষেমৰ ভাৰ বহনকাৰী, স্বৰ্ণভূষিত এই পাদুকাদ্বয়ো মোক দিয়া হৈছে।
Verse 15
भरत श्शिरसा कृत्वा सन्न्यासं पादुके ततः।अब्रवीद्धुःखसंतप्त स्सर्वं प्रकृतिमण्डलम्।।।।
তাৰ পিছত ভৰতনে ন্যাসৰূপ পাদুকাদ্বয় শিৰত ধৰি; দুখে দগ্ধ হৃদয়ে, সমগ্ৰ প্ৰকৃতিমণ্ডল—সভাসদসকলক—সম্বোধি ক’লে।
Verse 16
छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ।आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम।।।।
শীঘ্ৰে ৰাজছত্ৰ ধাৰণ কৰা; এই দুয়োটাক মই মোৰ ভ্ৰাতাৰ আৰ্যপাদ বুলি মানিছোঁ। মোৰ গুৰুসমান জ্যেষ্ঠৰ এই পাদুকাদ্বয়ে ৰাজ্যত ধৰ্ম স্থিৰ কৰি ৰাখিব।
Verse 17
भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त स्सौहृदादयम्।तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति।।।।
সৌহৃদ্যবশত মোৰ ভ্ৰাতাই এই ন্যাস মোৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰিছে; ৰাঘৱৰ আগমনলৈকে মই এই আমানত সংৰক্ষণ কৰিম।
Verse 18
क्षिप्रं संयोजयित्वातु राघवस्य पुनस्स्वयम्।चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ।।।।
আৰু শীঘ্ৰেই মই নিজেই এইবোৰক পুনৰ ৰাঘৱৰ সৈতে সংযোগ কৰিম; এই পাদুকাদ্বয়সহ শ্ৰীৰামৰ চৰণযুগল মই দৰ্শন কৰিম।
Verse 19
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः।निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम्।।।।
তেতিয়া ৰাঘৱৰ সৈতে পুনৰ্মিলনত এই ভাৰমুক্ত হৈ, মই ৰাজ্য পুজ্য গুৰুলৈ নিবেদন কৰি গুৰুসেৱাৰ ব্ৰত-শৃঙ্খলাত জীৱন যাপন কৰিম।
Verse 20
राघवाय च सन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके।राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च।।।।
যেতিয়া মই ৰাঘৱলৈ এই অৰ্পিত দায়িত্ব—এই শ্ৰেষ্ঠ পাদুকা, এই ৰাজ্য আৰু অযোধ্যা নগৰী—পুনৰ সমৰ্পণ কৰিম, তেতিয়া মই পাপমুক্ত হ’ম।
Verse 21
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने।प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम्।।।।
যেতিয়া কাকুৎস্থ ৰাম অভিষিক্ত হ’ব আৰু জনতা হৰ্ষে উল্লসিত হ’ব, তেতিয়া মোৰ প্ৰীতি আৰু যশ ৰাজ্যসুখতকৈ চাৰিগুণ বৃদ্ধি পাব।
Verse 22
एवं तु विलपन्दीनो भरत स्समहायशाः।नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं दुःखितो मन्त्रिभिस्सह।।।।
এইদৰে বিলাপ কৰি দীন-নিঃসহায় মহাযশস্বী ভৰত দুখাকুল হৈ মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে নন্দিগ্ৰামক আসন কৰি ৰাজ্য শাসন কৰিলে।
Verse 23
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः।नन्दिग्रामेऽवसद्वीर स्ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
তেতিয়া প্ৰভুসদৃশ তেজস্বী বীৰ ভৰত বাল্কলবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি জটাধাৰী হৈ, মুনিবেশ ধাৰণ কৰি, সৈন্যসহ নন্দিগ্ৰামত বাস কৰিলে।
Verse 24
रामागमनमाकाङ्क्षन्भरतो भ्रातृवत्सलः।भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा।।।।पादुके त्वभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत्तदा।
ৰামৰ আগমনলৈ আকুল হৈ থকা ভ্ৰাতৃৱৎসল ভৰত, ভ্ৰাতৃবচন-পালক আৰু প্ৰতিজ্ঞাত অচল হৈ, পাদুকাদ্বয়ক অভিষেক কৰি তাৰ পাছত নন্দিগ্ৰামত বাস কৰিলে।
Verse 25
स वालव्यजनं छत्रं धारयामास स स्वयं।भरत श्शासनं सर्वं पादुकाभ्यां निवेदयन्।।।।
সেই নিজেই ছত্ৰ আৰু চামৰ ধাৰণ কৰিলে; আৰু ভৰত ৰাষ্ট্ৰৰ সকলো শাসন প্ৰথমে পাদুকাদ্বয়ৰ আগত নিবেদন কৰি তেতিয়াহে কাৰ্যকৰী কৰিলে।
Verse 26
ततस्तु भरत शश्रीमानभिषिच्याऽऽर्यपादुके।तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा।।।।
তাৰ পাছত শ্ৰীমান ভৰত আৰ্য পাদুকাদ্বয়ক অভিষেক কৰি, সদায় সিহঁতৰ অধীন হৈ ৰাজ্য শাসন কৰিলে।
Verse 27
तदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम्।स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्।।।।
সেই সময় সৰু-ডাঙৰ যিকোনো কাৰ্য উপস্থিত হ’লে, বা অতি মূল্যবান উপহাৰ আনিলে, ভৰত প্ৰথমে পাদুকাদ্বয়ৰ আগত নিবেদন কৰি তাৰ পাছত যথাবিধি কাৰ্য সম্পন্ন কৰিছিল।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Bharata should assume kingship as possession or preserve it as delegated duty in Rama’s absence. Bharata resolves it by treating the kingdom as a trust deposited by Rama and by installing Rama’s sandals as the authoritative symbol, thereby refusing personal appropriation of power while maintaining administrative continuity.
Authority is legitimate when subordinated to dharma rather than desire: governance can be exercised as stewardship with accountability, ritual-symbolic restraint, and transparent intent. Bharata’s conduct models how grief and duty can coexist—renunciation expressed not by abandoning responsibility, but by refusing ownership of it.
Ayodhya and Nandigrāma are the principal locales, marking a shift from the royal capital to a liminal regency-seat. Culturally, the chapter highlights consecration practices (abhiṣeka) applied to a symbolic regent (the sandals), alongside royal insignia (parasol, chamaras) that publicly encode legitimacy and the continuity of rājadharma.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.