Sarga 62
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ৬২ত ৰাজপ্ৰাসাদৰ ভিতৰত নৈতিক-মনস্তত্ত্বৰ এক গভীৰ দৃশ্য দেখা যায়। কৌসল্যাৰ ক্ৰোধ আৰু পুত্ৰ-বিৰহৰ শোকত কোৱা কঠোৰ বাক্যৰ পিছত দাশৰথ অতি ব্যাকুল হৈ মূৰ্ছা যায়; পাছত তপ্ত নিশ্বাসেৰে চেতনালৈ ঘূৰি আহে। ৰাম-বিচ্ছেদৰ তৎক্ষণাৎ দুখৰ সৈতে তেওঁৰ মনত পুৰণি পাপ-স্মৃতি জাগে—শব্দবেধী ধনুৰ্বিদ্যাৰে অনিচ্ছাকৃতভাৱে এক ঋষিৰ পুত্ৰক বধ কৰা—ইয়াৰ ফলত দোষবোধ আৰু ক্ষতিৰ দুগুণ বোজা বাঢ়ে। কঁপনি ধৰি, ম্লান মুখে তেওঁ জোৰহাত কৰি কৌসল্যাক অনুৰোধ কৰে—ধৰ্মনিষ্ঠা নাৰীৰ বাবে স্বামী প্ৰত্যক্ষ দেৱতাৰ সদৃশ; সেয়ে ইতিমধ্যে শোকেৰে দমি থকা মানুহক তিতা বাক্য নক’ব। কৌসল্যাৰ মনোভাৱ ক্ৰোধৰ পৰা কৰুণালৈ ঘূৰে; তেওঁ অশ্ৰুধাৰা বোৱাই, মূৰত অঞ্জলি ধৰি ক্ষমা বিচাৰে আৰু স্বীকাৰ কৰে যে পুত্ৰ-শোকে তেওঁক অনুচিত কঠোৰতা কৰাইছিল। তাৰ পিছত তেওঁ শোক বিষয়ে উপদেশ দিয়ে—শোক ধৈৰ্য, বিদ্যা আৰু সকলো স্থিৰতা নষ্ট কৰে; ই সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শত্রু, শত্রুৰ আঘাততকৈও অধিক অসহনীয়। মন শোকত ডুবিলে তপস্বী আৰু পণ্ডিতো মোহিত হয়। পাঁচ ৰাতিৰ বনবাস যেন পাঁচ বছৰৰ দৰে লাগে, আৰু তেওঁৰ বাঢ়ি অহা দুখ নদীৰ সোঁতত উথলি উঠা সাগৰৰ দৰে। এই হৃদয়স্পৰ্শী বাক্য চলি থাকোঁতেই সূৰ্যৰ কিৰণ ম্লান হয়, ৰাতি নামে; দাশৰথ ক্ষণিক সান্ত্বনা পাইও শোকেৰে আচ্ছন্ন হৈ নিদ্ৰাৰ অধীন হয়।
Shlokas
Verse 1
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया।श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः।।।।
ৰামমাতাৰ ক্ৰোধ আৰু শোকভৰা কঠোৰ বাক্য শুনিবলৈ বাধ্য হৈ, দুঃখিত ৰজাই ব্যাকুল চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 2
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः।अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः।।।।
এইদৰে চিন্তা কৰি, ইন্দ্ৰিয় ব্যাকুল হোৱা সেই নৃপ মূৰ্ছিত হ’ল; আৰু দীৰ্ঘ সময়ৰ পাছত সেই পৰন্তপে পুনৰ সংজ্ঞা লাভ কৰিলে।
Verse 3
स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन्।कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत्।।।।
সঞ্জ্ঞা লাভ কৰিয়েই তেওঁ দীঘল আৰু উষ্ণ নিশ্বাস এৰিলে; কাষতে কৌসল্যাক দেখি তেওঁ পুনৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।
Verse 4
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम्।यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना।।।।
সি চিন্তা কৰি থাকোঁতে, তাৰ এটা দুষ্কৃত কৰ্ম হঠাতে স্মৃতিত উদ্ভাসিত হ’ল—অজ্ঞানবশত শব্দক লক্ষ্য কৰি পূৰ্বে কৰা কাৰ্য।
Verse 5
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः।द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत।।।।
হে মহাৰাজ, সেই শোক আৰু ৰাম-বিয়োগজনিত শোকে মনোবল ভাঙি পৰা প্ৰভু ৰজাই, দুয়োটা শোকত একেলগে দগ্ধ হ’ল।
Verse 6
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः।वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः।।।।
দ্বিগুণ শোকৰ দাহে দহি থকা ভূপতিয়ে কৌসল্যাৰ সৈতে কথা ক’লে; কঁপি কঁপি, মূৰ নোৱাই, অঞ্জলি বঁধি প্ৰসাদ আৰু ক্ষমা বিচাৰিলে।
Verse 7
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः।वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि।।।।
হে কৌসল্যে, মই তোমাক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ মিনতি কৰোঁ—তোমাৰ কৃপাৰ্থে মই এই অঞ্জলি ৰচিলোঁ। তুমি সদায়ে বৎসলা আৰু অনৃশংসা; বিৰোধীসকলৰ প্ৰতিও কেতিয়াও কঠোৰ নহয়।
Verse 8
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा।धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम्।।।।
হে দেৱী, ধৰ্ম বিচাৰ কৰা নাৰীসকলৰ বাবে স্বামী—গুণৱান হওক বা গুণহীন—প্ৰত্যক্ষ দেৱতা স্বৰূপে পূজ্য।
Verse 9
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा।नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम्।।।।
তুমি সদায় ধৰ্মপৰায়ণা আৰু জগতৰ উঁচ-নীচ দুয়ো দেখিছা; সেয়ে তুমি নিজে দুখিত হলেও, অধিক শোকত ভাঙি পৰা জনক কঠোৰ বাক্য কোৱা তোমাৰ বাবে শোভন নহয়।
Verse 10
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्।कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम्।।।।
দীন অৱস্থাত ৰজাই কোৱা কৰুণ বাক্য শুনি, কৌসল্যাই নৱবৰ্ষাৰ পানী ওলাই অহা নলীৰ দৰে অশ্ৰু ঢালি দিলে।
Verse 11
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्।सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः।।।।
কান্দি থকা কৌসল্যাই ৰজাৰ পদ্মসদৃশ জোড়া অঞ্জলিক সংভ্ৰমেৰে নিজৰ মূৰত তুলিলে; ভীত আৰু ব্যাকুল হৈ তড়িঘড়ি, থমকি-থমকি অক্ষৰত কথা ক’লে।
Verse 12
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते।याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया।।।।
প্ৰসন্ন হওক, প্ৰভু! মই শিৰ নত কৰি যাচনা কৰোঁ; আপোনাৰ সন্মুখত ভূমিত পতিত হৈছোঁ। হে দেৱৰাজ, যাচনা কৰিবলগীয়া হোৱাতেই মই আঘাতপ্ৰাপ্ত; মই ত আপোনাৰ পৰা ক্ষমা বিচাৰিবলগীয়া নোহোঁ।
Verse 13
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता।उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते।।।।
হে বীৰ! যি নাৰীকে—শ্লাঘনীয় ধীমন্ত স্বামীয়েও—বাৰে বাৰে সন্তুষ্ট কৰি মনাবলগীয়া হয়, সেই নাৰী উভয় লোকতে সত্য কল্যাণ লাভ নকৰে।
Verse 14
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्।पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम्।।।।
হে ধৰ্মজ্ঞ! মই ধৰ্মক জানো; আৰু আপোনাক সত্যবাদী বুলিও জানো। কিন্তু পুত্ৰশোকত আৰ্ত হৈ মই কিবা অনুচিত কথা কৈ পেলালোঁ।
Verse 15
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः।।।।
শোক ধৈৰ্য নাশ কৰে; শোক শ্ৰুতি-বিদ্যা নাশ কৰে; শোক সকলো নাশ কৰে—শোকৰ সমান শত্রু নাই।
Verse 16
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः।सोढुंमापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते।।।।
শত্ৰুৰ হাতৰ পৰা হঠাতে পৰা প্ৰহাৰ সহিব পাৰি; কিন্তু হঠাতে অহা শোক—অতি সূক্ষ্ম হলেও—সহিব নোৱাৰি।
Verse 17
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः।यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः।।।।
হে বীৰ, ধৰ্মজ্ঞ আৰু শ্ৰুতি-শাস্ত্ৰত নিপুণ, ধৰ্ম-অৰ্থ সম্পৰ্কীয় সংশয় ছিন্ন হোৱা যতি সকলেও—শোকে চিত্ত মূঢ় কৰিলে—বিভ্ৰান্ত হয়।
Verse 18
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते।य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम।।।।
আজি ৰামৰ বনবাসৰ পঞ্চম ৰাতি গণনা হয়; কিন্তু শোকে আনন্দ নিঃশেষ কৰা মোৰ বাবে এই সময় পঞ্চবছৰৰ সমান লাগে।
Verse 19
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते।नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्।।।।
মই তেওঁকেই চিন্তা কৰি থাকোঁতে, এই শোক মোৰ হৃদয়ত বাঢ়ি যায়—যেনেকৈ নদীৰ বেগে মহাসাগৰৰ বিশাল জল ফুলাই তোলে।
Verse 20
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः।मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।।।
কৌসল্যাই এইদৰে শুভ আৰু কোমল বাক্য কওঁতে, সূৰ্যৰ ৰশ্মি মন্দ হ’ল আৰু ৰজনীও আহি পৰিল।
Verse 21
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः।शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान्।।।।
এইদৰে দেৱী কৌসল্যাৰ বাক্যত প্ৰসন্ন হোৱা নৃপতি—শোকত তথাপি আচ্ছন্ন—যেন নিদ্ৰাৰ বশলৈ গৈ পৰিল বুলি লাগিল।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dual ethical crisis: Daśaratha’s immediate suffering from Rāma’s exile and his resurfacing guilt over a prior inadvertent killing committed through śabdavedhin archery. The dilemma is how a ruler and household must face consequences generated by earlier actions and vow-bound decisions while attempting moral repair through humility and reconciliation.
Kausalyā’s upadeśa frames śoka as the most formidable internal enemy: it erodes patience (dhairya), scriptural discernment (śruta), and overall stability, deluding even the learned and ascetic. The implied counsel is to recognize grief’s distortive power and to restore ethical speech, forgiveness, and composure as prerequisites for right judgment.
The sarga is primarily domestic and courtly rather than itinerant; the implied landmark is the royal interior of Ayodhyā. Cultural markers include anjali as a gesture of supplication, the dharma discourse on spousal divinity in normative ethics, and natural analogies (ocean/rivers; sunset/nightfall) used as literary landmarks to map interior emotion onto cosmic rhythms.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.