Sarga 32
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত ৰামৰ বনবাসৰ আগতে ধন-সম্পদ বণ্টন ধাৰ্মিক অনুষ্ঠানৰ দৰে প্ৰকাশ পায়। ৰামৰ শুভ আজ্ঞা পাই লক্ষ্মণে বেদবিদ্ ব্ৰাহ্মণ সুয়জ্ঞৰ ঘৰলৈ গৈ তেওঁক ৰামৰ নিবাসলৈ নিমন্ত্ৰণ কৰে। ৰাম আৰু সীতাই সুয়জ্ঞক অগ্নিৰ দৰে পবিত্ৰ জ্ঞান কৰি প্ৰণাম, সন্মান আৰু প্ৰদক্ষিণাৰে আদৰ কৰে; সীতাই নিজৰ অলংকাৰ আৰু গৃহস্থালীৰ মূল্যবান বস্তুসমূহ সুয়জ্ঞৰ গৃহলৈ অৰ্পণ কৰে, আৰু ৰামে হাতী আদি মহাদান যোগ কৰে। তাৰ পাছত ৰামে লক্ষ্মণক আদেশ দিয়ে—অগস্ত্য আৰু কৌসিক আদি প্ৰখ্যাত ব্ৰাহ্মণ, কৌসল্যাৰ সান্নিধ্যত থকা তৈত্তিৰীয় আচার্যসকল, দীঘলীয়া সেৱক যেনে সাৰথি চিত্ৰৰথ, আৰু বেদাধ্যয়নকাৰী শিষ্যসমূহ (কঠ-কলাপ, মেখলিন ব্ৰহ্মচাৰী)ক গৰু, ৰত্নভৰা গাড়ী, বলদ, বস্ত্ৰ, ৰথ আৰু পৰিচাৰকসহ দান দিবলৈ। লক্ষ্মণে কুবেৰ সদৃশ ধন বণ্টন কৰে; ৰামে পুনৰ আজ্ঞা দিয়ে যে তেওঁৰ প্ৰত্যাৱর্তনলৈকে ৰাজপ্ৰাসাদসমূহ সুৰক্ষিত থাকক আৰু নিৰ্ভৰশীল লোক আৰু দৰিদ্ৰসকলৰ বাবে ভঁৰালৰ ধন বাহিৰলৈ আনক। শেষত দৰিদ্ৰ ব্ৰাহ্মণ ত্ৰিজট (গাৰ্গ্য)ৰ কাহিনী আহে; তেওঁৰ পত্নীয়ে সহায় বিচাৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। ৰামে কৌতুকভাৱে তেওঁৰ বল পৰীক্ষা কৰি দানৰ সীমা নিৰ্ধাৰণৰ বাবে দণ্ড নিক্ষেপ কৰিবলৈ কয়; তাৰ পাছত সান্ত্বনা দি স্পষ্ট কৰে যে এই ধন ব্ৰাহ্মণসকলৰ কল্যাণৰ বাবে, আৰু দান সম্পূৰ্ণ কৰে—যাতে কোনো ব্ৰাহ্মণ, সেৱক, দৰিদ্ৰ বা ভিক্ষুক অপূৰ্ণ নাথাকে।
Shlokas
Verse 1
ततश्शासन माज्ञाय भ्रातु श्शुभतरं प्रियम्।गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम्।।।।
তাৰ পিছত ভাতৃৰ অতি শুভ আৰু প্ৰিয় আদেশ বুজি, সি তৎক্ষণাৎ গৈ সুয়জ্ঞৰ নিবাসত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 2
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्।सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः।।।।
অগ্ন্যাগাৰত অৱস্থিত সেই বিপ্ৰক বন্দনা কৰি লক্ষ্মণে ক’লে: “সখে, আহা; দুষ্কৰকাৰী ৰামৰ গৃহ চোৱা।”
Verse 3
ततस्सन्ध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह।जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम्।।।।
তাৰ পিছত শীঘ্ৰে সন্ধ্যা-উপাসনা (সন্ধ্যাৱন্দন) সম্পন্ন কৰি, সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ)ৰ সৈতে গৈ, লক্ষ্মীশোভাৰে বিভূষিত মনোৰম শ্ৰীৰামৰ নিবাসত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 4
तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिस्सीतया सह।सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम्।।।।
বেদবিদ সুয়জ্ঞ আহিলে, ৰাঘৱ শ্ৰীৰামে সীতাৰ সৈতে প্ৰাঞ্জলি হৈ, অগ্নিদেৱৰ দৰে পূজ্য তেওঁক সন্মান কৰি প্ৰদক্ষিণা কৰিলে।
Verse 5
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः।सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।।।अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्।सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः।।।।
মুখ্য জাতৰূপময় স্বৰ্ণাভৰণ—অঙ্গদ, শুভ কুণ্ডল, হেমসূত্ৰসহিত মণিভূষণ, কেয়ূৰ, বলয় আৰু কঙ্কণ—আৰু বহু অন্য ৰত্নেৰে কাকুৎস্থ ৰামে সুয়জ্ঞক যথাবিধি সন্মান কৰি পূজিলে। তাৰপিছত সীতাৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি ৰামে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 6
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः।सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि।।2.32.5।।अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्।सुयज्ञं स तदोवाच रामस्सीता प्रचोदितः।।2.32.6।।
এই শ্লোকৰ ভাবো একেই: অঙ্গদ, শুভ কুণ্ডল, হেমসূত্ৰসহিত মণিভূষণ, কেয়ূৰ, বলয়- কঙ্কণ আদি উৎকৃষ্ট স্বৰ্ণাভৰণ আৰু বহু ৰত্নেৰে কাকুৎস্থ ৰামে সুয়জ্ঞক যথাবিধি সন্মান কৰিলে; তাৰপিছত সীতাৰ প্ৰেৰণা অনুসৰি ৰামে তেওঁক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 7
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय।रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे।।।।
হে সৌম্য সখা, এই হাৰ আৰু সোণৰ সূত্ৰ তোমাৰ ভাৰ্যাৰ বাবে লৈ যোৱা; আৰু এতিয়া সীতাইও, হে সখে, তোমাক ৰশনা (কটিবন্ধ) দিবলৈ ইচ্ছা কৰিছে।
Verse 8
अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च।प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम्।।।।
বনলৈ যোৱা সীতাই, হে সখে, বিচিত্ৰকৈ গঢ়া আৰু শুভ অঙ্গদ আৰু কেয়ূৰ আদি অলংকাৰ তোমাৰ জৰিয়তে তোমাৰ ভাৰ্যাৰ বাবে অৰ্পণ কৰে।
Verse 9
पर्यङ्कमग्य्रास्तरणं नानारत्नविभूषितम्।तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि।।।।
বৈদেহী (সীতা)য়ো ইচ্ছা কৰে যে, শ্ৰেষ্ঠ আচ্ছাদনে ঢকা আৰু নানা ৰত্নে বিভূষিত সেই পৰ্যঙ্ক (শয্যা) তোমাৰ ওচৰত প্ৰতিষ্ঠা—অৰ্থাৎ তোমাক সঁপা—কৰা হওক।
Verse 10
नाग श्शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम।तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजसत्तम।।।।
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! ‘শত্ৰুঞ্জয়’ নামৰ এই হাতীটো মোৰ মাতুলে মোক দিছিল; এতিয়া মই ইয়াক হাজাৰ হাতীৰ সৈতে আপোনালৈ দানস্বৰূপে অৰ্পণ কৰোঁ।
Verse 11
इत्युक्तस्स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृहृयतत्।रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिष श्शुभाः।।।।
ৰামে এইদৰে কোৱাত সুয়জ্ঞে সেই দান গ্ৰহণ কৰিলে আৰু ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতালৈ শুভ আশীৰ্বাদ প্ৰদান কৰিলে।
Verse 12
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः।सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम्।।।।
তাৰ পিছত মধুৰভাষী, শান্ত আৰু অব্যগ্ৰ ৰামে নিজৰ প্ৰিয় ভাতৃ সৌমিত্ৰিক এই বাক্য ক’লে—যেনেকৈ ব্ৰহ্মাই ত্ৰিদশেশ্বৰক সম্বোধন কৰে।
Verse 13
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ।अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैस्सस्यमिवाम्बुभिः।।।।
হে সৌমিত্ৰে (লক্ষ্মণ), অগস্ত্য আৰু কৌশিক—সেই দুজন ব্ৰাহ্মণোত্তমক আহ্বান কৰি মাতি আন; আৰু যেনেকৈ বৰষুণৰ পানীয়ে থিয় হৈ থকা শস্য পোষে, তেনেকৈ ৰত্নাদি অমূল্য দান বৰষাই তেওঁলোকক অৰ্চনা-সন্মান কৰ।
Verse 14
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद।सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः।।।।
হে মহাবাহো, মানদাতা! গোহস্ৰ দানৰে, আৰু সুৱৰ্ণ-ৰজত তথা মহামূল্য মণি-ৰত্নেৰে তেওঁলোকক তৃপ্ত কৰ।
Verse 15
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति।आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्।।।।तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय।कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः।।।।
আৰু যি ভক্ত ব্ৰাহ্মণে আশীৰ্বাদেৰে কৌসল্যাৰ সেৱা কৰে—তৈত্তিৰীয় শাখাৰ আচার্য, ৰূপে মনোহৰ আৰু বেদবিত্—হে সৌমিত্ৰে, সেই দ্বিজ সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত নহোৱালৈকে তেওঁক যাত্ৰাবাহন, দাসী আৰু কৌশেয় (ৰেচম) বস্ত্ৰ দান কৰ।
Verse 16
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति।आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्।।2.32.15।।तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय।कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः।।2.32.16।।
আৰু যি ভক্ত ব্ৰাহ্মণে আশীৰ্বাদেৰে কৌসল্যাৰ সেৱা কৰে—তৈত্তিৰীয় শাখাৰ আচার্য, ৰূপে মনোহৰ আৰু বেদবিত্—হে সৌমিত্ৰে, সেই দ্বিজ সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত নহোৱালৈকে তেওঁক যাত্ৰাবাহন, দাসী আৰু কৌশেয় (ৰেচম) বস্ত্ৰ দান কৰ।
Verse 17
सूतश्चित्ररथश्चार्य सचिवस्सुचिरोषितः।तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा।।।।पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च।
আৰু সূত চিত্ৰৰথ—মান্য সচিব, যি দীৰ্ঘদিন ধৰি আমাৰ সেৱাত বাস কৰি আহিছে—তেওঁক মহাৰ্ঘ ৰত্ন, বস্ত্ৰ আৰু ধনেৰে, লগতে সকলো প্ৰকাৰৰ পশু আৰু গৱাং দশশত (হাজাৰ) গাই দানেৰে সন্তুষ্ট কৰ।
Verse 18
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।।।नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन।अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।।।तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।।।व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
আৰু ইয়াত থকা এই বহু দণ্ডধাৰী ব্ৰহ্মচাৰী—কাঠক আৰু কলাপ পৰম্পৰাত পাৰদৰ্শী—নিত্য স্বাধ্যায়নিষ্ঠ হোৱাৰ বাবে অন্য একো নকৰে। অন্য কামত অলস আৰু সুস্বাদু আহাৰপ্ৰিয় হ’লেও, মহাত্মাসকলেও তেওঁলোকক সন্মান কৰে। তেওঁলোকৰ বাবে ৰত্নেৰে পূৰ্ণ আশীটা যান (গাড়ী) দান কৰাবি; ধান বোৱাবলৈ যোগ্য শালিবাহ এক হাজাৰ বলদ, আৰু দু’শ ভদ্ৰক বলদো। আৰু হে সৌমিত্ৰে, ব্যঞ্জন-পাকৰ ব্যৱস্থাৰ্থে গোহস্ৰ (হাজাৰ গাই)ও যোগান ধৰ।
Verse 19
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।।नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन।अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।2.32.19।।तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।2.32.20।।व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
মেখলা ধাৰণ কৰা ব্ৰহ্মচাৰীসকলৰ মহাসমূহ কৌসল্যা দেৱীৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈছে; হে সৌমিত্ৰে, তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকজনক এক হাজাৰকৈ দান প্ৰদান কৰা।
Verse 20
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः।।2.32.18।।नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन।अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः।।2.32.19।।तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय।शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकां स्तथा।।2.32.20।।व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु।
তেওঁলোকক ৰত্নেৰে পূৰ্ণ আশীখন যান দান কৰোৱা; ধান্য বহনৰ যোগ্য হাজাৰ শালিবাহ বলদ আৰু দু’শ ভদ্ৰক বলদো দিয়া। আৰু হে সৌমিত্ৰে, ব্যঞ্জন প্ৰস্তুতিৰ বাবে হাজাৰ গাইও ব্যৱস্থা কৰা।
Verse 21
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।।।।तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय।
মেখলা ধাৰণ কৰা ব্ৰহ্মচাৰীসকলৰ মহাসমূহ কৌসল্যা দেৱীৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈছে; হে সৌমিত্ৰে, তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকজনক এক হাজাৰকৈ দান প্ৰদান কৰা।
Verse 22
अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम्।।।।तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान् लक्ष्मणार्चय सर्वशः।
হে লক্ষ্মণ, মোৰ পক্ষৰ পৰা দিয়া দক্ষিণাই যাতে মোৰ মাতৃ কৌসল্যা আনন্দিত হয়, তেনেদৰে সেই সকলো দ্বিজ ব্ৰাহ্মণক সৰ্বপ্ৰকাৰেই যথোচিত সন্মান-আদৰ কৰা।
Verse 23
तत स्सपुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम्।।।।यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणांमददाद्धनदो यथा।
তাৰ পাছত পুৰুষব্যাঘ্ৰ লক্ষ্মণে স্বয়ং, যিদৰে কোৱা হৈছিল তেনেদৰে, ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠসকলক কুবেৰ সদৃশ ধনদাতা হৈ সেই ধন দান কৰিলে।
Verse 24
अथाऽब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः।।।।सम्प्रदायबहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम्।
তাৰ পাছত প্ৰতিজন উপজীৱিক জীৱিকাৰ উপায়স্বৰূপে বহুধন প্ৰদান কৰি, অশ্ৰুতে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ থিয় হৈ থকা সেৱকসকলক ৰামে এইদৰে সম্বোধন কৰিলে:
Verse 25
लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम।।।।अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम।
মই উভতি নাহা পৰ্যন্ত, লক্ষ্মণৰ গৃহ আৰু মোৰ এই গৃহ—দুয়োটাই—প্ৰত্যেকটো অশূন্য কৰি ৰাখিবা; কোনো বাসস্থান নিৰ্জন আৰু খালী হৈ নাথাকক।
Verse 26
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्।।।।उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतामिति।
এইদৰে কৈ দুখিত হোৱা নিজৰ সকলো আশ্ৰিত জনক সম্বোধন কৰি ৰামে ধনাধ্যক্ষক ক’লে— “ধন আনি দিয়া হওক।”
Verse 27
ततोऽस्य धनमाजह्रुस्सर्वमेवोपजीविनः।।।।स राशिस्सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत।
তাৰ পাছত তেওঁৰ আশ্ৰিতসকলে ৰামৰ সকলো ধন আনি থ’লে; তাত এক অতি বৃহৎ ধনৰাশি দেখা গ’ল—দেখিবলৈ সঁচাকৈ মনোমোহক।
Verse 28
ततस्सपुरुषव्याघ्र स्तद्धनं सहलक्ष्मणः।।।।द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽह्यदापयत्।
তাৰ পাছত পুৰুষব্যাঘ্ৰ ৰামে লক্ষ্মণসহ সেই ধন বিতৰণ কৰালে—বিশেষকৈ দ্বিজসকলক, শিশু আৰু বৃদ্ধসকলক, আৰু দীন-দৰিদ্ৰসকলক।
Verse 29
तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः।।।।क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली।
তাত গাৰ্গ্য বংশৰ ত্ৰিজট নামৰ এজন দ্বিজ আছিল; বৰ্ণত পিঙ্গল; তেওঁ সদায় বনতে ফাল, কুদাল আৰু লাঙল লৈ খুঁদা-উলোৱা আৰু চাষ কৰি জীৱিকা চলাইছিল।
Verse 30
तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।।।।अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद्र्येणाभिपीडिता।
সেই বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণক তেওঁৰ যুৱতী পত্নীয়ে দাৰিদ্ৰ্যৰ পীড়াত কাতৰ হৈ, সৰু পুত্ৰসকলক আগলৈ আনি কথা ক’লে।
Verse 31
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।।।।रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि।
“মোৰ কথা মানা—এই লোহা আৰু কুদাল এৰি দে। ধৰ্মজ্ঞানী শ্ৰীৰামৰ দৰ্শনলৈ যা; যদি কিবা লাভ হ’ব পাৰে, তেন্তে সেয়া তই তেওঁৰ পৰাই পাবি।”
Verse 32
स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।।।।स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम्।
ভাৰ্যাৰ বাক্য শুনি সি জীৰ্ণ ওপৰৰ বস্ত্ৰ আৱৰি, য’ত শ্ৰীৰামৰ নিবাস আছিল সেই পথত যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 33
भृग्वङ्गिरसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि।।।।आपञ्चमायाः कक्ष्यायाः नैनं कश्चिदवारयत्।
জনসমুদায়ে ভৰা সভাত ত্ৰিজট ভৃগু আৰু অঙ্গিৰসৰ সম তেজে দীপ্তিমান আছিল; পঞ্চম কক্ষ্যালৈকে কোনোেও তাক বাধা নিদিলে।
Verse 34
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।।।निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः।उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।।।।
ৰাজপুত্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ ত্ৰিজটে ক’লে: “মহাযশস্বী ৰাজপুত্ৰ! মই নিৰ্ধন, আৰু বহু পুত্ৰৰ ভাৰ মোৰ ওপৰত। বনত মই নিত্যে উঞ্ছবৃত্তিৰে জীৱন যাপন কৰোঁ; অনুগ্ৰহ কৰি মোক কৃপাদৃষ্টিৰে চাওক।”
Verse 35
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्।।2.32.34।।निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः।उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति।।2.32.35।।
তেতিয়া ৰাজপুত্ৰৰ ওচৰলৈ গৈ ত্ৰিজটই ক’লে— “হে মহাযশস্বী ৰাজপুত্ৰ! মই নিৰ্ধন, মোৰ বহু পুত্ৰ আছে। বনত মই নিত্য উঞ্ছবৃত্তিৰে (চুনি-চুনি সংগ্ৰহ কৰি) জীৱন চলাওঁ; দয়া কৰি মোক বিবেচনা কৰক।”
Verse 36
तमुवाच ततो राम: परिहास समन्वितम्।गवां सहस्रमप्येकं न नु विश्राणितं मया।।।।परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि।
তাৰ পাছত ৰামে পৰিহাসমিশ্ৰিত স্বৰে ক’লে— “মই এতিয়ালৈকে এক হাজাৰ গাইও দান দিয়া নাই। তই দণ্ডখন নিক্ষেপ কৰ; যিমান দূৰ সি যায়, সিমান পৰিসৰলৈ তোক গাই লাভ হ’ব।”
Verse 37
स शाटीं त्वरितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्।।।।आविद्ध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः।
এই কথা শুনি সি আতংকিত হৈ তৎক্ষণাৎ নিজৰ শাটী কঁকালত পেঁচাই বান্ধিলে; লক্ষ্য কৰি, সৰ্বপ্ৰাণে বেগে দণ্ডখন নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 38
स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः।।।।गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसन्निधौ।
তাৰ হাতৰ পৰা ছুটিয়া দণ্ডখন সৰয়ূ নদীৰ ওপৰ পাৰ অতিক্ৰম কৰি, বহু হাজাৰ গাই থকা গোব্ৰজত এটা ষাঁড়ৰ সন্নিধিত পৰি গ’ল।
Verse 39
तं परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात्।।।।आनयामास ता गोपै स्त्रिजटायाश्रमं प्रति।
ধৰ্মাত্মা ৰামে তাক আলিঙ্গন কৰি, সৰয়ূ তটলৈকে বিস্তৃত সেই গাইবোৰ গোপসকলৰ দ্বাৰা ত্ৰিজটৰ আশ্ৰমলৈ আনিবলৈ ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 40
उवाच स ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्।मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम।।।।
তাৰ পিছত ৰামে গাৰ্গ্যক সান্ত্বনা দি ক’লে: “ক্ৰোধ নকৰিবা; এইটো মোৰ কেৱল পৰিহাসহে।”
Verse 41
इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययंतदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया।इमं भवानर्थमभि प्रचोदितोवृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति।।।।
“তোমাৰ তেজ সঁচাকৈয়ে অদুৰ্জয়; সেই তেজ জানিবলৈ ইচ্ছা কৰি মই তোমাক এই কাৰ্যৰ প্ৰতি প্ৰেৰিত কৰিলোঁ। যদি তুমি আন কিবা স্থিৰ কৰিছা, তেন্তে যি ইচ্ছা সেয়া বাছি লোৱা।”
Verse 42
ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणाधनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्।भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन तन्मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत्।।।।
“মই সত্যকৈ কওঁ: তোমাৰ ওপৰত কোনো বাধা-নিষেধ নাই। মোৰ যি ধন আছে সেয়া ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতাৰ্থেই; আৰু তোমালোকৰ দৰে মহাত্মাক যথাযথভাৱে দান কৰিলে, মোৰ অৰ্জন আনন্দ আৰু সুয়শ বঢ়োৱা হ’ব।”
Verse 43
तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनिर्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः।यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहणीस्तदाशिष: प्रत्यवदन्महात्मनः।।।।
তাৰ পিছত পত্নীসহ মহামুনি স্ত্ৰিজটে আনন্দে বহু গৰু গ্ৰহণ কৰিলে আৰু মহাত্মা ৰামক যশ, বল, প্ৰীতি আৰু সুখ বৃদ্ধি কৰা আশীৰ্বাদ প্ৰত্যুত্তৰ স্বৰূপে দিলে।
Verse 44
स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसोमहद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम्।नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिराद्यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः।।।।
ৰামো মন সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হৈ, ধৰ্মবলৰে উপাৰ্জিত মহাধনক যথাৰ্হ সন্মান-প্ৰশংসাৰ বাক্যৰে প্ৰেৰিত হৈ, অচিৰেই নিজৰ সুহৃদজনৰ মাজত বিতৰণ কৰিলে।
Verse 45
द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत्।न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितोयथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः।।2.32.46।।
তেতিয়া দ্বিজ, সুহৃদ, ভৃত্যজন, আৰু দৰিদ্ৰ তথা ভিক্ষাৱৃত্তিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা যি কোনো আছিল—যথাৰ্হ সন্মান আৰু দানৰ উদ্যমে সকলোকে তৃপ্ত কৰিলে; তাত কাকো অতৃপ্ত হৈ ৰ’বলগীয়া নহ’ল।
Verse 46
द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदादरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत्।न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितोयथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः।।।।
দ্বিজ, সুহৃদ, ভৃত্যজন, আৰু দৰিদ্ৰ তথা ভিক্ষুক—তাত থকা কোনো লোকেই অতৃপ্ত হৈ নাথাকিল; কিয়নো প্ৰত্যেককে যথাৰ্হ সন্মান আৰু তৎক্ষণাৎ দান দিয়া হৈছিল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s deliberate liquidation and redistribution of royal and personal wealth before exile—balancing duty to family, priests, students, servants, and the poor—so that transition does not create neglect, injustice, or unmet dependence.
Wealth is framed as an instrument of dharma rather than possession: Rama explicitly treats his earnings as intended for worthy recipients (especially brahmins and dependents), and even a playful test (Trijata’s staff-throw) is redirected into compassionate giving and social satisfaction.
The Sarayu river functions as a boundary-marker in the gift narrative (the staff crosses to a cow-settlement), while cultural landmarks include Vedic pedagogical lineages (Taittirīya, Kaṭha–Kalāpa), brahmacārin identifiers (mekhalin girdle, daṇḍa staff), and formal atithi reception rites (circumambulation like worship of fire).
Ask anything about Sarga 32 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.