Markandeya Purana

এই পুৰাণৰ আৰম্ভণিতে মঙ্গলাচৰণ কৰা হয়। নাৰায়ণ, বাক্‌দেৱী সৰস্বতী আৰু বেদব্যাসক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি, শ্ৰোতাসকলৰ কল্যাণ আৰু গ্ৰন্থৰ নিৰ্বিঘ্ন সমাপ্তিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা জনোৱা হয়।

এই অধ্যায়ত সুপৰ্ণবংশৰ পৰম্পৰা বৰ্ণিত হৈছে। গৰুড়ৰ বংশাৱলীৰ সৈতে ধৰ্মোপদেশৰ প্ৰসঙ্গ উঠে আৰু জ্ঞানী পক্ষী কঙ্ক আৰু কন্ধৰৰ জন্মকথা কোৱা হয়, যিয়ে ধৰ্মমাৰ্গৰ শিক্ষা দিয়ে।

এই অধ্যায়ত জৈমিনি বিন্ধ্যগিৰিৰ গুহাত প্ৰৱেশ কৰি ধৰ্মপক্ষীৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰে। মহাভাৰতৰ ঘটনাসমূহক লৈ তেওঁৰ মনত চাৰি ডাঙৰ সংশয় উঠে—ধৰ্মৰ নিৰ্ণয়, যুদ্ধৰ ফল, চৰিত্ৰসমূহৰ নিয়তি আৰু নাৰায়ণ-তত্ত্বৰ গূঢ়তা। তেওঁ বিনয়েৰে প্ৰশ্ন তোলে। ধৰ্মপক্ষীয়ে শাস্ত্ৰসম্মত যুক্তিৰে উত্তৰ দিয়া আৰম্ভ কৰি নাৰায়ণ-উপদেশৰ সূচনা কৰে; ফলত জৈমিনিৰ শ্ৰদ্ধা, জিজ্ঞাসা আৰু বিবেক অধিক দৃঢ় হয়।

এই অধ্যায়ত বলৰামৰ মনত ধৰ্ম-সংকট জাগে। তেওঁ তীৰ্থযাত্ৰা আৰম্ভ কৰি ৰেৱতাৰ উপবনত প্ৰৱেশ কৰে আৰু মদ্যপানৰ প্ৰভাৱত বিমূঢ় হৈ ঘূৰি ফুৰে। তাত সূতৰ সৈতে বিবাদ হয়; অধৰ্ম আৰু উদ্ধত আচৰণ দেখি বলৰামে ক্ৰোধে সূতক বধ কৰি ধৰ্ম-মৰ্যাদা প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

এই অধ্যায়ত হৰিশ্চন্দ্ৰৰ সত্য-পৰীক্ষাৰ বৰ্ণনা আছে। বিশ্বামিত্ৰৰ কঠোৰ দাবী আৰু দেৱীয় পৰীক্ষাৰ ফলত তেওঁ ৰাজ-ঐশ্বৰ্য ত্যাগ কৰি দান-প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষা কৰিবলৈ গৈ সৰ্বস্ব হেৰুৱায়। ঋণ শোধ কৰিবলৈ পত্নী আৰু পুত্ৰক বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হয়, আৰু নিজে চণ্ডালৰ অধীনত শ্মশানত বন্ধনসহ দাসত্ব গ্ৰহণ কৰে। গভীৰ শোক-অপমানৰ মাজতো তেওঁ সত্যধৰ্ম আঁকোৱালি ধৰে; ধৈৰ্য আৰু কৰুণা প্ৰকাশ পায়।

এই অধ্যায়ত জৈমিনিয়ে গৰ্ভোৎপত্তি, দেহধাৰণৰ কাৰণ, মৃত্যুকালত প্ৰাণৰ নিৰ্গমন আৰু মৃত্যুৰ পাছত জীৱৰ গতি সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন কৰে। কৰ্মফল অনুসাৰে সুখ-দুখ ভোগ, যমমাৰ্গ, পিতৃলোক আদি প্ৰাপ্তি আৰু পুনর্জন্মৰ ধাৰাবাহিকতা সংক্ষিপ্তভাৱে পবিত্ৰ ভাৱে বৰ্ণিত হৈছে।

এই দ্বাদশ অধ্যায়ত পুত্ৰে পিতাক নৰকসমূহৰ ভয়ংকৰ বৰ্ণনা দিয়ে। মহাৰৌৰৱ, তমস, নিকৃন্তন, অপ্ৰতিষ্ঠ, অসিপত্ৰবন আৰু তপ্তকুম্ভ—এই নৰকসমূহত পাপীয়ে নিজৰ কৰ্ম অনুসাৰে কঠোৰ যাতনা ভোগ কৰে। বৰ্ণনাই ধৰ্মপথত স্থিৰতা আৰু পাপত্যাগৰ শিক্ষা দিয়ে।

এই অধ্যায়ত যমদূতে কৰ্মবিপাকৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে। পাপ-পুণ্য অনুসাৰে ফল কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হয়, কোন কোন দোষৰ বাবে নৰকৰ যাতনা ভোগ কৰিব লাগে, আৰু অপৰাধ অনুসাৰে দণ্ডবিধান কেনেকৈ স্থিৰ হয়—সেয়া বৰ্ণনা কৰে। ভয়, অনুতাপ আৰু ধৰ্মজাগৰণ উদ্ভৱ হয়।

এই অধ্যায়ত পিতা–পুত্ৰ সংলাপৰ জৰিয়তে বৈৰাগ্য আৰু সন্ন্যাসৰ তত্ত্ব উপদেশ দিয়া হৈছে। অনসূয়া–মাণ্ডব্য উপাখ্যানত কোৱা হয় যে পতিব্ৰতা ধৰ্মত স্থিৰ অনসূয়াৰ শক্তিৰ ফলত সূৰ্যোদয় যেন স্থগিত হয় আৰু জগতৰ নিয়ম ব্যাহত হয়। তাৰ পাছত দেৱ-ঋষিসকলে আহি ধৰ্মৰ মৰ্যাদা স্থাপন কৰে আৰু মাণ্ডব্য প্ৰসঙ্গসহ সত্য, তপস্যা, কৰুণা আৰু পতিব্ৰতা-মহিমা প্ৰকাশ কৰে।

এই অধ্যায়ত অৰ্জুনে সিংহাসন গ্ৰহণ নকৰি বৈৰাগ্য প্ৰকাশ কৰে। গৰ্গ মুনিয়ে তেওঁক দত্তাত্ৰেয়ৰ শৰণ লৈ আৰাধনা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। দত্তাত্ৰেয়ৰ দিব্য দৰ্শনৰ ফলত দেৱতাসকলে লক্ষ্মীৰ স্থান আৰু তেওঁৰ গমন-ৰহস্য বুজি, সেই অনুসাৰে উপায় কৰি দৈত্যসকলক পৰাজিত কৰি ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

এই অধ্যায়ত ঋতধ্বজে নাগলোকলৈ গৈ নাগকুমাৰসকলৰ সৈতে মিত্ৰতা স্থাপন কৰে আৰু ধৰ্মসম্মত সৌহাৰ্দ বৃদ্ধি পায়। তেওঁলোকৰ সংলাপৰ জৰিয়তে পৰস্পৰ সহায় আৰু বিশ্বাস দৃঢ় হয়। তাৰ পাছত কুভলয় নামৰ দিৱ্য অশ্বৰত্নৰ উৎপত্তিকথা, তাৰ মহিমা-গুণ আৰু প্ৰাপ্তিৰ বিধি বৰ্ণিত হয়; এই অশ্বে বিপদত ৰক্ষা, বিজয় আৰু যশ প্ৰদান কৰে।

এই অধ্যায়ত দৈত্যসকলৰ ছলনাৰে ৰজা কুবলয়াশ্বৰ বধ হয়। স্বামীৰ মৃত্যুসংবাদ শুনি পতিব্ৰতা মদালসা গভীৰ শোকত সতি হৈ চিতাত প্ৰৱেশ কৰি দেহত্যাগ কৰে আৰু স্বামী-লোক লাভ কৰে; ইয়াত কৰুণ ৰস আৰু ধৰ্মভাব প্ৰধান।

এই অধ্যায়ত কুৱলয়াশ্বোপাখ্যানত ৰজা কুৱলয়াশ্ব দান‑উপহাৰ আৰু প্ৰশংসাৰ লোভক দৃঢ়ভাৱে অস্বীকাৰ কৰি নিষ্কাম ৰাজধৰ্ম আৰু বৈৰাগ্যৰ আদৰ্শ দেখুৱায়। তাৰ পিছত মদালসাই নিজৰ মায়াদৰ্শন দেখুৱাই সংসাৰৰ অনিত্যতা, বিষয়াসক্তিৰ বন্ধন আৰু আত্মজ্ঞানৰ মহিমা প্ৰকাশ কৰে। এই মায়ানুভৱে ৰজাৰ বিবেক দৃঢ় হয়; শান্তি, ধৈৰ্য আৰু ধৰ্মনিষ্ঠা অধিক স্থিৰ হয়।

এই অধ্যায়ত মদালসাই নিজৰ চতুৰ্থ পুত্ৰৰ নামকৰণ কৰি ‘অলৰ্ক’ নাম দিয়ে। তেওঁ তাক ক্ষত্ৰিয়ধৰ্মৰ দিশে পুনৰ স্থাপন কৰে—ৰাজ্যৰক্ষা, প্ৰজাপালন, দণ্ডনীতি, শৌৰ্য আৰু ধৰ্মমতে শাসনৰ উপদেশ দিয়ে। বৈৰাগ্যবোধ ৰাখিও কৰ্তব্যকৰ্মত অটল থাকি ধৰ্মৰ বাবে পৰাক্ৰম দেখুৱাব লাগে—এই দৃঢ়তা অলৰ্কৰ হৃদয়ত স্থিৰ হয়।

এই অধ্যায়ত ৰাজর্ষি অলৰ্কে বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমধৰ্মৰ তত্ত্ব জানিবলৈ মাতৃ মদালসাক প্ৰশ্ন কৰে। মদালসাই ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয়-ৱৈশ্য-শূদ্ৰৰ স্বধৰ্ম আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য, গৃহস্থ, বনপ্ৰস্থ, সন্ন্যাস—চাৰি আশ্ৰমৰ কৰ্তব্যক্ৰম ব্যাখ্যা কৰে; যজ্ঞ, দান, তপ, শৌচ, সত্য, দয়া আৰু সংযমক ধৰ্মৰ আধাৰ বুলি কৈ স্বকৰ্মনিষ্ঠাৰে লোকহিত আৰু মোক্ষপথৰ উপদেশ দিয়ে।

এই অধ্যায়ত মদালসাই পুত্ৰক গৃহস্থধৰ্মৰ উপদেশ দিয়ে—গৃহশৌচ, অতিথি-সত্কাৰ, দান, সত্যাচৰণ আৰু দম্পতীৰ পৰস্পৰ কৰ্তব্য। নিত্যকৰ্ম বিধিমতে পালন কৰিবলৈ ক’লে আৰু নৈমিত্তিক-শ্ৰাদ্ধৰ বিধি ব্যাখ্যা কৰে—পিতৃপূজা, পিণ্ড-উদক দান, ব্ৰাহ্মণভোজন, লগতে শ্ৰদ্ধা আৰু শুদ্ধতাৰ অনুশাসন। লোভ-ক্রোধ ত্যাগ কৰি দেশ-কাল অনুসৰি নিয়ম মানা, কৰুণাধৰ্মনিষ্ঠ জীৱন যাপন কৰাৰ কথা জোৰ দিয়ে।

এই অধ্যায়ত পাৰ্বণ শ্ৰাদ্ধৰ বিধি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পিতৃসকলক তৃপ্তি দিয়া অন্ন-পান, শাক-ফল, ঘৃত, তিল আদি লগতে শুদ্ধি, পাত্ৰ, কাল আৰু দেশৰ নিয়ম উল্লেখ আছে। শ্ৰাদ্ধ দুষিত কৰা নিষিদ্ধ বস্তু বর্জন, সংযম আৰু সাৱধানতা দেখুৱাই, শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃতৃপ্তি আৰু পুণ্যফল দিয়ে বুলি প্ৰতিপাদিত।

এই অধ্যায়ত মদালসাই গৃহস্থৰ সদাচাৰ বৰ্ণনা কৰে—শৌচ‑শুদ্ধি, স্নান, সন্ধ্যা‑উপাসনা, দেবপূজা আৰু পিতৃতৰ্পণ, অতিথিসেৱা, সত্যবচন, দান, অহিংসা, ইন্দ্ৰিয়সংযম আৰু নিত্যকৰ্ম পালন। এই আচৰণে মন শুদ্ধ হয়, ধৰ্ম বৃদ্ধি পায় আৰু কুলৰ কীৰ্তি স্থিৰ থাকে বুলি তেওঁ উপদেশ দিয়ে।

এই অধ্যায়ত মদালসাই শেষ উপদেশত পুত্ৰসকল আৰু ৰজা ঋতধ্বজক দেহ‑সংসাৰৰ অনিত্যতা, ধৰ্মাচৰণ আৰু আত্মজ্ঞানৰ পৰম ফল বুজাই দিয়ে। তেওঁ বৈৰাগ্য, সত্য আৰু কৰ্তব্যনিষ্ঠাৰ পথ দেখুৱাই কয় যে ৰাজ্যো ক্ষণভঙ্গুৰ। মদালসাৰ বাণীত অনুপ্ৰাণিত হৈ ঋতধ্বজ পুত্ৰক ৰাজ্য অৰ্পণ কৰি তপোবনলৈ গমন কৰে, সন্ন্যাসমাৰ্গ গ্ৰহণ কৰি অন্তঃশান্তি লাভ কৰে।

এই অধ্যায়ত দত্তাত্ৰেয় মমতা বা ‘মোৰ’ বোধক বন্ধনৰ মূল কাৰণ বুলি বুজাইছে। দেহ, ঘৰ, পুত্ৰ, ধন আদি বিষয়ত আসক্তি দুখ বৃদ্ধি কৰে; সেয়ে সঙ্গত্যাগ, সমদৃষ্টি, বৈৰাগ্য আৰু আত্মজ্ঞানৰ দ্বাৰা মুক্তিৰ পথ উপদেশ দিয়ে।

এই অধ্যায়ত যোগসাধনাৰ পথত দেখা দিয়া উপসৰ্গ/বিঘ্ন—ৰোগ, আলস্য, সংশয়, প্ৰমাদ, ইন্দ্ৰিয়চাঞ্চল্য আৰু দেৱ-দানৱ আদি সত্তাৰ প্ৰলোভন—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সূক্ষ্ম ধাৰণা, প্ৰাণায়াম-ধ্যান-সমাধিৰ ক্ৰমবদ্ধ সাধনা, চিত্তশুদ্ধি আৰু বৈৰাগ্যৰ গুৰুত্ব উপদেশ দিয়া হৈছে। তাৰ পিছত অণিমা আদি অষ্টসিদ্ধিৰ লক্ষণ কোৱা হয় আৰু সাৱধান কৰা হয় যে সিদ্ধিৰ অহংকাৰ সাধকক পতনৰ ফালে ঠেলি দিব পাৰে; সেয়ে বিবেক আৰু ভক্তিসহ সতর্কতাৰে সাধনা কৰা উচিত।

এই অধ্যায়ত দত্তাত্ৰেয় প্ৰণৱ ‘ওঁ’ৰ যোগাৰ্থ ব্যাখ্যা কৰে। অ-উ-ম তিন মাত্রাৰ সৈতে দেহ, প্ৰাণ আৰু মনৰ সম্পৰ্ক আৰু ত্ৰিলোকৰ প্ৰতীকত্ব দেখুৱাই, জপ-ধ্যান-সমাধিৰ দ্বাৰা চিত্তশুদ্ধি, জ্ঞানোদয় আৰু শেষত মোক্ষপ্ৰাপ্তিৰ পথ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত সুভাহু কাশীৰ ৰজাক ৰাজধৰ্ম, প্ৰজাপালন, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, দান আৰু ক্ষমাৰ উপদেশ দিয়ে। সেই বচনে আলৰ্ক যোগমাৰ্গে মন সংযত কৰি বিষয়াসক্তি ত্যাগ কৰে, বৈৰাগ্য লাভ কৰি ৰাজ্য পৰিত্যাগ কৰি মোক্ষপথলৈ আগবাঢ়ে।

এই অধ্যায়ত প্ৰলয়কালত সমগ্ৰ জগতৰ লয় হৈ সকলোতে কেৱল জলৰাশি অৱশিষ্ট থকাৰ অৱস্থা আৰু নাৰায়ণৰ যোগনিদ্ৰাৰ বৰ্ণনা আছে। সেই যোগনিদ্ৰাৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হৈ সৃষ্টিক্ৰম আৰম্ভ হয়। লগতে কৃত-ত্রেতা-দ্বাপৰ-কলি যুগ, মন্বন্তৰ আৰু ব্ৰহ্মাৰ দিন-ৰাতি (কল্প)ৰ কালমান শাস্ত্ৰসম্মতভাৱে নিৰ্ণয় কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাৰ পৰা সৃষ্টিৰ প্ৰাকৃত আৰু বৈকৃত সৰ্গক্ৰম বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰাতি, দিন আৰু সন্ধ্যা কালৰূপে প্ৰকাশ পাই সৃষ্টিচক্ৰক আগবঢ়ায়। ত্ৰিগুণৰ প্ৰভাৱত বিভিন্ন জীৱ, ভূতগণ আৰু জগতৰ ব্যৱস্থা কেনেকৈ উদ্ভৱ হয়, তেওঁলোকৰ স্বভাৱ আৰু কৰ্মপ্ৰবৃত্তি কি—সেয়া সংক্ষিপ্ত কিন্তু ক্ৰমবদ্ধভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাৰ মানসসৃষ্টি বৰ্ণিত—সনকাদি আৰু মৰীচি আদি প্ৰজাপতিসকলৰ উৎপত্তি, তাৰ পিছত স্বায়ম্ভুব মনু আৰু শতৰূপা, তেওঁলোকৰ সন্তান-সন্ততি আৰু মনুবংশৰ ধাৰাবাহিকতা। সৃষ্টিৰ প্ৰবাহত ধৰ্ম-নিয়ম আৰু লোকব্যৱস্থাৰ বিধানও উল্লেখ আছে। শেষত ব্ৰহ্মাই অলক্ষ্মীৰ অনুচৰ দুঃসহ আদি সকলক শাসন কৰে—সৎপুৰুষৰ গৃহত প্ৰৱেশ নকৰিবা, কলহ-লোভ-অধৰ্ম য’ত থাকে তাতেই বাস কৰিবা আৰু সীমা নলঙ্ঘিবা।

এই অধ্যায়ত নীললোহিত (ৰুদ্ৰ)ৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বৰ্ণিত হৈছে। তেওঁৰ বহু নাম, সেই নামসমূহৰ কাৰণ, আৰু তেওঁৰ অধিষ্ঠান-স্থান আৰু দিশাৰ নিয়োগ উল্লেখ কৰা হৈছে। পত্নীসকলৰ পৰিচয়, পুত্ৰসকলৰ বংশ-পৰম্পৰা, গণসমূহৰ বিভাগ আৰু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা তেওঁৰ প্ৰতিষ্ঠা-বিধি সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত জম্বুদ্বীপৰ বিশ্বভূগোল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ বিভিন্ন বৰ্ষ, পৰ্বত, নদী আৰু চাৰিওফালে থকা সমুদ্ৰসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ বিবৰণ দিয়া আছে। জগতৰ মধ্যস্থ মেরু পৰ্বতক কেন্দ্ৰ কৰি দিশ অনুসাৰে ভূভাগৰ বিন্যাস ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। দ্বীপ-সমুদ্ৰৰ স্বৰূপ আৰু পৰিমাপ শাস্ত্ৰসম্মতভাৱে সংক্ষেপে উপস্থাপন কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত গংগাৰ স্বৰ্গৰ পৰা অৱতৰণ, শিৱৰ জটাত ধাৰণ আৰু তাৰ পিছত পৃথিৱীত চাৰি দিশে চাৰি প্ৰবাহ ৰূপে বিস্তাৰ—এই পবিত্ৰ বৰ্ণনা আছে। লগতে জম্বুদ্বীপৰ বিভিন্ন বৰ্ষ (অঞ্চল), তাতৰ ধৰ্ম-আচাৰ, লোকস্বভাৱ, আয়ু, সুখ-দুখ আৰু ভোগ-অৱস্থাৰ সংক্ষিপ্ত নিৰূপণ কৰা হৈছে; গংগাস্পৰ্শে শুদ্ধি আৰু তীৰ্থমাহাত্ম্যও প্ৰকাশ পায়।

এই অধ্যায়ত নাৰায়ণৰ কূৰ্মৰূপক আধাৰ কৰি ভাৰতবৰ্ষৰ সংস্থান নক্সাৰ দৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নক্ষত্ৰসমূহৰ ক্ৰম, সেই অনুসাৰে দেশ-প্ৰদেশৰ অৱস্থান, আৰু সূৰ্যাদি গ্ৰহপীড়াৰ ফলত জনপদত হোৱা দুঃখ-কষ্ট তথা তাৰ শান্তি-উপায় সংক্ষেপে কোৱা হৈছে।

এই অধ্যায়ত কিম্পুৰুষ-বৰ্ষ, হৰি-বৰ্ষ, ইলাবৃত (মেৰু-বৰ্ষ), ৰম্যক আৰু হিৰণ্যময় দেশসমূহৰ সংক্ষিপ্ত বৰ্ণনা আছে—সিহঁতৰ পৰ্বত, নদী, সৰোবৰ, অৰণ্য, আৰু দিৱ্য অধিবাসীৰ স্বভাৱ-ধৰ্মাচৰণ। বিষ্ণু-শিৱ ভক্তিময় জীৱনধাৰা আৰু উত্তৰকুৰুৰ পুণ্যভূমিৰ মহিমাও উল্লেখ কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত অগ্নিদেৱে ব্ৰাহ্মণ যুৱকৰ দেহত প্ৰৱেশ কৰি তাক তেজ, বাক্‌শক্তি আৰু প্ৰভাৱ দান কৰে। বৰূথিনী প্ৰেম-বিৰহত দগ্ধ হৈ প্ৰেমৰোগত আক্ৰান্ত হয়। তাৰ পিছত কলিয়ে ছদ্মৰূপ ধাৰণ কৰি লোকক মোহিত কৰে আৰু ধৰ্মমাৰ্গত বিঘ্ন সৃষ্টি কৰি কাহিনীক নতুন মোড় দিয়ে।

এই অধ্যায়ত কলাবতী (বিভাবৰী) মহর্ষি স্বৰোচিষৰ সন্মুখত নিজৰ অন্তৰৰ কথা প্ৰকাশ কৰি আত্মসমৰ্পণ কৰে। তেওঁ স্বৰোচিষক ‘পদ্মিনী-বিদ্যা’ নামৰ এক গূঢ় স্ত্ৰীবিদ্যা দান কৰে, যাৰ দ্বাৰা ৰূপ, লাৱণ্য আৰু আকর্ষণৰ সিদ্ধি হয় বুলি কোৱা হৈছে। কাহিনীত লাজ, ধৰ্ম-মৰ্যাদা, ত্যাগ আৰু ভক্তিৰ ৰস গভীৰ; স্বৰোচিষে তেওঁক সান্ত্বনা দি ধৰ্মমতে গ্ৰহণ কৰে।

এই অধ্যায়ত পত্নীক অৱহেলা/পৰিত্যাগ কৰাক মহাদোষ বুলি কোৱা হৈছে; ইয়াৰ ফলত ৰজাৰ ধৰ্মক্ষয় হয় আৰু ৰাজ্যত অশান্তি বাঢ়ে। গুৰুজন প্ৰায়শ্চিত্তবিধি উপদেশ দিয়ে; ৰজা অনুতপ্ত হৈ পত্নীক সন্মানেৰে পুনৰ গ্ৰহণ কৰি দাম্পত্যধৰ্ম আৰু ৰাজধৰ্ম পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে।

এই অধ্যায়ত ৰজা পত্নীবিয়োগত শোকাকুল হৈ নিজৰ দোষ স্মৰণ কৰি গভীৰ অনুতাপ কৰে। তেওঁ মুনিৰ শৰণ লৈ গৃহস্থধৰ্মত পত্নীৰ অনিবার্যতা বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। মুনি উপদেশ দিয়ে কয়—পত্নী সহধৰ্মিণী; ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম সাধনত সহচৰী, যজ্ঞ-দানাদি কৰ্মত সহভাগী, আৰু ৰাজ্যপালনত ৰজাক স্থিৰতা আৰু শুদ্ধতা দান কৰে। উপদেশ শুনি ৰজাৰ শোক শমে আৰু তেওঁ ধৰ্মপথত দৃঢ় হয়।

এই অধ্যায়ত ঔত্তম মন্বন্তৰৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। দেৱতাসকলৰ বিভিন্ন শ্ৰেণী, তেওঁলোকৰ কৰ্তব্য আৰু ব্যৱস্থা উল্লেখ কৰা হৈছে। এই মন্বন্তৰত ইন্দ্ৰ সুশান্তি, ঋষি আৰু প্ৰজাপতিসকলৰ নিৰ্ধাৰিত ভূমিকা তথা লোকৰক্ষাৰ বিধান বৰ্ণিত। লগতে ৰাজবংশৰ পৰম্পৰা, ধৰ্মপালন আৰু প্ৰজাহিতৰ সংক্ষিপ্ত আলোচনা আছে।

এই অধ্যায়ত ৰৈৱত মন্বন্তৰৰ প্ৰস্তাৱ বৰ্ণিত। ৰেৱতী নক্ষত্ৰ পতিত হোৱাত জগতত অশান্তি, ভয় আৰু বিষাদৰ সৃষ্টি হয়। দেৱতা আৰু ঋষিসকলে তপস্যা, স্তৱ আৰু মন্ত্ৰবলৰে ৰেৱতীক পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শেষত ৰৈৱত মনুৰ জন্মৰ সংকেত দি ধৰ্মৰক্ষা, প্ৰজাহিত আৰু কালচক্ৰত নক্ষত্ৰগতিৰ দেৱীয় নিয়ম প্ৰকাশ কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত সূৰ্যৰ প্ৰচণ্ড তেজত ক্লান্ত সংজ্ঞাই পিতৃগৃহলৈ গমন কৰি, নিজৰ প্ৰতিৰূপ ‘ছায়া’ স্থাপন কৰি তপস্যাত প্রবৃত্ত হোৱা বৰ্ণিত। ছায়াৰ গৰ্ভত যম ধৰ্মৰাজ আৰু যমুনাৰ জন্ম হয়; পিছত সংজ্ঞাৰ পুনৰাগমন, সূৰ্যৰ শমন আৰু দেবকুলত ধৰ্মব্যৱস্থাৰ প্ৰতিষ্ঠা কোৱা হৈছে।

এই অধ্যায়ত বৈৱস্বত মন্বন্তৰৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। দেৱতাসকলৰ বিভিন্ন শ্ৰেণী, সপ্তৰ্ষি আৰু বৈৱস্বত মনুৰ নৱ পুত্ৰৰ পৰিচয় ক্ৰমে কোৱা হৈছে। ধৰ্মৰক্ষা, প্ৰজাপালন আৰু বংশপ্ৰৱৰ্তনৰ পবিত্ৰ ধাৰা সংক্ষিপ্ত কিন্তু সমগ্ৰভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছে।

এই অধ্যায়ত ৰাজ্যচ্যুত ৰজা সুৰথ আৰু স্বজনৰ প্ৰতি বিৰক্ত বৈশ্য সমাধি নিজৰ দুখ আৰু মনৰ অস্থিৰতা লৈ ঋষি মেধসৰ শৰণ লয়। মেধস মুনি বুজাই দিয়ে যে আসক্তি‑বিৰক্তি আৰু মোহ জগতৰ অধিষ্ঠাত্রী মহামায়া দেৱীৰ শক্তিৰ ফল। তাৰ পিছত দেৱীমাহাত্ম্যৰ ভূমিকা আৰম্ভ হয়—বিষ্ণুৰ যোগনিদ্ৰা, নাভিকমলৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, মধু‑কৈটভ দানৱৰ উৎপত্তি আৰু ব্ৰহ্মবধৰ চেষ্টা, আৰু দেৱীৰ অনুগ্ৰহে বিষ্ণুৰ জাগৰণ।

এই অধ্যায়ত দেবী দুৰ্গাই মহিষাসুৰৰ বিশাল সেনাবাহিনী ঘোৰ যুদ্ধত সংহাৰ কৰে। শূল, চক্ৰ আদি দিব্য অস্ত্ৰেৰে ৰথ, অশ্ব, গজ আৰু পদাতিক দানৱদল চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰে। শেষত মহিষাসুৰে নানা ৰূপ ধৰি মায়াযুদ্ধ কৰে, কিন্তু দেবীয়ে তাৰ অহংকাৰ দমন কৰি ৰণভূমিত তাক বধ কৰে আৰু দেবলোক তথা জগতক ভয়মুক্ত কৰে।

এই অধ্যায়ত শুম্ভ-নিশুম্ভৰ ভয়ত দেবতাসকলে হিমালয়লৈ গৈ পাৰ্বতীদেৱীৰ শৰণ লয় আৰু ভক্তিভাৱে দেবীৰ স্তৱ কৰে। স্তৱত প্ৰসন্ন হৈ দেবী পাৰ্বতীৰ কোষৰ পৰা ‘কৌশিকী’ নামে দিৱ্য তেজস্বী ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভৱ হয়, আৰু পাৰ্বতী কৃষ্ণবৰ্ণা হয়। কৌশিকীয়ে দেবতাসকলক অভয় দিয়ে অসুৰবধৰ সংকল্প কৰে। তেওঁৰ অপূৰ্ব সৌন্দৰ্যৰ সংবাদ শুনি শুম্ভে দেৱীক বশ কৰি আনিবলৈ এজন দূত পঠায়।

এই অধ্যায়ত শুম্ভ-নিশুম্ভে ধূম্ৰলোচনক দেৱী অম্বিকাক ধৰি আনিবলৈ পঠিয়ায়। দেৱীয়ে কেৱল ‘হুঁকাৰ’ৰে তাৰ দৰ্প ভস্ম কৰি দিয়ে। দেৱীৰ ক্ৰোধৰ পৰা কালী প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ দৈত্যসেনা বিধ্বস্ত কৰে। তাৰ পিছত চণ্ড আৰু মুণ্ড যুদ্ধলৈ আহিলে কালী তেওঁলোকক বধ কৰি মস্তক হৰণ কৰে; সেইবাবে তেওঁ ‘চামুণ্ডা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়।

এই অধ্যায়ত শুম্ভ আৰু নিশুম্ভৰ ক্ৰোধ প্ৰচণ্ড হৈ উঠে আৰু দেৱীৰ সৈতে ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। নানা অস্ত্ৰাঘাতত অসুৰসেনা ক্ষয়প্ৰাপ্ত হয়, বহু দৈত্যবীৰ প্ৰতিহত হয়। দেৱী নিজৰ তেজ আৰু শক্তিৰে শত্রুপক্ষক দমন কৰি নিশুম্ভৰ ওপৰত নিৰ্ণায়ক প্ৰহাৰ কৰে। শেষত নিশুম্ভৰ দেহ বিদীৰ্ণ হৈ সি ৰণভূমিত পতিত হয়। ভ্ৰাতৃবধ দেখি শুম্ভ শোক-ক্রোধে উন্মত্ত হৈ যুদ্ধ অধিক উগ্ৰ কৰিবলৈ সংকল্প লয়।

এই অধ্যায়ত দেবসকলে কাত্যায়নী দেৱীৰ স্তৱ কৰি জগতৰ ৰক্ষাৰ বাবে বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। দেৱী তেওঁলোকৰ ভক্তি গ্ৰহণ কৰি ধৰ্ম-স্থাপনৰ নিমিত্তে যুগে যুগে বিভিন্ন ৰূপে অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ ভবিষ্যবাণী দিয়ে আৰু দুষ্টনিগ্ৰহ তথা সাধুৰক্ষা কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।

দেৱী প্ৰকট হোৱাত সুৰথ ৰজা আৰু সমাধি বৈশ্যই ভক্তিভাৱে স্তৱ কৰি বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। দেৱীয়ে সুৰথক পুনৰ ৰাজ্যলাভৰ বৰ দিলে আৰু ভৱিষ্যতে স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত ‘সাৱৰ্ণি’ নামে মনু হ’ব বুলি আশীৰ্বাদ দিলে। বৈশ্যক বৈৰাগ্য, আত্মজ্ঞান আৰু সংসাৰবন্ধন-মোচনৰ বৰ দিয়া হ’ল, যাৰ ফলত সি মোক্ষ লাভ কৰিব। তাৰ পাছত জগন্মাতা দেৱী অন্তৰ্ধান কৰিলে; ঋষিয়ে দেৱীমাহাত্ম্যৰ ফলশ্ৰুতি কৈ এই উপসংহাৰ দিলে—দেৱী সদায় ভক্তসকলক ৰক্ষা কৰে।