Sarga 30

Verse 1

सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा ।वनवासनिमित्ताय भर्तारमिदमब्रवीत् ॥१॥

বনবাসৰ নিমিত্তে ৰামে সান্ত্বনা দিছিল যদিও, জনকনন্দিনী মৈথিলীয়ে নিজৰ ভৰ্তাক এই বাক্য ক’লে।

Verse 2

सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम् ।प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥२॥

গম্ভীৰ চিন্তাত অতিশয় ব্যাকুল সীতাই, প্ৰণয় আৰু আহত আত্মাভিমানৰ বশে, বিপুল বক্ষধাৰী ৰঘুকুল-নন্দন ৰাঘৱক তিৰস্কাৰ কৰি ক’লে।

Verse 3

किं त्वाऽमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः ।राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥३॥

হে ৰাম! মোৰ পিতা মিথিলাৰ অধিপতি বৈদেহ জনকে তোমাক জামাতা ৰূপে গ্ৰহণ কৰোঁতে, তোমাক পুৰুষবিগ্ৰহ ধাৰণ কৰা নাৰী বুলি ভাবিছিল নেকি?

Verse 4

अनृतं बत लोकोऽयमज्ञानाद्यदि वक्ष्यति ।तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥४॥

অজ্ঞানবশত যদি লোকে কয় যে ৰামত পৰম তেজ নাই, তেন্তে সেয়া নিশ্চয়েই অসত্য; কিয়নো ৰামৰ তেজ সূৰ্যৰ দৰে জ্বলি উঠি তপে।

Verse 5

किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते ।यत्परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥५॥

তুমি ইমান বিষণ্ণ কিয়? তোমাৰ এই ভয় ক’ৰ পৰা আহিল, যে তুমি মোক—যাৰ তোমাৰ বাহিৰে আন কোনো আশ্ৰয় নাই—ত্যাগ কৰিব খুজিছা?

Verse 6

द्युमत्सेनसुतं वीर सत्यवन्तमनुव्रताम् ।सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥६॥

হে বীৰ, দ্যুমৎসেন-পুত্ৰ সত্যবানৰ প্ৰতি অনুব্ৰতা সাবিত্ৰীৰ দৰে মোক জানিবা; মই সম্পূৰ্ণৰূপে তোমাৰ ইচ্ছাৰ অধীন হৈ চলোঁ।

Verse 7

न त्वहं मनसाऽप्यन्यं द्रष्टाऽस्मि त्वदृतेऽनघ ।त्वया राघव गच्छेयं यथाऽन्या कुलपांसिनी ॥७॥

হে অনঘ, তোমাৰ বাহিৰে মনতোও মই আন কাকো চোৱা নাই। হে ৰাঘৱ, মই তোমাৰ সৈতে যাবই; কুলক কলঙ্কিত কৰা আন নাৰীৰ দৰে মই নহয়।

Verse 8

स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम् ।शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥८॥

কিন্তু হে ৰাম, তুমি যেন এজন শৈলূষ (নট)ৰ দৰে মোক পৰলৈ দিব খুজিছা—মোক, তোমাৰ কৌমাৰী সতি, যি দীৰ্ঘকাল তোমাৰ সৈতে বাস কৰি আহিছে।

Verse 9

यस्य पथ्यं च रामाऽत्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे ।त्वं तस्य भव वश्यश्च विधेयश्च सदाऽनघ ॥९॥

হে নিৰ্দোষ ৰাম! যিসকলৰ কল্যাণৰ কথা তুমি কোৱা আৰু যিসকলৰ হিতৰ বাবে তুমি মোক নিবাৰণ কৰা, তুমি সদায় তেওঁলোকৰ বশত আৰু তেওঁলোকৰ আজ্ঞাৰ বিধেয় হৈ থাকা।

Verse 10

स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थातुमर्हसि ।तपो वा यदि वाऽरण्यं स्वर्गो वा स्यात्सह मे त्वया ॥१०॥

মোক লগত নোলোৱাকৈ তুমি বনলৈ প্ৰস্থান কৰিবলৈ যোগ্য নহোৱা; তপ হওক, অৰণ্য হওক বা স্বৰ্গ হওক—মোৰ বাবে সেয়া তোমাৰ সৈতে একেলগে হ’ব লাগে।

Verse 11

न च मे भविता तत्र कश्चित्पथि परिश्रमः ।पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्विव ॥११॥

মোৰ বাবে তাত পথত একো পৰিশ্ৰম নহ’ব; তুমি আগতে গৈ থাকোঁতে মই তোমাৰ পিছে পিছে চলিলে, সেয়া যেন বিনোদ-ভ্ৰমণত ওলাইছোঁ বা শয্যাত শুই বিশ্ৰাম কৰিছোঁ তেনেকুৱাই লাগিব।

Verse 12

कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः ।तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥१२॥

পথত কুশ, কাশ, শৰ আৰু ইষীকা ঘাঁহ, আৰু কণ্টকযুক্ত গছবোৰো—তুমি মোৰ সৈতে থাকিলে—মোৰ বাবে তুলা বা অজিন (মৃগচৰ্ম)ৰ দৰে কোমল স্পৰ্শযুক্ত হ’ব।

Verse 13

महावातसमुद्धूतं यन्मामपकरिष्यति ।रजो रमण तन्मन्ये परार्थ्यमिव चन्दनम् ॥१३॥

হে প্ৰিয়, মহাবাতত উৰুৱাই অনা ধূলিয়ে যদি মোক চুবাই বা কষ্ট দিয়ে, তেন্তে মই তাকো পৰম শ্ৰেষ্ঠ চন্দনলেপৰ দৰে মঙ্গলময় বুলি গণ্য কৰিম।

Verse 14

शाद्वलेषु यथा शिश्ये वनान्ते वनगोचर ।कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात्सुखतरं ततः ॥१४॥

হে বনগোচৰ! বনান্তৰ প্ৰান্তৰ কোমল শ্যামল ঘাঁহৰ ওপৰত মই শয়ন কৰিম; দামী গালিচা পতা শয্যাতকৈ তাতকৈ অধিক সুখদ আৰু কি হ’ব?

Verse 15

पत्रं मूलं फलं यत्त्वमल्पं वा यदि वा बहु ।दास्यसि स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् ॥१५॥

তুমি নিজে সংগ্ৰহ কৰি মোক যি পাত, মূল বা ফল দিবা—অল্প হওক বা বেছি—সেয়া মোৰ বাবে অমৃত-ৰসৰ তুল্য সোৱাদযুক্ত হ’ব।

Verse 16

न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः ।आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥१६॥

বনত ঋতুৰ ফুল-ফল উপভোগ কৰি থাকোঁতে মই তাত ন মাতৃক সোঁৱৰিম, ন পিতৃক, ন ঘৰৰ আৰাম-সুখক।

Verse 17

न च तत्र ततः किञ्चिद्द्रष्टुमर्हसि विप्रियम् ।मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥१७॥

সেই কাৰণে বনত মোৰ বাবে তুমি একো অপ্রিয় দেখা পাবা নে; মোৰ নিমিত্তে তোমাৰ শোক নহ’ব, আৰু মই তোমাৰ বাবে ভাৰস্বৰূপা নহ’ম।

Verse 18

य स्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना ।इति जानन्परां प्रीतिं गच्छ राम मया सह ॥१८॥

য’ত মই তোমাৰ সৈতে আছোঁ সেয়াই স্বৰ্গ; আৰু তোমাৰ বিনা যি আছে সেয়া নৰক। এই কথা জানি, হে ৰাম, পৰম প্ৰীতিয়ে মোৰ সৈতে যোৱা।

Verse 19

अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यति ।विषमद्यैव पास्यामि मा विशं द्विषतां गमम् ॥१९॥

মই এইদৰে অচল সংকল্পে থিয় হৈ থাকোঁতে যদি তুমি মোক বনত ননিয়াঁ, তেন্তে মই আজি হে বিষ পান কৰিম; শত্রুৰ অধীনত গৈ বাস কৰাটো মোৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য নহয়।

Verse 20

पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम् ।उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥२०॥

পাছতোও এনে দুখত মোৰ জীৱন একেবাৰে নাথাকে। হে নাথ, তুমি যদি মোক ত্যাগ কৰা, তেন্তে সেই মুহূৰ্ততে মৃত্যুয়েই শ্ৰেয়।

Verse 21

इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।किं पुनर्दशवर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥२१॥

এই শোক মই এক মুহূৰ্তও সহিব নোৱাৰোঁ; তেন্তে দুখিনী নাৰী হৈ মই দহ, তিনি আৰু এক—চৌদ বছৰ কেনেকৈ সহিম?

Verse 22

इति सा शोकसन्तप्ता विलप्य करुणं बहु ।चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥२२॥

এইদৰে শোকত দগ্ধ হৈ সি বহুক্ষণ কৰুণভাবে বিলাপ কৰিলে; তাৰ পাছত ক্লান্ত হৈ স্বামীক দৃঢ়ভাৱে আলিঙ্গন কৰি উচ্চ স্বৰে কান্দি উঠিল।

Verse 23

सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना ।चिरसन्नियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥२३॥

এনে বহু কথাৰ আঘাতে বিদ্ধ হৈ, বিষবাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত গজাংগনাৰ দৰে, বহুদিন ধৰি ধৰি ৰখা চকুপানী সি মুকলি কৰিলে—যেন অৰণিৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ হয়।

Verse 24

तस्या स्फटिकसङ्काशं वारि सन्तापसम्भवम् ।नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥२४॥

তাইৰ দুটা নয়নৰ পৰা স্ফটিক সদৃশ স্বচ্ছ, সন্তাপ-উৎপন্ন অশ্ৰু ধাৰা বোৱাই গ’ল—যেন পদ্মযুগলৰ পৰা জল সৰি পৰে।

Verse 25

तच्चैवामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम् ।पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम् ॥२५॥

নিৰ্মল চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিময়, দীঘল নয়নযুক্ত সেই মুখ অশ্ৰুৰে শুকাই গ’ল—যেন পানীৰ পৰা তুলি অনা পদুম শুকাই যায়।

Verse 26

तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम् ।उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥२६॥

দুখত ব্যাকুল আৰু যেন মূৰ্ছিত হোৱা দৰে থকা তাইক ৰামে দুয়ো বাহুৰে আলিঙ্গন কৰি, তেতিয়া আশ্বাস দিয়া বাক্য ক’লে।

Verse 27

न देवि तव दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये ।न हि मेऽस्ति भयं किञ्चित्स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥२७॥

“হে দেৱি, তুমি দুখত থাকিলে মোৰ স্বৰ্গো পচন্দ নহয়। সকলো দিশৰ পৰা মোৰ একো ভয় নাই—স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ দৰে।”

Verse 28

तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने ।वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥२८॥

“হে শুভাননে, তোমাৰ সকলো অভিপ্ৰায় নাজানি, ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম হ’লেও, তোমাৰ অৰণ্যবাস মোৰ মনত ৰুচিল নাছিল।”

Verse 29

यत्सृष्टाऽसि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि ।न विहातुं मया शक्या कीर्तिरात्मवता यथा ॥२९॥

“হে মৈথিলী, তুমি মোৰ সৈতে বনবাসৰ বাবে নিয়ত; সেয়ে মই তোমাক ত্যাগ কৰিব নোৱাৰোঁ—যেন আত্মমানী পুৰুষে নিজৰ কীৰ্তি ত্যাগ নকৰে।”

Verse 30

धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा ।तं चाहमनुवर्तेऽद्य यथा सूर्यं सुवर्चला ॥३०॥

হে গজনাসোৰূ (হাতীৰ শুঁড় সদৃশ উৰুৱতী) দেৱী! সৎলোকসকলে প্ৰাচীনকালৰ পৰা যি ধৰ্ম আচৰণ কৰি আহিছে, সেই ধৰ্মকেই মই আজি অনুসৰণ কৰোঁ—যেনেকৈ সুৱৰ্চলা সূৰ্যদেৱক অনুসৰে।

Verse 31

न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि ।वचनं तन्नयति मां पितु स्सत्योपबृंहितम् ॥३१॥

হে জনকনন্দিনী! মই বনলৈ নাযাম বুলি নহয়; সত্যে দৃঢ় কৰা পিতাৰ সেই আজ্ঞাই মোক তাত লৈ যায়।

Verse 32

एष धर्मस्तु सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता ।अतश्च तं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥३२॥

হে সুশ্ৰোণি (সুন্দৰ নিতম্বৱতী)! পিতা-মাতাৰ বশ্যতা, তেওঁলোকৰ আজ্ঞাপালনাই ধৰ্ম; সেয়া লংঘন কৰি মই জীৱিবলৈও সাহস নকৰোঁ।

Verse 33

अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते ।स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् ॥३३॥

যি দেৱতা আমাৰ অধীনত নহয়, তাক নানান উপায়ে কেনেকৈ প্ৰসন্ন কৰিব পাৰি? আমাৰ ওচৰত থকা মাতা, পিতা আৰু গুৰুক অতিক্ৰম কৰিলে, পৰোক্ষ পৰমেশ্বৰক সত্যৰূপে কেনেকৈ উপাসনা কৰিব পাৰি?

Verse 34

यत्त्रयं तत्त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि ।नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते ॥३४॥

য’ত সেই ত্ৰয়—মাতা, পিতা আৰু গুৰু—বিৰাজমান, ত’ত যেন তিনিও লোকেই উপস্থিত; পৃথিৱীত তেওঁলোকৰ সমান পবিত্ৰ আন একো নাই, হে শুভাপাঙ্গে; সেয়ে এই জগতত তেওঁলোকক আদৰ-উপাসনা কৰা হয়।

Verse 35

न सत्यं दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः ।तथा बलकरा स्सीते यथा सेवा पितुर्हिता ॥३५॥

সত্যবচন, দান-মান, বা যথোচিত দক্ষিণাসহ যজ্ঞ—হে সীতে—এইবোৰো পিতাৰ হিতকাৰী সেৱাৰ দৰে তেনেকৈ বলদায়ক আৰু ফলপ্ৰদ নহয়।

Verse 36

स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्याः पुत्रास्सुखानि च ।गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किञ्चिदपि दुर्लभम् ॥३६॥

বৃদ্ধজনৰ ন্যায়সঙ্গত অভিপ্ৰায় আৰু পথপ্ৰদৰ্শন অনুসৰি চলিলে স্বৰ্গ, ধন, ধান্য, বিদ্যা, পুত্ৰ আৰু সুখ—একোও দুৰ্লভ নহয়।

Verse 37

देवगन्धर्वगोलोकान्ब्रह्मलोकां स्तथाऽपरान् ।प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥३७॥

মাতা-পিতাত পৰায়ণ মহাত্মাসকলে দেৱলোক, গন্ধৰ্বলোক, গোলোক, ব্ৰহ্মলোক আৰু আন আন উচ্চ লোকসমূহ লাভ কৰে।

Verse 38

स मां पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः ।तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मस्सनातनः ॥३८॥

সত্য-ধৰ্মপথত অটল মোৰ পিতা যিদৰে মোক শাসন কৰে, মই তেনেদৰেই চলিব বিচাৰোঁ; কিয়নো সেইয়েই সনাতন ধৰ্ম।

Verse 39

मम सन्ना मतिस्सीते त्वां नेतुं दण्डकावनम् ।वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता ॥३९॥

হে সীতা, তোমাক দণ্ডকাৰণ্যলৈ লৈ যোৱাৰ বিষয়ে মোৰ মন দৃঢ়ভাবে স্থিৰ হৈছে; আৰু তুমিো ‘মই তাতেই বাস কৰিম’ বুলি কৈ, মোক অনুসৰণ কৰিবলৈ অচল সংকল্পেৰে স্থিৰ হৈছা।

Verse 40

सा हि सृष्टाऽनवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे ।अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥४०॥

হে মধুৰ নয়না আৰু নিষ্কলঙ্ক অঙ্গযুক্তা, তুমি বনত বাস কৰিবলৈ সৃষ্টি কৰা হৈছিলা। হে সুকোমল নাৰী, মোক অনুসৰণ কৰা আৰু ধৰ্ম পালনত মোৰ সঙ্গিনী হোৱা।

Verse 41

सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च ।व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम् ॥४१॥

হে সীতা, হে প্ৰিয়ে, তুমি সৰ্বথা মোৰ, তোমাৰ আৰু আমাৰ উত্তম কুলৰ যোগ্য এক অতি শোভন সংকল্প গ্ৰহণ কৰি আগবাঢ়িছা।

Verse 42

आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः ।नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥४२॥

হে শুভশ্ৰোণি সীতে, বনবাসৰ উপযোগী প্ৰস্তুতি আৰম্ভ কৰা; এতিয়া তোমাৰ বিনা মোৰ বাবে স্বৰ্গও মনোহৰ নহয়।

Verse 43

ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम् ।देहि चाशंसमानेभ्य स्सन्त्वरस्व च मा चिरम् ॥४३॥

ব্ৰাহ্মণসকলক ৰত্ন দিয়া, ভিক্ষুকসকলক ভোজন দিয়া; আৰু আশা লৈ অহাসকলকো দান কৰা—মোক সান্ত্বনা দিয়া আৰু বিলম্ব নকৰিবা।

Verses 44-45

भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च ।रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः ॥४४॥शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च ।देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम् ॥४५॥

তোমাৰ অতি মূল্যৱান অলংকাৰ, উত্তম বস্ত্ৰ, ক্ৰীড়াৰ বাবে মনোৰম সামগ্ৰী, মোৰ শয্যা, ৰথ আৰু অন্য সম্পত্তি তোমাৰ সেৱকসকলক দিয়া। তাৰ পিছত অৱশিষ্ট বস্তুসমূহ ব্ৰাহ্মণসকলক অৰ্পণ কৰা।

Verse 46

अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः ।क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेवोपचक्रमे ॥४६॥

নিজৰ গমন স্বামীৰ অনুকূল বুলি জানি, আনন্দিত সেই দেবীয়ে শীঘ্ৰে দানকাৰ্য আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 47

ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा यशश्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम् ।धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्स्विनी ॥४७॥

তাৰ পিছত স্বামীৰ বাক্য লক্ষ্য কৰি হৰ্ষে মন পূৰ্ণ হোৱা যশস্বিনী সেই নাৰী ধন আৰু ৰত্ন দান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে—ধৰ্মনিষ্ঠসকলক উৎসাহেৰে অৰ্পণ কৰিলে।