Sarga 17
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ১৭ত অযোধ্যাৰ এক মহানাগৰিক দৃশ্য অংকিত হৈছে। ৰাম ৰথত আৰোহণ কৰি ৰাজপথেৰে আগবাঢ়ে; সহচৰসকল আনন্দিত, আৰু দৰ্শনৰ বাবে জনতা ঘনভাৱে সমবেত। নগৰ আৰু ৰাজমাৰ্গ ধৰ্মীয় আড়ম্বৰে সজোৱা—ধ্বজা-পতাকা, ধূপ আৰু আগৰু, চন্দন-সুগন্ধিৰ ঢিপ, ৰেশমী বস্ত্ৰ, মুক্তা আৰু স্ফটিকৰ বস্তু, ফুল আৰু নৈবেদ্য—যেন সমগ্ৰ পথ এক দেৱীয় যাত্ৰাপথ। নাগৰিকসকলে কামনা প্ৰকাশ কৰে যে ৰামক সিংহাসনত অধিষ্ঠিত হৈ জনসমক্ষে অগ্ৰসর হোৱা দেখা মাত্ৰেই দেহগত প্ৰয়োজনকো অতিক্ৰম কৰা তৃপ্তি দিব; এইদৰে ৰাজত্বক নৈতিক আৰু সৌন্দৰ্যময় আদৰ্শ ৰূপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ৰাম আশীৰ্বাদ আৰু স্তৱ শুনে, তথাপি সংযত আৰু অন্তৰ্মুখী নিৰাসক্ত থাকে; লোকসকলক পদমৰ্যাদা অনুসাৰে সন্মান জনাই আগবাঢ়ে। ধৰ্ম আৰু কৰুণাৰ চুম্বকীয় মহিমাই দৰ্শকৰ চকু-মনৰ পৰা ৰামক আঁতৰাব নোৱাৰে; সকলো বৰ্ণ আৰু সকলো বয়সৰ প্ৰতি তেওঁৰ সমদয়া উল্লেখিত। পৰিক্ৰমাৰ শিষ্টাচাৰ অনুসৰি পবিত্ৰ সংযোগস্থান, দেৱালয়-পথ, স্মাৰক আৰু মন্দিৰসমূহ সোঁফালে ৰাখি ৰাম আগবাঢ়ে। তাৰ পাছত মেঘ, কৈলাসশৃংগ আৰু শুভ্ৰ আকাশীয় বিমানের তুল্য প্ৰাসাদ-শিখৰযুক্ত ৰাজনিবাসত উপস্থিত হয়; প্ৰহৰীযুক্ত আঙিনা পাৰ হৈ সহচৰসকলক বিদায় দিয়ে আৰু পিতাৰ নিকটৱৰ্তী অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰে—বাহিৰত অপেক্ষমাণ জনতা চন্দ্ৰোদয়ৰ অপেক্ষাত সাগৰৰ দৰে তেওঁৰ পুনৰ দৰ্শনৰ আশাত থাকে।
Shlokas
Verse 1
स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः।पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागरुधूपितम्।।।।अपश्यन्नगरं श्रीमान्नानाजनसमाकुलम्।
সন্তুষ্ট সুহৃদজনৰ সৈতে ৰামে ৰথত আৰোহণ কৰিলে। ধ্বজা-পতাকাৰে অলংকৃত, মহাৰ্ঘ অগৰু-ধূপৰ সুগন্ধে সুগন্ধিত আৰু নানা প্ৰকাৰ জনসমূহেৰে গিজগিজাই থকা সেই নগৰক শ্ৰীমান ৰামে দৰ্শন কৰিলে।
Verse 2
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम्।।।।राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागरुधूपितम्।
অগৰু-ধূপৰ সুগন্ধেৰে মধুৰ হোৱা ৰাজমাৰ্গৰ মাজেদি ৰাম আগবাঢ়িল; মেঘসদৃশ পাণ্ডুৰ গৃহসমূহে পথখন শোভিত কৰি তুলিছিল।
Verse 3
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।।।उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च।अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि।।।।शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम्।संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि।।।।
মুখ্য চন্দন আৰু অগৰুৰ সঞ্চয়, উত্তম সুগন্ধি, আৰু শুভ্ৰ ক্ষৌমবস্ত্ৰৰ গাঁঠেৰে; অবিদ্ধ মুক্তা আৰু শ্ৰেষ্ঠ স্ফটিকবস্তুৰে দীপ্ত, অসংবাধভাৱে বিস্তৃত সেই উত্তম ৰাজপথ নানাবিধ পুষ্প আৰু উচ্চাবচ ভক্ষ্যৰে আৱৃত আছিল।
Verse 4
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।2.17.3।।उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च। अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि।।2.17.4।।शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम्। संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि।।2.17.5।।
মুখ্য চন্দন-অগৰুৰ সঞ্চয়, উত্তম সুগন্ধি আৰু শুভ্ৰ ক্ষৌমবস্ত্ৰৰ গাঁঠ; অবিদ্ধ মুক্তা আৰু শ্ৰেষ্ঠ স্ফটিকবস্তুৰে দীপ্ত, অসংবাধভাৱে বিস্তৃত সেই উত্তম ৰাজপথ নানাবিধ পুষ্প আৰু বিভিন্ন ভক্ষ্যৰে আৱৃত আছিল।
Verse 5
चन्दनानां च मुख्यानामगरूणां च सञ्चयैः।।2.17.3।।उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकोशाम्बरस्य च। अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैस्स्फाटिकैरपि।।2.17.4।।शोभमानमसंबाधैस्तं राजपथमुत्तमम्। संवृतं विविधैःपुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि।।2.17.5।।
মুখ্য চন্দন-অগৰুৰ সঞ্চয়, উত্তম সুগন্ধি আৰু শুভ্ৰ ক্ষৌমবস্ত্ৰৰ গাঁঠ; অবিদ্ধ মুক্তা আৰু শ্ৰেষ্ঠ স্ফটিকবস্তুৰে শোভিত, অসংবাধভাৱে বিস্তৃত সেই উত্তম ৰাজপথ নানাবিধ পুষ্প আৰু উচ্চাবচ ভক্ষ্যৰে আৱৃত আছিল।
Verse 6
ददर्श तं राजपथं दिवि देवपथं यथा।दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगरुचन्दनैः।।।।नानामाल्योपगंधैश्च सदाऽभ्यर्चितचत्वरम्।
তেওঁ সেই ৰাজপথক দিৱ্যলোকৰ দেৱপথৰ দৰে দেখিলে; য’ত চত্বৰসমূহ দধি, অক্ষত, হৱিষ্য, লাজ, ধূপ, অগৰু-চন্দন আৰু নানাবিধ মাল্য-সুগন্ধিৰে সদায় পূজিত হৈ থাকিছিল।
Verse 7
अशीर्वादान्बहून् शृण्वन्सुहृद्भिस्समुदीरितान्।।।।यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान्ययौ।
সুহৃদসকলে উচ্চাৰিত বহু আশীৰ্বাদ শুনি, আৰু সকলো নৰক যথোচিত সন্মানৰে পূজ্য কৰি, তেওঁ আগলৈ প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 8
पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः।।।।अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय।
“আজি অভিষিক্ত হোৱা তুমি, পিতামহ আৰু প্ৰপিতামহসকলে যি পথ আচৰিছিল সেই একে পথ গ্ৰহণ কৰি ৰাজ্যক পালন আৰু ৰক্ষা কৰা।”
Verse 9
यथास्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः।।।।ततस्सुखतरं रामे वत्स्यामस्सति राजनि।
“যেনেকৈ পিতাই আৰু সকলো পিতামহে আমাক পোষণ কৰিছিল, তেনেকৈয়ে—ৰাম ৰজা হ’লে—আমি আৰু অধিক সুখেৰে বাস কৰিম।”
Verse 10
अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः।।।।यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम्।
“আজি আমাৰ বাবে ভোজনেই যথেষ্ট; জীৱনৰ পৰম পুৰুষাৰ্থসমূহো পূৰ্ণ হোৱা যেন লাগিব—যদি ৰাজ্যত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ নিৰ্যাণ কৰা ৰামক আমি দেখা পাওঁ।”
Verse 11
अतो हि नः प्रियतरं नान्यत्किञ्चिद्भविष्यति।।।।यथाऽभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः।
“আমাৰ বাবে ৰামৰ ৰাজ্যাভিষেকতকৈ প্ৰিয় আন একো কেতিয়াও নহ’ব—অমিত তেজস্বী ৰামৰ।”
Verse 12
एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः कथाश्शुभाः।।।।आत्मसम्पूजनीश्शृण्वन्ययौ रामो महापथम्।
সুহৃদসকলৰ এই আৰু আন আন শুভ কথাসমূহ—যিবোৰে তেওঁক সন্মান কৰি স্তুতি কৰিছিল—শুনি থাকিও ৰাম নিৰাসক্ত হৈ মহাপথে আগবাঢ়ি গ’ল।
Verse 13
न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात्।।।।नर श्शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे।
ৰাঘৱ আগলৈ অতিক্ৰম কৰি গ’লেও, নৰোত্তম সেই পুৰুষৰ পৰা কোনো মানুহে নিজৰ মন বা চকুও আঁতৰাব নোৱাৰিলে।
Verse 14
यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति।।।।निन्दित स्सर्वल्लोकेषु स्वात्माऽप्येनं विगर्हते।
যি ৰামক নেদেখে, অথবা যাক ৰামে নেদেখে—সেইজন সকলো লোকৰ মাজত নিন্দিত হয়; নিজৰ অন্তৰাত্মাইও তাক গৰিহণা কৰে।
Verse 15
सर्वेषु हि स धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम्।।।।चतुर्णां हि वयः स्थानां तेन ते तमनुव्रताः।
সেই ধৰ্মাত্মাই সকলো বৰ্ণৰ প্ৰতি দয়া কৰে; আৰু জীৱনৰ চাৰিটা আশ্ৰম-অৱস্থাতো কৰুণা ৰাখে; সেয়ে লোকসকল তেওঁৰ অনুব্ৰত হৈছিল।
Verse 16
चतुष्पथान्देवपथांश्चैत्यान्यायतनानि च।।।।प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपते स्सुतः।
ৰাজপুত্ৰে আগবাঢ়ি গৈ, চতুষ্পথ, দেৱপথ, চৈত্য আৰু পবিত্ৰ আয়তনসমূহক সোঁফালে ৰাখি প্ৰদক্ষিণা-ভাৱে সন্মানসহ পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 17
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।।।प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः।आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः।।।।वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः।तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्।।।।राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्।
ৰাজকুলত উপনীত হৈ, শ্ৰীয়ে জ্বলি উঠা ৰাজপুত্ৰ পিতৃৰ প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰিলে। পৃথিৱীৰ ওপৰত সেই শ্ৰেষ্ঠ গৃহ ইন্দ্ৰসদনৰ সদৃশ আছিল। নানাবিধ প্ৰাসাদ-শৃংগসমূহ শুভ্ৰ আৰু মঙ্গলময়, মেঘসঙ্ঘৰ দৰে, কৈলাস-শিখৰৰ দৰে, আৰু পাণ্ডুৰ বিমানৰ দৰে দেখা দি যেন গগন আৱৰি ধৰিছিল। বর্ধমান গৃহভাগসমূহ ৰত্নজালৰ অলংকাৰে সুসজ্জিত আছিল; সেয়ে সেই মহল মহেন্দ্ৰৰ নিবাসৰ দৰে দীপ্তিময় হৈ উঠিছিল।
Verse 18
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।2.17.17।।प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः। आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः।।2.17.18।।वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः। तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्।।2.17.19।।राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्।
ৰাম ৰাজকুলত উপস্থিত হৈ; মেঘসঙ্ঘৰ দৰে শুভ্ৰ-শোভাময়, কৈলাস-শিখৰৰ দৰে উচ্চ নানাবিধ প্ৰাসাদ-শৃংগেৰে শোভিত, পাণ্ডুৰ বিমানৰ দৰে গগন আৱৰি ধৰা মন্দিৰ-মালাৰে বেষ্টিত, ৰত্নজালেৰে অলংকৃত বর্ধমান গৃহসমূহেৰে সমৃদ্ধ—পৃথিৱীত মহেন্দ্ৰৰ সদনৰ সদৃশ সেই শ্ৰেষ্ঠ ভৱন দেখি—শ্ৰীয়ে জ্বলন্ত হৈ পিতৃৰ মহলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 19
स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमै श्शुभैः।।2.17.17।।प्रासादशृङ्गैर्विविधैःकैलास शिखरोपमैः। आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः।।2.17.18।।वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः। तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम्।।2.17.19।।राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन्।
মেঘসঙ্ঘৰ দৰে শুভ্ৰ, কৈলাস-শিখৰৰ সদৃশ প্ৰাসাদ-শৃংগ আৰু পাণ্ডুৰ বিমানৰ দৰে গগন আৱৰি ধৰা মন্দিৰ-মালা, ৰত্নজালেৰে অলংকৃত বর্ধমান গৃহসমূহ—পৃথিৱীত মহেন্দ্ৰৰ সদনৰ সদৃশ সেই শ্ৰেষ্ঠ ভৱনত দশৰথ-পুত্ৰ ৰাম শ্ৰীয়ে জ্বলন্ত হৈ পিতৃৰ মহলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 20
स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः।।।।पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः।
ধনুৰ্ধাৰী প্ৰহৰীৰে গুপ্ত তিনিখন কক্ষ্যা অশ্বাৰূঢ় হৈ অতিক্ৰম কৰি, নৰোত্তম ৰাম তাৰ পিছত অৱশিষ্ট দুিখন কক্ষ্যাৰ মাজেৰে পদাতিক হৈ আগবাঢ়িল।
Verse 21
स सर्वा स्समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः।सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरमभ्यगात्।।।।
দশৰথ-পুত্ৰ ৰামে সকলো কক্ষ্যা অতিক্ৰম কৰি, লগত অহা সকলো জনক উভতাই পঠাই, শুদ্ধান্ত—অন্তঃপুৰৰ গোপন আভ্যন্তৰ ভাগলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 22
तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा जन स्स सर्वो मुदितो नृपात्मजे।प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं यथोदयं चन्द्रमसस्सरित्पतिः।।।।
যেতিয়া নৃপাত্মজ পিতৃসন্নিধিত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া সকলো জনতা আনন্দিত হ’ল; আৰু তেওঁ পুনৰ বাহিৰ ওলোৱাৰ অপেক্ষা কৰিলে—যেনেকৈ সৰিত্পতি সমুদ্ৰ চন্দ্ৰোদয়ৰ অপেক্ষা কৰে।
Inside Sarga 17
Voices in this sarga
- Ayodhya citizens (collective voice)
- Rama (non-discursive presence; receives blessings)
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict-choice, the pivotal action is Rāma’s disciplined public conduct: he receives intense civic adoration and praise yet remains steady, honors people appropriately, and proceeds with ritual and social propriety—modeling restraint and legitimacy expected of an heir.
The citizens articulate kingship as a moral good—seeing a righteous ruler enthroned is portrayed as a supreme human fulfillment—while the narrative frames true excellence as compassion toward all and inner composure even when celebrated.
The sarga maps Ayodhyā’s sacred-urban infrastructure: the royal highway, worshipped crossroads, temple-roads, monuments (caitya), shrines (āyatana), the multi-courtyard palace complex, and the inner apartments—presented through ritual details (incense, offerings, circumambulation etiquette).
Ask anything about Sarga 17 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.