Sarga 113
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত আলোচনা-সমঝোতাৰ পৰা প্ৰতীকাত্মক শাসনলৈ যোৱা পৰিৱর্তন সম্পূৰ্ণ হয়। ভৰত শত্রুঘ্ন আৰু মন্ত্ৰী-সমূহৰ সৈতে ৰামৰ পাদুকা লৈ যাত্ৰা কৰে—সেই পাদুকা ন্যায়-ধর্মীয় আচাৰৰ এক ৰাজচিহ্ন, যাৰ দ্বাৰা ন্যায়সঙ্গত সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতিনিধিত্ব হয়। বশিষ্ঠে অযোধ্যাৰ “যোগক্ষেম” (নিরাপত্তা আৰু কল্যাণ)ৰ বাবে সোনেৰে অলংকৃত পাদুকা দান কৰিবলৈ ৰামক অনুৰোধ কৰে; ৰাম পূবমুখী হৈ বিধিবদ্ধ ভঙ্গীত “শাসনৰ নিমিত্তে” স্পষ্টকৈ পাদুকা ভৰতক প্ৰদান কৰে। ভৰতে দাশৰথৰ চৌদ্দ বছৰৰ প্ৰতিজ্ঞাৰ প্ৰতি নিজৰ অটল নিষ্ঠা প্ৰকাশ কৰে আৰু বনবাসৰ শর্তসমূহক বাধ্যতামূলক ধৰ্ম-ৰাজনৈতিক বাক্য হিচাপে পুনৰ দৃঢ় কৰে। ভৰদ্বাজে ভৰতৰ জন্মগত মহত্ত্বৰ প্ৰশংসা কৰি কয় যে গুণ-ধর্ম স্বাভাৱিকভাৱে তেওঁৰ ভিতৰত স্থিৰ হয়, আৰু এনে ধৰ্মপুত্ৰৰ দ্বাৰাই দাশৰথ যেন জীৱিত। তাৰ পাছত কাহিনী যাত্ৰাপথলৈ ঘূৰে: ৰথ, ঘোঁৰা আৰু হাতীসহ সেনা উভতি যায়; যমুনা আৰু গঙ্গা পাৰ হোৱাৰ উল্লেখ হয়; শৃঙ্গিবেৰপুৰত প্ৰৱেশ ঘটে। শেষত অযোধ্যা নিস্তব্ধ, আনন্দহীন আৰু ক্ষীণ দেখা যায়; সেই দৃশ্যত ভৰত শোকাকুল হৈ সাৰথিক কৰুণ বাক্য কয়।
Shlokas
Verse 1
तत श्शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा।आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः।।।।
তাৰ পিছত ভৰতে পাদুকা শিৰত ধৰি; শত্রুঘ্নসহ হর্ষিত হৈ ৰথত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 2
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रतः।अग्रतः प्रययु स्सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः।।।।
বসিষ্ঠ, বামদেৱ আৰু দৃঢ়ব্ৰতী জাবালি—মন্ত্ৰোপদেশে পূজিত সকলো মন্ত্ৰীৰ সৈতে—অগ্ৰভাগত আগবাঢ়িল।
Verse 3
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा।प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम्।।।।
তেতিয়া তেওঁলোকে পূৰ্বমুখ হৈ ৰমণীয় মন্দাকিনী নদীৰ দিশে গ’ল আৰু মহাগিৰি চিত্ৰকূটৰ প্ৰদক্ষিণ কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 4
पश्यन्धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च।प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा।।।।
অসংখ্য ৰমণীয় আৰু নানা ধৰণৰ ধাতু দৰ্শন কৰি, সসৈন্য ভৰত তেতিয়া পৰ্বতৰ পাৰ্শ্বেদি আগবাঢ়িল।
Verse 5
अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा।आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः।।।।
চিত্ৰকূটৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়, তেতিয়া ভৰত সেই আশ্ৰম দেখিলে, য’ত মুনি ভৰদ্বাজে নিজৰ নিবাস স্থাপন কৰিছিল।
Verse 6
स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान्।अवतीर्य रथात्पादौ ववन्दे भरतस्तदा।।।।
সেই আশ্ৰমত উপস্থিত হৈ, বুদ্ধিমান ভৰত ৰথৰ পৰা নামি, তেতিয়া ভৰদ্বাজ মুনিৰ চৰণত বন্দনা কৰিলে।
Verse 7
ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत्।अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम्।।।।
তেতিয়া হৃষ্ট হোৱা ভৰদ্বাজ মুনিয়ে ভৰতক ক’লে— “বৎস, যি কৰ্তব্যৰ বাবে তুমি আহিছিলা, সেয়া সম্পন্ন হ’ল নে? আৰু শ্ৰীৰামৰ সৈতে সাক্ষাৎ হ’ল নে?”
Verse 8
एवमुक्त स्स तु ततो भरद्वाजेन धीमता।प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः।।।।
বুদ্ধিমান ভৰদ্বাজে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত, ধৰ্মপ্ৰেমী ভৰতে তাৰপিছত ভৰদ্বাজক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 9
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः।राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्।।।।
গুৰু আৰু মোৰ অনুৰোধ সত্ত্বেও, দৃঢ়বিক্ৰমী ৰাঘৱ পৰম প্ৰসন্ন হৈ বশিষ্ঠক এই বাক্য ক’লে।
Verse 10
पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः।चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम।।।।
মই পিতাৰ সেই একেই প্ৰতিজ্ঞা তত্ত্বতঃ পালন কৰিম; মোৰ পিতাৰ চৌদ বছৰীয়া প্ৰতিজ্ঞা নিশ্চয় পূৰ্ণ কৰিম।
Verse 11
एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत्।।।।
এইদৰে কোৱা হ’লে, মহাপ্ৰাজ্ঞ, বাক্যজ্ঞ আৰু বাক্যকুশল মহর্ষি বশিষ্ঠে ৰাঘৱক গম্ভীৰ মহাবচনেৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 12
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते।अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव।।।।
হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! আনন্দসহ এই স্বৰ্ণভূষিত পাদুকাযুগল দয়া কৰি দান কৰা; ই তোমাৰ পক্ষৰ পৰা অযোধ্যাত যোগক্ষেম—কল্যাণ আৰু ৰক্ষা—সাধন কৰক।
Verse 13
एवमुक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः।पादुके ह्यधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ।।।।
বশিষ্ঠে এইদৰে কোৱাত, পূৰ্বমুখে থিয় হৈ থকা ৰাঘৱে সেই পাদুকাযুগল পাদত ধাৰণ কৰি, মোৰ ৰাজ্যশাসনৰ বাবে মোক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 14
निवृत्तोऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना।अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे।।।।
মহাত্মা ৰামৰ অনুমতি পাই মই এতিয়া প্ৰত্যাৱর্তন কৰিছোঁ; এই শুভ পাদুকাযুগল গ্ৰহণ কৰি মই অযোধ্যালৈকে হোঁচা দিছোঁ।
Verse 15
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मनः।भरद्वाजश्शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम्।।।।
মহাত্মা ভৰতৰ এই শুভ বাক্য শুনি, মুনি ভাৰদ্বাজে তেঁওক তাতোকৈও অধিক শুভ বচনেৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 16
नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर।यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम्।।।।
হে নৰব্যাঘ্ৰ, শীল-বৃত্তৱতাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! ই একো আশ্চৰ্য নহয়; তোমাত আৰ্যগুণ স্থিত—যেন ঢালত ঢালি দিয়া জল স্বভাৱতে নিম্নলৈ বয়।
Verse 17
अमृत स्समहाबाहुः पिता दशरथस्तव।यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।।।।
হে মহাবাহু! তোমাৰ পিতা দশৰথ অমৃতসমান; কিয়নো তোমাৰ দৰে ধৰ্মজ্ঞ আৰু ধৰ্মৱৎসল পুত্ৰ তেওঁৰ আছে।
Verse 18
तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलिः।आमन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च।।।।
তাৰ পিছত, এইদৰে কোৱা মহাত্মা ঋষিজনাৰ ওচৰলৈ ভৰত কৃতাঞ্জলি হৈ গ’ল; তেওঁৰ চৰণ ধৰি বিদায় ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 19
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः।भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभिः।।।।
তাৰ পাছত, ভাৰদ্বাজক পুনঃ পুনঃ প্ৰদক্ষিণা কৰি, শ্ৰীমান ভৰত মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে অযোধ্যালৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 20
यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमूः।पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी।। ।।
ৰথ, শকট, ঘোঁৰা আৰু হাতীসহ ভৰতক অনুসৰণ কৰা সেই বিশাল সেনা পুনৰ এবাৰ উভতি আহি, বিস্তৃত ৰূপে অযোধ্যাৰ দিশে মুখ ঘুৰালে।
Verse 21
ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम्।ददृशुस्तां पुन स्सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम्।।।।
তাৰ পিছত তৰংগমালাৰে শোভিত দিৱ্য যমুনা নদী তীৰ্ণ কৰি, সকলোৱে পুনৰ এবাৰ শুভজলময় গঙ্গা নদীক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 22
तां रम्यजलसंपूर्णां सन्तीर्य सहबान्धवःशृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिकः।शृङ्गिबेरपुराद्भूय स्त्वयोध्यां सन्ददर्श ह।।।।
ৰম্য জলেৰে পৰিপূৰ্ণ গঙ্গা তীৰ্ণ কৰি, ভৰত বন্ধুবৰ্গ আৰু সৈন্যসহ মনোহৰ শৃঙ্গিবেৰপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু শৃঙ্গিবেৰপুৰৰ পৰা পুনৰ অযোধ্যাক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 23
अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम्।भरतो दुःख सन्तप्त स्सारथिं चेदमब्रवीत्।।।।
তাৰ পিছত পিতা আৰু ভ্ৰাতৃবৰ্গবিহীন অযোধ্যাক দেখি, দুঃখত দগ্ধ ভৰত সাৰথিক এই বাক্য ক’লে।
Verse 24
सारथे पश्य विध्वस्ता साऽयोध्या न प्रकाशते।निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा।।।।
হে সাৰথি, চোৱা—এই অযোধ্যা বিধ্বস্ত; এতিয়া আর উজ্জ্বল নহয়। ই যেন আকাৰহীন, আনন্দহীন, দীন আৰু স্তব্ধ স্বৰযুক্ত বুলিয়েই প্ৰতীয়মান।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transfer of regnal authority without personal appropriation: Bharata accepts Rāma’s pādukā as the emblem of rule while reaffirming that the kingdom’s legitimacy remains with the exiled heir, thereby resolving a succession dilemma through renunciation and symbolic governance.
Speech as binding moral law is central: Bharata insists on honoring Daśaratha’s promise “in truth,” and the sages frame virtue as self-evident conduct rather than rhetoric—dharma resides naturally in a disciplined character, sustaining both family continuity and public order.
The return route marks a cultural geography of north Indian sacred space—Chitrakūṭa and the Mandākinī, crossings of Yamunā and Gaṅgā, entry into Śṛṅgiberapura—culminating in Ayodhyā, whose altered soundscape and mood function as a civic index of royal absence.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.