Sarga 21

Verse 1

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥१॥

ৰামৰ মাতৃ কৌশল্যাই যেতিয়া এইদৰে বিলাপ কৰি আছিল, তেতিয়া দুখী লক্ষ্মণে তেওঁক সেই সময়ৰ উপযোগী বচন ক’লে।

Verse 2

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥२॥

হে দেৱী, ৰাঘৱে যে ৰাজ্যৰ ঐশ্বৰ্য ত্যাগ কৰি কেৱল এগৰাকী নাৰীৰ কথাত বনলৈ যাব, সেয়া মোৰ বাবেও গ্ৰহণযোগ্য নহয়।

Verse 3

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥३॥

বিবেক বিপৰীত হোৱা, বৃদ্ধ আৰু বিষয়-সুখেৰে পীড়িত—কামবশ আৰু (কৈকেয়ীৰ) উচটনিত ৰজা কি নক’ব?

Verse 4

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥४॥

ৰাঘৱৰ মাজত মই কোনো অপৰাধ নেদেখোঁ, নাহে তেনে কোনো দোষ; যাৰ বাবে তেওঁক ৰাজ্যৰ পৰা নিৰ্বাসিত কৰি বনবাসলৈ পঠোৱা উচিত হ’ব।

Verse 5

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥५॥

মই এই লোকত তেনে কোনো মানুহ নেদেখোঁ—শত্ৰু হওক বা পৰাজিত হওক—যিয়ে তেওঁৰ দোষ পিঠিৰ আঁৰতেও উচ্চাৰণ কৰিব; নিজ মিত্ৰ হৈ ত্যাজিত হলেও তেনে নহয়।

Verse 6

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥६॥

দেৱসদৃশ, ঋজু, দান্ত (ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহী) আৰু শত্রুসকলৰো প্ৰিয় এনে পুত্ৰক—ধৰ্মক অৱজ্ঞা কৰি—অকাৰণে কোনে ত্যাগ কৰিব পাৰে?

Verse 7

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥७॥

ৰাজধৰ্ম স্মৰণ কৰা কোন পুত্ৰে হৃদয়ত ধাৰণ কৰিব পাৰে—ৰাজাৰ এই বাক্য, যি যেন পুনৰ বাল্যভাৱলৈ উভতি গৈছে বুলি লাগে?

Verse 8

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥८॥

যেতিয়ালৈকে কোনো মানুহে এই বিষয়টো নাজানে, তেতিয়ালৈকে মোৰ সহায়তাৰে এই শাসন নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখি অধিকাৰ গ্ৰহণ কৰা।

Verse 9

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥९॥

হে ৰাঘৱ, তুমি গোপনে সুৰক্ষিত থাকোঁতে ধনু হাতে লৈ মই তোমাৰ কাষতে পাহাৰাদাৰ হৈ থাকিলে—কৃতান্তৰ দৰে দঢ় হৈ থকা তোমাৰ বিৰুদ্ধে অধিকতা কৰিবলৈ কোনে সক্ষম হ’ব?

Verse 10

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥१०॥

হে পুৰুষোত্তম! যদি সমগ্ৰ অযোধ্যা আপোনাৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়ে, তেন্তে মই মোৰ তীব্ৰ শৰৰ দ্বাৰা এই গোটেই নগৰী মানুহশূন্য কৰি পেলাম।

Verse 11

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥११॥

যিয়ে ভৰতৰ পক্ষ লয় বা যিয়ে তেওঁৰ হিত কামনা কৰে, মই সেই সকলোকে বধ কৰিম; কিয়নো মৃদু স্বভাৱৰ লোকক সদায় অৱজ্ঞা কৰা হয়।

Verse 12

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥१२॥

কৈকেয়ীৰ উচটনিত আমাৰ পিতা যদি সঁচাকৈ দুষ্ট হৈ আমাৰ শত্রু হৈ পৰিছে, তেন্তে আত্মীয়তাৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি তেওঁক ৰোধ কৰা উচিত—বাঁধি থোৱা, কাৰাগাৰত ৰখা, আৰু প্ৰয়োজন হ’লে বধো কৰা।

Verse 13

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥१३॥

গুৰুও যদি অহংকাৰত মত্ত হৈ, কৰণীয়-অকৰণীয় নুবুজি, কুপথত প্ৰবৃত্ত হয়, তেন্তে তেওঁক সংশোধন কৰাই উচিত; এনে অৱস্থাত শাসন-অনুশাসন কৰাই ধৰ্মকৰ্তব্য হয়।

Verse 14

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥१४॥

হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, কোন বলৰ আশ্ৰয় লৈ—অথবা কোন হেতুৰে—এই ৰজাই তোমাৰ অধিকাৰত স্থিত এই ৰাজ্য কৈকেয়ীক দিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে?

Verse 15

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥१५॥

হে অৰি-শাসন, তুমি আৰু মই—দুয়ো—অত্যুত্তম বৈৰ সৃষ্টি কৰি দিয়াৰ পিছত, ভৰতক ৰাজলক্ষ্মী দান কৰিবলৈ তেওঁৰ কি শক্তি আছে?

Verse 16

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥१६॥

হে দেৱী মাতৃ, ভাৱত মই সঁচাকৈ মোৰ ভ্ৰাতৃৰ প্ৰতি অনুৰক্ত। মোৰ সত্যৰ দ্বাৰা, মোৰ ধনুৰ দ্বাৰা, আৰু তোমাৰ নিমিত্তে দিয়া দান-যজ্ঞৰ পুণ্যৰ দ্বাৰা মই তোমাক শপথ কৰোঁ।

Verse 17

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥१७॥

হে দেৱী মাতৃ, এই কথা আগতেই নিশ্চিতভাৱে ধাৰণ কৰা: যদি ৰাম দীপ্ত অগ্নিত বা অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰে, তেন্তে মই প্ৰথমে তাতেই প্ৰৱেশ কৰি থাকিম।

Verse 18

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥१८॥

উদিত সূৰ্য্যই যেন তমসা দূৰ কৰে, তেনেকৈ মোৰ বীৰ্য্য-বলে মই তোমাৰ দুখ হৰণ কৰিম। হে দেৱী মাতৃ, তুমি মোৰ পৰাক্ৰম দেখা; ৰাঘৱেও সেয়া দেখা।

Verse 19

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥१९॥

মহাত্মা লক্ষ্মণৰ এই বাক্য শুনি, শোকত ব্যাকুল হৈ কন্দি থকা কৌশল্যাই ৰামক ক’লে।

Verse 20

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥२०॥

পুত্ৰ, তোমাৰ ভ্ৰাতা লক্ষ্মণে যি কৈছে, সেয়া তুমি শুনিছা। যদি তোমাৰ ভাল লাগে, তেন্তে এই বিষয়ত ইয়াৰ পিছত যি কৰা উচিত বুলি ভাবা, সেয়াই কৰা।

Verse 21

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥२१॥

মোৰ সপত্নী (কৈকেয়ী) কোৱা অধৰ্মীয় বাক্য শুনিও, শোকত দগ্ধ হৈ থকা মোক ইয়াত এৰি তুমি ইয়াৰ পৰা যোৱা উচিত নহয়।

Verse 22

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥२२॥

হে ধৰ্মজ্ঞ! যদি তুমি সত্যই ধৰ্মিষ্ঠ হৈ ধৰ্ম আচৰণ কৰিব বিচাৰা, তেন্তে ইয়াতেই থাকি মোৰ শুশ্ৰূষা কৰা; সেই অনুত্তম ধৰ্ম আচৰণ কৰা।

Verse 23

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥२३॥

হে পুত্ৰ! নিজ গৃহত নিয়মে বাস কৰি জননীক শুশ্ৰূষা কৰা কাশ্যপ—পৰম তপস্যাৰে যুক্ত—ত্ৰিদিৱলৈ গ’ল।

Verse 24

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥२४॥

যেনেকৈ ৰজা তোমাৰ বাবে গৌৰৱেৰে পূজ্য, তেনেকৈ মইও। মই তোমাক অনুমতি নিদিওঁ; ইয়াৰ পৰা বনলৈ যোৱা উচিত নহয়।

Verse 25

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥२५॥

তোমাৰ বিয়োগত মোৰ বাবে জীৱন বা সুখ একো কামৰ নহয়। তোমাৰ সৈতে থাকিব—ঘাঁহ-তৃণো খাবলগা হ’লেও—সেয়াই মোৰ শ্ৰেয়।

Verse 26

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥२६॥

যদি তুমি বনলৈ যোৱা আৰু শোকত ব্যাকুল মোক এৰি দিয়া, তেন্তে মই ইয়াত প্ৰায়োপৱেশ (মৃত্যুপৰ্যন্ত উপবাস) গ্ৰহণ কৰিম; কিয়নো মই সঁচাকৈয়ে জীয়াই থাকিব নোৱাৰিম।

Verse 27

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥२७॥

তেতিয়া, পুত্ৰ, তুমি লোকবিখ্যাত নৰকত উপনীত হ’বা; যেন অধৰ্মৰ ফলত নদীসমূহৰ পতি সমুদ্ৰে ব্ৰাহ্মণ-হত্যাসদৃশ পাপ অৰ্জন কৰিছিল।

Verse 28

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥२८॥

তাৰ পাছত, এইদৰে দীনভাৱে বিলাপ কৰা জননী কৌসল্যাৰ প্ৰতি ধৰ্মাত্মা ৰামে ধৰ্মসন্মত বাক্য ক’লে।

Verse 29

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥२९॥

পিতাৰ বাক্য অতিক্ৰম কৰাৰ শক্তি মোৰ নাই। শিৰ নোৱাই মই তোমাক প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ; মই বনলৈ যাব বিচাৰোঁ।

Verse 30

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥३०॥

পিতাৰ বাক্য পালন কৰিবলৈ, ব্ৰতচাৰী আৰু ধৰ্মজ্ঞ বিদ্বান ঋষি কণ্ডুৱেও গোহত্যা কৰিছিল।

Verse 31

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥३१॥

আমাৰেই বংশত পূৰ্বে, পিতা সগৰৰ আজ্ঞাত, সগৰৰ পুত্ৰসকলে পৃথিৱী খুঁদোঁতে খুঁদোঁতে ভয়ংকৰ মৃত্যুক প্ৰাপ্ত হৈছিল।

Verse 32

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥३२॥

জামদগ্ন্য ৰাম (পৰশুৰাম) নিজে পিতৃবচন মানি, অৰণ্যত পৰশু (কুঠাৰ) লৈ নিজৰ জননী ৰেণুকাক বধ কৰিছিল।

Verse 33

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥३३॥

হে দেবী, এইসকল আৰু আন বহু দেবসম পুৰুষে পিতৃবচন দৃঢ়ভাৱে পালন কৰিছে; সেয়ে মইও পিতাৰ হিত সাধি পিতাৰ অভিপ্ৰায় সফল কৰিম।

Verse 34

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥३४॥

হে দেবী, পিতৃশাসন পালন কেৱল মই একাই নকৰোঁ; যিসকলৰ কথা মই তোমাক কীৰ্তন কৰিলোঁ, তেওঁলোকেও এইদৰে কৰিছে।

Verse 35

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥३५॥

মই তোমাক কোনো নতুন, প্ৰচলিত ৰীতিৰ বিপৰীত ধৰ্ম প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ কোৱা নাই; পূৰ্বপুৰুষে অনুমোদন কৰি যি পথ চলিছিল, সেই পথেই অনুসৰণ কৰা হৈছে।

Verse 36

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥३६॥

সেইহেতু এইয়েই মোৰ কৰ্তব্য; এই পৃথিৱীত মই ইয়াক অন্যথা নকৰোঁ। পিতৃৰ বচন পালন কৰা কোনো জন সত্যই ধৰ্মৰ পৰা কেতিয়াও চ্যুত নহয়।

Verse 37

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥३७॥

এইদৰে জননীক কৈ, বাক্যবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ আৰু সকলো ধনুৰ্ধৰৰ মাজত অগ্ৰগণ্য ৰামে পুনৰ লক্ষ্মণক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 38

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥३८॥

হে লক্ষ্মণ, মোৰ প্ৰতি তোৰ অনুত্তম স্নেহ মই জানো; তোৰ পৰাক্ৰম, সত্ত্ববল আৰু অদম্য তেজো মই জানো।

Verse 39

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥३९॥

হে শুভলক্ষণ লক্ষ্মণ, সত্য আৰু শমৰ যথাৰ্থ অভিপ্ৰায় নুবুজাৰ বাবে মোৰ মাতৃৰ দুখ মহৎ আৰু অতুল।

Verse 40

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥४०॥

ধৰ্মই এই লোকত পৰম; সত্য ধৰ্মত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত। মোৰ পিতাৰ এই উত্তম বচনো ধৰ্মাশ্ৰিত।

Verse 41

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥४१॥

পিতাৰ বা মাতাৰ বা ব্ৰাহ্মণৰ বচন এবাৰ শ্ৰৱণ কৰি প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে—হে বীৰ—ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈ স্থিৰ থকা জনে সেই প্ৰতিজ্ঞা বৃথা হ’বলৈ দিব নালাগে।

Verse 42

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥४२॥

সেয়ে মই পিতাৰ নিয়োগ অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰোঁ। হে বীৰ, পিতাৰ বচনৰ কাৰণতেই কেকেয়ীয়ে মোক (বনবাসৰ দিশে) প্ৰচোদিত কৰিছে।

Verse 43

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥४३॥

সেয়ে ক্ষত্ৰধৰ্ম বুলি দেখা দিয়া এই অনাৰ্য মনোবৃত্তি ত্যাগ কৰা। ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা; কঠোৰ হিংসাৰ দিশে নুঘূৰিবা। মোৰ বিবেক অনুসৰণ কৰা।

Verse 44

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥४४॥

এইদৰে স্নেহবশত ভ্ৰাতাক কৈ, লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ শ্ৰীৰামে পুনৰ কৌসল্যাদেৱীক সম্বোধন কৰিলে—হাত জোৰ কৰি, মূৰ নত কৰি।

Verse 45

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥४५॥

হে দেৱী মাতৃ, মোক অনুমতি দিয়া; মই ইয়াৰ পৰা বনলৈ গমন কৰিম। মোৰ প্ৰাণৰ শপথেৰে মই তোমাক বদ্ধ কৰিছোঁ—মোৰ মঙ্গল-ক্ষেমৰ বাবে মঙ্গলক্ৰিয়া আৰু আশীৰ্বাদ সম্পন্ন কৰা।

Verse 46

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥४६॥

প্ৰতিজ্ঞা সম্পূৰ্ণ কৰি মই বনাৰ পৰা পুনৰ নগৰীলৈ উভতি আহিম—পুৰাতন ৰাজৰ্ষি যয়াতিৰ দৰে, যি স্বৰ্গৰ পৰা পতিত হৈও পুনৰ স্বৰ্গ লাভ কৰিছিল।

Verse 47

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥४७॥

মাতৃ, শোকক হৃদয়ত ধৈৰ্যৰে ধৰি ৰাখা; শোক নকৰিবা। পিতাৰ বচন পালন কৰি বনবাস সম্পূৰ্ণ কৰি মই পুনৰ ইয়ালৈ আহিম।

Verse 48

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥४८॥

তুমি, মই, বৈদেহী, লক্ষ্মণ আৰু সুমিত্ৰা—আমাৰ সকলোৰে পিতাৰ নিয়োগত অটলভাৱে স্থিৰ থাকিব লাগে; এইয়েই সনাতন ধৰ্ম।

Verse 49

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥४९॥

আই, এই সকলো আয়োজন সংহৰি লোৱা আৰু হৃদয়ৰ দুখ অন্তৰত দমন কৰা; বনবাসৰ বাবে ধাৰ্মিকভাৱে স্থিৰ মোৰ সংকল্পক ধৰ্মমাৰ্গ বুলি গ্ৰহণ কৰি অনুসৰণ কৰা হওক।

Verse 50

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।मृतेव संज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥५०॥

তেওঁৰ ধাৰ্মিকভাৱে স্থিৰ, অব্যগ্ৰ আৰু অবিক্লব বাক্য শুনি দেৱীমাতা যেন মৃত্যুৰ পৰা সঞ্জ্ঞা ঘূৰি পোৱা দৰে, ৰামক স্থিৰ দৃষ্টিৰে চাই পুনৰ ক’লে।

Verse 51

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥५१॥

পুত্ৰ, তোৰ বাবে পিতা যেনেকুৱা, তেনেকুৱাই মইও—স্বধৰ্মেৰে গুৰু আৰু স্নেহেৰে সুহৃদ। মই তোক অনুমতি নিদিওঁ; অতি দুখিত কৰা মোক এৰি তই এইদৰে যোৱা উচিত নহয়।

Verse 52

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥५२॥

তোৰ অবিহনে ইয়াত মোৰ জীৱনৰ কি মূল্য? স্বৰ্গেৰে কি, পিতৃসকললৈ স্বধা-অৰ্পণেৰে কি, অমৃতেও বা কি? মোৰ বাবে তোৰ সন্নিধিৰ এটা মুহূৰ্ত্তও, তোৰ অবিহনে এই সমগ্ৰ জীৱলোকতকৈ শ্ৰেয়।

Verse 53

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥५३॥

মাতৃৰ এই কৰুণ বিলাপ শুনি ৰাম অধিককৈ অন্তৰত জ্বলি উঠিল—যেনেকৈ পথত সোমোৱা মহাগজক মানুহে জ্বলি থকা উল্কা ধৰি আঁতৰাই দিয়ে।

Verse 54

स मातरं चैव विसंज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥५४॥

ধৰ্মত স্থিৰ হৈ, শোকত প্ৰায় মূৰ্ছিত মাতৃক আৰু ব্যথাত দগ্ধ সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ক ধাৰ্মিক আৰু যথোচিত বাক্য ক’লে; সেই মুহূৰ্তত যিদৰে ক’ব লাগিছিল, তেনেদৰে ক’বলৈ তেওঁ একাই যোগ্য আছিল।

Verse 55

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥५५॥

হে লক্ষ্মণ, তোৰ ভক্তি আৰু পৰাক্ৰম মই সদায়েই জানো; কিন্তু মোৰ অভিপ্ৰায় ভালদৰে নেদেখি, তই মাতৃৰ সৈতে মিলি মোক অতি দুখ দিছ।

Verse 56

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥५६॥

হে তাত, এই জগতত ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—ধৰ্মফল উদয়ৰ দৃষ্টিতেই বিচাৰ কৰা হয়। মোৰ অভিমত পথত এই তিনিও নিঃসন্দেহে আছে—যেনেকৈ পত্নীৰ বশতা আৰু নিষ্ঠাময় অনুগমন, আৰু যেনেকৈ সুপুত্ৰে ধন্য মাতৃৰ অন্তৰত প্ৰিয়তা থাকে।

Verse 57

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥५७॥

কিন্তু য’ত এই তিনিও একেলগে সুস্থিৰভাৱে স্থাপন কৰিব নোৱাৰি, ত’ত যি পথত ধৰ্ম নিশ্চিত হয়, সেই পথেই গ্ৰহণ কৰা উচিত। কিয়নো এই জগতত অৰ্থপৰ লোক দ্ৰেষ্য হয়, আৰু কামবশ জীৱনো জ্ঞানীসকলে প্ৰশংসা নকৰে।

Verse 58

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥५८॥

গুরু, ৰজা, পিতা বা বৃদ্ধে—ক্ৰোধত, প্ৰহৰ্ষত বা কামতেও—ধৰ্ম বিবেচনা কৰি যি কাৰ্য আদেশ কৰে, সেয়া কৰা উচিত; অনৃশংস (নির্দয়) স্বভাৱ নথকা কোনে সেয়া নকৰিব?

Verse 59

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥५९॥

হে প্ৰিয়, পিতাৰ এই প্ৰতিজ্ঞা সম্পূৰ্ণৰূপে যথাযথভাৱে পালন নকৰাকৈ থাকিব নোৱাৰোঁ। নিয়োগ দিওঁতে তেওঁ আমাৰ গুৰু; আৰু দেৱী (মাতৃ)ৰ বাবে তেওঁ স্বামী—তেওঁৱেই তেওঁৰ শৰণ, তেওঁৰ গতি আৰু তেওঁৰ ধৰ্ম।

Verse 60

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥६०॥

ধৰ্মৰাজ পিতৃদেৱ এতিয়াও জীৱিত, আৰু বিশেষকৈ নিজ ধৰ্মপথত অটল থাকোঁতে, দেৱী ৰাণী মোৰ সৈতে ইয়াৰ পৰা কেনেকৈ গুচি যাব? সি কি আন কোনো বিধৱা নাৰীৰ দৰে হ’ব পাৰে?

Verse 61

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥६१॥

হে মাতৃ, মই বনলৈ যাত্ৰা কৰোঁ; দেৱী, দয়া কৰি মোক অনুমতি দিয়া। মোৰ বাবে মঙ্গল-কল্যাণৰ আশীৰ্বাদ-কৰ্ম সম্পাদন কৰা, যাতে সময়সীমা সম্পূৰ্ণ হ’লে মই পুনৰ উভতি আহিব পাৰোঁ—যেনেকৈ সত্যবলে যয়াতি পুনৰ ঘূৰি আহিছিল।

Verse 62

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥६२॥

কেৱল ৰাজ্যৰ কাৰণে এই মহৎ যশ মই পিঠি দি এৰি দিব নোৱাৰোঁ। অল্পকালীয়া এই জীৱনত, হে মাতৃ, অধৰ্মেৰে আজি এই তুচ্ছ পৃথিৱী লাভ কৰাটো মই বাছি নলওঁ।

Verse 63

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥६३॥

মাতৃক প্ৰসন্ন কৰি, নৰশ্ৰেষ্ঠ ৰামে—পৰাক্ৰমে দণ্ডকাৰণ্যলৈ যাবলৈ দৃঢ় সংকল্প কৰি—তাৰ পাছত অনুজক স্পষ্ট অভিপ্ৰায়েৰে কঠোৰভাৱে উপদেশ দিলে; আৰু হৃदयভক্তিৰে জননীক প্ৰদক্ষিণা কৰিলে।