Sarga 107
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
अयोध्याकाण्ड
অযোধ্যা কাণ্ডৰ সৰ্গ ১০৭ত আত্মীয়সমাজত সন্মানিত ৰামে ভৰতৰ পুনৰ বক্তব্যৰ উত্তৰ দি কয় যে কৈকেয়ীৰ পুত্ৰ হিচাপে ভৰতৰ ধাৰ্মিক অৱস্থান যথোচিত। তাৰ পাছত ৰামে ধৰ্ম-নীতিৰ বাধ্যতাৰ শৃংখল স্পষ্ট কৰে—কৈকেয়ীৰ বিবাহসময়ত দশৰথৰ পূৰ্ব প্ৰতিশ্ৰুতি, দেৱ–অসুৰ সংঘাতত সেৱাৰ বিনিময়ত দিয়া বৰ, আৰু সেই বৰৰ আধাৰত কৈকেয়ীৰ দাবী: ভৰতৰ বাবে ৰাজ্য আৰু ৰামৰ বনবাস। ৰামে নিজৰ বনবাসক ব্ৰত-পালন বুলি স্থিৰ কৰি ভৰতক শীঘ্ৰ অভিষেক গ্ৰহণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে, যাতে দশৰথৰ সত্যবচন অক্ষুণ্ণ থাকে। ৰামে ভৰতক উপদেশ দিয়ে—‘ৰাজাক ঋণমুক্ত কৰা’, অৰ্থাৎ অপূৰ্ণ প্ৰতিজ্ঞাৰ ভাৰ লাঘৱ কৰা, আৰু পিতৃ-মাতৃক সন্মান-সেৱা কৰা। পুত্ৰধৰ্ম দৃঢ় কৰিবলৈ তেওঁ গয়া-সম্পৰ্কীয় শ্ৰুতি উল্লেখ কৰে: ‘পুত্ৰ’ সেইজন, যিয়ে পিতাক ‘পুত’ নামৰ নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে আৰু পিতৃলোকক ৰক্ষা কৰে; সেয়ে বহু পুত্ৰ কামনা কৰা হয়, যাতে অন্ততঃ এজন গয়াত পিণ্ডদান আদি কৰ্ম সম্পন্ন কৰে। শেষত ৰামে শাসন-ব্যৱস্থাৰ দিশনির্দেশ আৰু আশ্বাস দিয়ে: ভৰত শত্রুঘ্ন আৰু দ্বিজসকলৰ সৈতে অযোধ্যালৈ উভতি গৈ প্ৰজাক সন্তুষ্ট ৰাখক; আৰু ৰাম সীতা-লক্ষ্মণসহ দণ্ডকাৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিব। দুয়োৰে কৰ্তব্য পৰিপূৰক ৰাজত্বৰ দৰে—ভৰত মানুহৰ ওপৰত, ৰাম অৰণ্যৰ ওপৰত—এজনৰ ছাঁ ছত্ৰ, আনজনৰ ছাঁ বৃক্ষ; আৰু দুয়ো সত্যৰ বন্ধনত একত্ৰ।
Shlokas
Verse 1
पुनरेवं ब्रुवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः।प्रत्युवाच तत श्श्रीमान् ज्ञातिमध्येऽभिसत्कृतः।।2.107.1।।
পুনৰায় সেইদৰে ক’বলৈ ধৰোঁতে ভৰতক, লক্ষ্মণৰ অগ্ৰজ শ্ৰীমান ৰাম—জ্ঞাতিমধ্যত সৎকৃত—তেতিয়া প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 2
उपपन्नमिदं वाक्यं यत्त्वमेवमभाषथाः।जातः पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात्।।2.107.2।।
তুমি এইদৰে কোৱা বাক্য সম্পূৰ্ণ সংগত; কিয়নো তুমি কৈকেয়ীৰ গৰ্ভত জন্ম লোৱা, ৰাজসত্তম দশৰথৰ পুত্ৰ।
Verse 3
पुरा भ्रातः पिता न स्स मातरं ते समुद्वहन्।मातामहे समाश्रौषीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम्।।2.107.3।।
হে ভ্ৰাতা, পূৰ্বে আমাৰ পিতাই তোমাৰ মাতৃক বিবাহ কৰোঁতে, তোমাৰ মাতামহক ৰাজ্যৰূপ অনুত্তম ‘শুল্ক’ (বধূমূল্য) দিব বুলি আশ্বাস দিছিল।
Verse 4
दैवासुरे च सङ्ग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः।सम्प्रहृष्टो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः।।2.107.4।।
দেৱ-অসুৰৰ সংগ্ৰামত, তোমাৰ মাতৃৰ দ্বাৰা প্ৰসন্ন হৈ প্ৰভুস্বৰূপ ৰজাই হৰ্ষেৰে তেওঁক এটা বৰ দান কৰিলে।
Verse 5
ततस्सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी।अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी।।2.107.5।।तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा।तौ च राजा तदा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरौ।।2.107.6।।
তাৰ পিছত যশস্বিনী, সুন্দৰবৰ্ণা তোমাৰ মাতৃয়ে, প্ৰথমে সেই নৰশ্ৰেষ্ঠক পুনৰ প্ৰতিজ্ঞাৰে বদ্ধ কৰি, দুটা বৰ যাচনা কৰিলে।
Verse 6
ततः सा सम्प्रतिश्राव्य तव माता यशस्विनी।अयाचत नरश्रेष्ठं द्वौ वरौ वरवर्णिनी।।2.107.5।।तव राज्यं नरव्याघ्र मम प्रव्राजनं तथा।तच्च राजा तदा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरौ।।2.107.6।।
‘হে নৰব্যাঘ্ৰ, তোমাৰ বাবে ৰাজ্য আৰু মোৰ বাবে বনবাসো’—এইদৰে প্ৰতিজ্ঞাৱচনত আবদ্ধ ৰজাই তেতিয়া তাইক সেই দুটা বৰ দান কৰিলে।
Verse 7
तेन पित्राऽहमप्यत्र नियुक्तः पुरुषर्षभ।चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वरदानिकम्।।2.107.7।।
সেইহেতু, হে পুৰুষর্ষভ, মোৰ পিতাই মোকো ইয়াত—বৰদানৰ নিয়মানুসাৰে—চৌদ বছৰ বনতে বাস কৰিবলৈ আদেশ দিছে।
Verse 8
सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः।सीतया चाप्रतिद्वन्द्व स्सत्यवादे स्थितः पितुः।।2.107.8।।
এইদৰে মই লক্ষ্মণসহ এই নিৰ্জন বনলৈ আহিছোঁ; সীতাসহ, আৰু বচনপালনত অপ্রতিদ্বন্দ্ব পিতাৰ সত্যবচন অটুট ৰাখিবলৈ দৃঢ়সংকল্পে স্থিত আছোঁ।
Verse 9
भवानपि तथेत्येव पितरं सत्यवादिनम्।कर्तुमर्हति राजेन्द्र क्षिप्रमेवाभिषेचनात्।।2.107.9।।
হে ৰাজেন্দ্ৰ, তুমিও তদ্ৰূপ—শীঘ্ৰে অভিষেক সম্পন্ন কৰি—সত্যবাদী পিতাক প্ৰতিজ্ঞাপালক বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা উচিত।
Verse 10
ऋणान्मोचय राजानं मत्कृते भरत प्रभुम्।पितरं चापि धर्मज्ञं मातरं चाभिनन्दय।।2.107.10।।
হে ভৰত, মোৰ নিমিত্তে সক্ষম প্ৰভু ৰজাক তেওঁৰ ঋণবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰা; আৰু ধৰ্মজ্ঞ পিতাক আৰু মাতাকো সন্মানেৰে অভিনন্দন কৰা।
Verse 11
श्रूयते धीमता तात श्रुतिर्गीता यशस्विना।गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति।।2.107.11।।
প্ৰিয় ভ্ৰাতা, পৰম্পৰাৰে শুনা যায় যে ধীমান আৰু যশস্বী গয়ে গয়াত পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে যজ্ঞ কৰোঁতে এক বৈদিক শ্ৰুতি গীত হৈছিল।
Verse 12
पुन्नाम्नो नरकाद् यस्मात् पितरं त्रायते सुतः।तस्मात् पुत्र इति प्रोक्तः पितॄन् यः पाति सर्वतः।।2.107.12।।
যিহেতু পুত্ৰে ‘পুত্’ নামৰ নৰকৰ পৰা পিতাক ত্ৰাণ কৰে, সেয়ে যি সৰ্বতোভাবে পিতৃসকলক ৰক্ষা-পালন কৰে তাক ‘পুত্ৰ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 13
एष्टव्या बहवः पुत्रा गुणवन्तो बहुश्रुताः।तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां व्रजेत्।।2.107.13।।
বহু পুত্ৰ—গুণৱান আৰু বহুশ্ৰুত—ইচ্ছনীয়; যাতে তেওঁলোক সকলো একেলগে থাকিলেও, অন্ততঃ এজন গয়ালৈ গৈ পিতৃকৰ্ম (শ্ৰাদ্ধ) সম্পাদন কৰিব পাৰে।
Verse 14
एवं राजर्षय स्सर्वे प्रतीता राजनन्दन।तस्मात्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो।।2.107.14।।
হে ৰাজনন্দন, এইদৰে সকলো ৰাজর্ষি একমত হৈছে; সেয়ে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ প্ৰভু, পিতাক নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা।
Verse 15
अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरनुरञ्जय।शत्रुघ्नसहितो वीर सह सर्वैर्द्विजातिभिः।।2.107.15।।
হে ভৰত, অযোধ্যালৈ যোৱা আৰু প্ৰজাসকলক সন্তুষ্ট ৰাখা; হে বীৰ, শত্রুঘ্নসহ আৰু সকলো দ্বিজাতিৰ সৈতে যোৱা।
Verse 16
प्रवेक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्बयन्।आभ्यान्तु सहितो राजन् वैदेह्या लक्ष्मणेन च।।2.107.16।।
ময়ো বিলম্ব নকৰাকৈ দণ্ডকাৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিম; হে ৰাজন, কেৱল সেই দুজনৰ সৈতে—বৈদেহী আৰু লক্ষ্মণসহ।
Verse 17
त्वं राजा भरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपि राजराण्मृगाणाम्।गच्छ त्वं पुरवरमद्य सम्प्रहृष्टस्संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकान्प्रवेक्ष्ये।।2.107.17।।
হে ভৰত, তুমি মানুহৰ ওপৰত স্বয়ং ৰজা হোৱা; আৰু মই বনাঞ্চলৰ বন্য মৃগসমূহৰ ওপৰত অধিপতি হ’ম। আজি আনন্দিত হৃদয়ে শ্ৰেষ্ঠ নগৰলৈ যোৱা; আৰু মইও হৰ্ষিত হৈ দণ্ডক বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিম।
Verse 18
छायां ते दिनकरभाः प्रबाधमानां वर्षत्रं भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम्।एतेषामहमपि काननद्रुमाणां छायां तामतिशयिनीं सुखी श्रयिष्ये।।2.107.18।।
হে ভৰত, সূৰ্যকিৰণৰ তীব্ৰ তাপ নিবারণ কৰা ছত্ৰে তোমাৰ মূৰ্ধ্নিত শীতল ছাঁ পেলাওক। আৰু মই ত এই কাণনৰ বৃক্ষসমূহৰ অধিক গাঢ়, অতি সুখদায়ক ছাঁত সন্তুষ্টচিত্তে আশ্ৰয় ল’ম।
Verse 19
शत्रुघ्नः कुशलमतिस्तु ते सहायस्सौमित्रिर्मम विदितः प्रधानमित्रम्।चत्वारस्तनयवरा वयं नरेन्द्रं सत्यस्थं भरत चराम मा विषीद।।2.107.19।।
হে ৰাজনন্দন, এইদৰে সকলো ৰাজর্ষি একমত হৈছে; সেয়ে, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ প্ৰভু, পিতাক নৰকৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰা।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to preserve Daśaratha’s truthfulness after his death: Rāma insists Bharata must accept coronation so the pledged boons are honored, while Rāma himself completes exile as vow-obedience.
Dharma is upheld through continuity of promises across generations: a son’s duty includes sustaining the moral credit of the father’s word, integrating personal sacrifice with public order.
Gayā is highlighted as a sacred locus for ancestral rites, invoked through a śruti explaining ‘putra’ as one who saves the father from Put-naraka; Ayodhyā and Daṇḍakāraṇya mark the paired domains of civic rule and ascetic forest life.
Ask anything about Sarga 107 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.