Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত ৰামচন্দ্ৰই ৰাতিৰ অন্তিম ভাগত দ্ৰুতগতিত অগ্ৰসৰ হয় আৰু দাশৰথৰ আজ্ঞা স্মৰণ কৰি বনবাসক কেৱল স্থানচ্যুতি নহয়, সচেতনভাৱে পালন কৰা ধৰ্ম-প্ৰতিজ্ঞা হিচাপে গ্ৰহণ কৰে। প্ৰভাতত শুভ প্ৰাতঃসন্ধ্যা উপাসনা কৰি তেওঁ কোসলৰ সীমান্তত উপস্থিত হয় আৰু তাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে। পথত গাঁৱৰ লোকৰ কথাবতৰা শুনা যায়—দাশৰথৰ আসক্তি-প্ৰেৰিত সিদ্ধান্ত আৰু কৈকেয়ীৰ মৰ্যাদা-ভংগৰ সমালোচনা; এই জনবাণী ৰাজগৃহৰ বাহ্য নৈতিক পৰীক্ষা স্বৰূপ হয়। ইয়াৰ পিছত যাত্ৰাৰ বিৱৰণত ৰামে পবিত্ৰ বেদাশ্ৰুতি নদী পাৰ হৈ দক্ষিণ দিশে অগস্ত্য-সম্বন্ধীয় দিশলৈ আগবাঢ়ে। দীঘলীয়া পথচলাৰ পাছত শীতল জলেৰে ভৰা গোমতী (দলদলি তীৰত গৰু-গাই চৰে) আৰু তাৰ পাছত ময়ূৰ-হংসৰ ধ্বনিত অনুৰণিত স্যন্দিকা নদী অতিক্ৰম কৰে। ৰামে সীতাক মনুৰ দ্বাৰা ইক্ষ্বাকুক দান কৰা বুলি পৰম্পৰাত কোৱা বিস্তীৰ্ণ ভূমিখণ্ড দেখুৱাই বংশস্মৃতিৰ সৈতে ৰাজনৈতিক ভূগোল জড়িত কৰে। ৰথচালকক বাৰে বাৰে “সূত” বুলি সম্বোধন কৰি ৰাম হংস-মধুৰ স্বৰে সৰয়ূৰ ফুলে-ফুলে ভৰা উপবনৰ প্ৰতি প্ৰত্যাৱর্তনৰ আকাংক্ষা প্ৰকাশ কৰে আৰু শিকাৰক ৰাজা-ঋষিৰ এক বিনোদনমূলক আচাৰ বুলি স্মৰণ কৰে—আনন্দদায়ক যদিও তেওঁৰ মুখ্য কামনা নহয়—এইদৰে ক্ষত্ৰিয় সংস্কৃতি আৰু আত্মসংযমৰ সমন্বয় প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
ৰামো—পুৰুষব্যাঘ্ৰ—ৰাতিৰ অৱশিষ্ট প্ৰহৰত পিতৃৰ আজ্ঞা সদায় স্মৰণ কৰি, বহুদূৰ পথ অতিক্ৰম কৰিলে।
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
সেইদৰে যাত্ৰা কৰি থাকোঁতেই তেওঁৰ শিৱা (শুভ) ৰজনী অন্ত পৰিল। শিৱা প্ৰাতঃসন্ধ্যাৰ উপাসনা কৰি, তেওঁ দেশৰ সীমান্ত অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
নৱকৈ চাষ কৰা সীমান্ত থকা গাঁওসমূহ আৰু ফুলে ফুলে ভৰা বনসমূহ চাই, গাঁওবাসী লোকসকলৰ কথা শুনি, উত্তম অশ্বসমূহেৰে তেওঁ দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িল—তথাপি তেওঁৰ মনত যেন ধীৰে ধীৰে গমন কৰা যেন লাগিল।
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
‘কামৰ বশত পৰাধীন হোৱা ৰজা দশৰথক ধিক্! হায়—আজি সেই নৃশংস কৈকেয়ী, পাপিনী আৰু পাপানুবন্ধিনী, মৰ্যাদা ভাঙি তীক্ষ্ণ-ক্রূৰ কৰ্মত লিপ্ত হৈছে; ৰজাৰ ধাৰ্মিক পুত্ৰক—মহাপ্ৰাজ্ঞ, দয়াসম্পন্ন আৰু জিতেন্দ্ৰিয়—বনবাসলৈ পঠাইছে।’
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘হায়—আজি সেই নিৰ্দয় কৈকেয়ী, পাপিনী আৰু পাপানুবন্ধিনী, মৰ্যাদা ভাঙি ক্রূৰ কৰ্মত লিপ্ত হৈছে।’
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘সেই নাৰীয়ে ৰজাৰ এনে পুত্ৰক—ধাৰ্মিক, মহাপ্ৰাজ্ঞ, দয়াসম্পন্ন আৰু জিতেন্দ্ৰিয়—নির্বাসনত ঠেলি বনবাসলৈ পঠাইছে।’
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
‘কেনেকৈ মহাভাগা জনকনন্দিনী সীতা—যি সদায় সুখত অভ্যস্ত—দুঃখসমূহ সহি অনুভৱ কৰিব?’
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
হায়! ৰজা দশৰথ স্নেহশূন্য হৈ, প্ৰজাসকলৰ প্ৰিয় আৰু নিৰ্দোষ নিজৰ প্ৰিয় পুত্ৰ ৰামক ইয়াতে পৰিত্যাগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে।
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
গাঁও আৰু বসতিত বাস কৰা মানুহৰ এই কথাবোৰ শুনি শুনি, বীৰ কোসলেশ্বৰ কোসলৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি আগুৱাই গ’ল।
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
তাৰ পিছত, মঙ্গলময় জল বহন কৰা ‘বেদশ্ৰুতি’ নামৰ নদীখন উত্তীৰ্ণ হৈ, অগস্ত্য মুনিৰ অধিষ্ঠিত দিশালৈ মুখ কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
দীৰ্ঘ সময় যাত্ৰা কৰাৰ পাছত, শীতল জলযুক্ত, গোৱে ভৰা আর্দ্ৰ তটভূমিসম্পন্ন আৰু সাগৰমুখী গতি কৰা গোমতী নদী তেওঁ পাৰ হ’ল।
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
গোমতীও অতিক্ৰম কৰি, শীঘ্ৰগামী অশ্বসমূহে বহন কৰা ৰাঘৱে, ময়ূৰ আৰু হংসৰ কলৰৱে গুঞ্জৰিত স্যন্দিকা নদীকো পাৰ হ’ল।
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
তেতিয়া ৰামে বৈদেহীক সেই সমৃদ্ধ ভূমি দেখুৱালে—যি ৰাজ্যসমূহে আৱৰি ৰাখিছিল—যি পূৰ্বে ৰাজা মনুৱে ইক্ষ্বাকুক দান কৰিছিল।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
‘সূত’ বুলিয়েই সি সেই সাৰথিক বাৰে বাৰে সম্বোধন কৰি থাকিল; মত্তহংস সদৃশ স্বৰযুক্ত শ্ৰীমান পুৰুষর্ষভে তাৰ পাছত ক’লে।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
‘সূত’ বুলিয়েই সি সেই সাৰথিক বাৰে বাৰে সম্বোধন কৰি থাকিল; মত্তহংস সদৃশ স্বৰযুক্ত শ্ৰীমান পুৰুষর্ষভে তাৰ পাছত ক’লে।
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
মই কেতিয়া পুনৰ ঘূৰি আহি, সৰযূৰ তীৰৰ পুষ্পিত বনত, মাতৃ-পিতৃৰ সৈতে একেলগে মিলি, মৃগয়া কৰিবলৈ পৰিভ্ৰমণ কৰিম?
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
সৰযূবনত মৃগয়াৰ প্ৰতি মোৰ অতিশয় আকাঙ্ক্ষা নাই; তথাপি লোকত এই ক্ৰীড়া অতুল ৰতি, ৰাজর্ষিগণৰ সমাজত স্বীকৃত।
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
কাৰণ এই লোকত ৰাজর্ষিসকলে ৰতি-আনন্দৰ বাবে যথাসময়ে বনতে মৃগয়া কৰে; ধনুৰ্ধৰসকলৰ আকাঙ্ক্ষিত এই কৰ্ম পিছত আন মানুহেও গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
তেতিয়া ইক্ষ্বাকুবংশীয় ৰাজকুমাৰে সাৰথিক মধুৰ বাণীৰে সম্বোধন কৰি, মনত উদিত ভাব-অৰ্থক বাক্যত প্ৰকাশ কৰি সেই পথেদি আগবাঢ়িল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.