Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত মন্ত্ৰী আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ মত শুনি মহর্ষি বশিষ্ঠে তৎক্ষণাৎ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ কেকয় দেশত (মাতৃকুলৰ মামাৰ ৰাজ্য) থকা ভৰত আৰু শত্রুঘ্নক আহ্বান কৰিবলৈ তড়িৎ দূতপ্ৰেৰণ অনুমোদন কৰে। সিধাৰ্থ, বিজয়, জয়ন্ত, অশোক, নন্দন আদি দূতক মাতি স্পষ্ট বিধান দিয়ে—ৰাজগৃহ (কেকয়ৰ ৰাজধানী)লৈ দ্ৰুত গমন কৰিব, শোকৰ লক্ষণ গোপন ৰাখিব, পুৰোহিত আৰু মন্ত্ৰীসকলৰ কুশল-মঙ্গল জনাব, আৰু “অতি জরুৰী কাৰ্য”ৰ বাবে ভৰতক তৎক্ষণাৎ উভতি আনিব। এটা গুৰুত্বপূর্ণ নিয়ম আৰোপ কৰা হয়—ভৰতক ৰামৰ বনবাস, দশৰথৰ মৃত্যু, বা ৰঘুবংশত নামি অহা দুঃসময়ৰ কথা একো নক’ব; যাতে আকস্মিক আঘাত নপৰে আৰু ৰাজনৈতিক স্থিৰতা অক্ষুণ্ণ থাকে। দূতসকলক যাত্ৰাৰ সামগ্ৰী আৰু উপহাৰ দিয়া হয়—কেকয়ৰাজ আৰু ভৰতৰ বাবে ৰেশমী বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ—যা কূটনৈতিক শিষ্টাচাৰৰ নিদৰ্শন। পাছত তেওঁলোকৰ পথৰ বৰ্ণনা আছে: হস্তিনাপুৰত গঙ্গা পাৰ হৈ কুরু-জাঙ্গল অতিক্ৰম কৰি পাঞ্চাললৈ, মালিনী, শৰদণ্ডা, ইক্ষুমতী, বিপাশা, শাল্মলী আদি নদী পাৰ হয়। সুদামা পৰ্ব্বতৰ ওচৰত বিষ্ণুৰ পদচিহ্ন দৰ্শন কৰি ৰাতি গিৰিব্ৰজত উপস্থিত হয়; এইদৰে সৰ্গটোৱে কৰ্তব্য, দ্ৰুততা আৰু ভৌগোলিক নিৰ্দিষ্টতা প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
तेषां हि वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह।मित्रामात्यगणान्सर्वान्ब्राह्मणांस्तानिदं वचः।।2.68.1।।
তেওঁলোকৰ বাক্য শুনি বসিষ্ঠ মুনিয়ে সকলো মিত্ৰবৰ্গ, অমাত্যগণ আৰু সেই ব্ৰাহ্মণসকলক এই বাক্যৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 2
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
যাক ৰাজ্য দান কৰা হৈছে সেই ভৰত ভ্ৰাতা শত্রুঘ্নসহ মাতুলকুলত পৰম সুখে বাস কৰে।
Verse 3
यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यं परं सुखी।भरतो वसति भ्रात्रा शत्रुघ्नेन समन्वितः।।2.68.2।।तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितैर्हयैः।आनेतुं भ्रातरौ वीरौ किं समीक्षामहे वयम्।।2.68.3।।
সেয়ে দ্ৰুত দূতসকলে ত্বৰিত ঘোঁৰাত তৎক্ষণাৎ গৈ সেই দুজন বীৰ ভ্ৰাতাক আনক; আমাৰ আৰু কি বিবেচনা থাকিব?
Verse 4
गच्छन्त्विति तत स्सर्वे वसिष्ठं वाक्यमब्रुवन्।तेषां तद्वचनं श्रूत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्।।2.68.4।।
“যাওক” বুলি কৈ সকলোৱে বসিষ্ঠক বচন ক’লে। তেওঁলোকৰ কথা শুনি বসিষ্ঠে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 5
एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोक नन्दन।श्रूयतामिति कर्तव्यं सर्वानेव ब्रवीमि वः।।2.68.5।।
“আহাঁ—সিদ্ধাৰ্থ, বিজয়, জয়ন্ত, অশোক, নন্দন। শুনা; কি কৰ্তব্য, সেয়া মই তোমালোক সকলোকে কওঁ।”
Verse 6
पुरं राजगृहं गत्वा शीघ्रं शीघ्रजवै र्हयैः।त्यक्तशोकैरिदं वाच्य श्शासनाद्भरतो मम।।2.68.6।।
“দ্ৰুতগামী ঘোঁৰাত উঠি ৰাজগৃহ নগৰলৈ শীঘ্ৰে যোৱা। শোক ত্যাগ কৰি, মোৰ শাসনস্বৰূপ এই বচন ভৰতক ক’বা।”
Verse 7
पुरोहित स्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।त्वरमाणश्च निर्याहि कृत्यमात्ययिकं त्वया।।2.68.7।।
“পুৰোহিত আৰু সকলো মন্ত্ৰীয়ে তোমাৰ কুশল-মঙ্গল কামনা কৰিছে। ত্বৰিত হৈ শীঘ্ৰে উভতি আহা; তোমাৰ দ্বাৰাই এক অতি আপৎকালীন কৰ্তব্য সম্পাদন কৰিব লাগিব।”
Verse 8
मा चास्मै प्रोषितं रामं मा चास्मै पितरं मृतम्।भवन्त श्शंसिषुर्गत्वा राघवाणामिमं क्षयम्।।2.68.8।।
তাত গৈ পালে তেওঁক ‘ৰামক প্ৰবাসলৈ (বনবাসলৈ) পঠোৱা হৈছে’ বুলি ক’বা নালাগে, ‘পিতা মৃত্যুবৰণ কৰিছে’ বুলিও নক’বা; ৰাঘৱ বংশত পৰি থকা এই মহাবিপদৰ কথা প্ৰকাশ কৰি তেওঁক শোকাকুল নকৰিবা।
Verse 9
कौशेयानि च वस्त्राणि भूषणानि वराणि च।क्षिप्रमादय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत।।2.68.9।।
কৌশেয় (ৰেচম) বস্ত্ৰ, শ্ৰেষ্ঠ অলংকাৰ আৰু উত্তম উপহাৰ তৎক্ষণাৎ লোৱা; ৰজাৰ বাবে আৰু ভৰতৰ বাবেও—বিলম্ব নকৰি যাত্ৰা কৰা।
Verse 10
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुस्स्वं स्वं निवेशनम्।केकयां स्ते गमिष्यन्तो हयानारुह्य संमतान्।।2.68.10।।
পথৰ বাবে পাথ্য আহাৰ পোৱাৰ পিছত দূতসকলে নিজৰ নিজৰ নিবাসলৈ গ’ল; আৰু কেকয় দেশলৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ সাজু হৈ, মনোনীত উৎকৃষ্ট ঘোঁৰাত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 11
ततः प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेषमनन्तरम्।वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञाता दूता स्संत्वरिता ययुः।।2.68.11।।
তাৰ পিছত যাত্ৰাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অৱশিষ্ট কাৰ্য তৎক্ষণাৎ সম্পন্ন কৰি, বসিষ্ঠ মুনিৰ অনুমতি লাভ কৰি, দূতসকলে ত্বৰিতভাৱে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 12
न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति।निषेवमाणा स्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम्।।2.68.12।।
অপৰতালৰ পশ্চিম দিশ ধৰি আৰু প্ৰলম্বৰ উত্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়ি, তেওঁলোকে মাজেদি বৈ যোৱা মালিনী নদীৰ পথ অনুসৰণ কৰি যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 13
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
হস্তিনাপুৰত গঙ্গা তীৰ্ণ কৰি তেওঁলোকে পশ্চিমমুখে গতি কৰিলে; আৰু কুরুজাঙ্গলৰ মাজেদি অতিক্ৰম কৰি পাঞ্চাল দেশত উপনীত হ’ল।
Verse 14
ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा प्रत्यङ्मुखा ययुः।पाञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्।।2.68.13।।सरांसि च सुपूर्णानि नदीश्च विमलोदकाः।निरीक्षमाणा स्ते जग्मुर्दूताः कार्यवशाद्द्रुतम्।।2.68.14।।
জলৰে সুপূৰ্ণ সৰোবৰ আৰু বিমল জলেৰে বোৱা নদীসমূহ চাই, কাৰ্যৰ তাড়নাত সেই দূতসকলে দ্ৰুতগতিতে আগবাঢ়িল।
Verse 15
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेविताम्।उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जनाकुलाम्।।2.68.15।।
প্ৰসন্ন জলেৰে দিভ্য শৰদণ্ডা—নানাবিধ পক্ষীৰে সেৱিত আৰু জনাকুল—তেওঁলোকে বেগেৰে অতিক্ৰম কৰিলে।
Verse 16
निकूलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम्।अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गां प्राविशन्पुरीम्।।2.68.16।।
নিকূলত থকা ‘সত্যোপযাচন’ নামৰ দিভ্য বৃক্ষটিলৈ গৈ—যি বন্দনীয়—তাক সমীপ গৈ প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে কুলিঙ্গা নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 17
आभिकालं ततः प्राप्य ते बोधिभवनाच्च्युताम्।पितृपैतामहीं पुण्यां तेरुरिक्षुमतीं नदीम्।।2.68.17।।
তাৰপিছত তেওঁলোকে আভিকালত উপস্থিত হৈ, বোধিভৱনৰ পৰা নামি অহা আৰু দশৰথৰ পিতৃ-পিতামহসকলৰ দ্বাৰা পুণ্য বুলি মান্য ইক্ষুমতী নদী পাৰ হ’ল।
Verse 18
अवेक्ष्याञ्जलिपानांश्च ब्राह्मणान्वेदपारगान्।ययुर्मध्येन बाह्लीकान् सुदामानं च पर्वतम्।।2.68.18।।
অঞ্জলিত জল পান কৰা বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলক দেখি, তেওঁলোকে বাহ্লীক দেশৰ মাজেদি গৈ সুদামান পৰ্বতৰ দিশে অগ্ৰসর হ’ল।
Verse 19
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
বিষ্ণুৰ পদচিহ্ন দৰ্শন কৰি, লগতে বিপাশা আৰু শাল্মলী নদী, নানান নদ-নদী, বাপী, স্তটাক, পল্বল আৰু সৰোবৰসমূহ দেখি; আৰু বিচিত্ৰ সিংহ, ব্যাঘ্ৰ, মৃগ আৰু দ্বিপসমূহ অৱলোকন কৰি, ভৰ্তাৰ শাসন পূৰণৰ অভিপ্ৰায়ে তেওঁলোকে অতি দীঘল পথেদি আগবাঢ়িল।
Verse 20
विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।
বিষ্ণুৰ পদচিহ্ন দৰ্শন কৰি, লগতে বিপাশা আৰু শাল্মলী নদী, নানান নদ-নদী, বাপী, স্তটাক, পল্বল আৰু সৰোবৰসমূহ দেখি; আৰু বিচিত্ৰ সিংহ, ব্যাঘ্ৰ, মৃগ আৰু দ্বিপসমূহ অৱলোকন কৰি, ভৰ্তাৰ শাসন পূৰণৰ অভিপ্ৰায়ে তেওঁলোকে অতি দীঘল পথেদি আগবাঢ়িল।
Verse 21
ते श्रान्तवाहना दूता विकृष्णेन पथा ततः।गिरिव्रजं पुरवरं शीघ्रमासेदुरञ्जसा।।2.68.21।।
তাৰপিছত দীঘল আৰু ক্লান্তিকৰ পথত বাহনসমূহ শ্ৰান্ত হোৱা সেই দূতসকলে বিকৃষ্ণ পথ অতিক্ৰম কৰি, অঞ্জসাই শীঘ্ৰে নগৰশ্ৰেষ্ঠ গিৰিব্ৰজত উপস্থিত হ’ল।
Verse 22
भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्।अहेडमाना स्त्वरया स्म दूता रात्र्यान्तु ते तत्पुरमेव याताः।।2.68.22।।
ভৰ্তাৰ প্ৰিয়কাৰ্য সিদ্ধ কৰিবলৈ, কুলৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু ৰাজবংশৰ মান-মৰ্যাদা তথা পৰম্পৰা অটুট ৰাখিবলৈ, অবহেলা নকৰি সেই দূতসকলে ত্বৰিতভাৱে ৰাত্ৰিৰ ভিতৰতে সেই নগৰত উপস্থিত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vasiṣṭha’s decision to recall Bharata urgently while instructing the envoys to withhold traumatic truths (Rāma’s exile and Daśaratha’s death), balancing compassion, political stability, and dynastic continuity.
The sarga frames governance as disciplined execution: dharma is upheld not only by ideals but by timely action, proper delegation, and prudent speech that prevents harm while enabling rightful responsibility.
Key landmarks include Gaṅgā at Hastināpura; regions Kuru-jāṅgala and Pāñcāla; rivers Mālinī, Śaradandā, Ikṣumatī, Vipāśā, Śālmalī; Sudāmā mountain with Viṣṇu’s footprints; and the destination cities Rājagṛha/Girivraja in Kekaya.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.