Sarga 22
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
अयोध्याकाण्ड
সৰ্গ ২২ত অভিষেক বাধাপ্ৰাপ্ত হোৱাত লক্ষ্মণৰ উগ্ৰ ক্ৰোধ উঠি অহা দেখি ৰামৰ স্থিৰচিত্ত হস্তক্ষেপ বৰ্ণিত হৈছে। ৰাম লক্ষ্মণৰ ওচৰলৈ গৈ—যাক ক্ৰোধে চকু ডাঙৰ কৰি ‘ৰাজনাগ’ৰ দৰে ফোঁকাৰা মৰা বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে—তেওঁক ধৈৰ্য (ধৈৰ্য্য) ধাৰণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু তৎক্ষণাৎ ৰাজকাৰ্যৰ দিশে মনোযোগ দিবলৈ কয়: অধিক বিঘ্ন নঘটাকৈ অভিষেকৰ সকলো আয়োজন গুচাই ল’ব লাগে। ৰাম বুজাই দিয়ে যে আয়োজন চলাই থাকিলে দাশৰথৰ মানসিক যন্ত্ৰণা বাঢ়িব, কিয়নো ৰজাই সত্য (সত্যব্ৰত) অপূৰ্ণ থাকি নৈতিক ভংগ হোৱাৰ আশংকাত কঁপে। কৈকেয়ীৰ কঠোৰ বাক্য আৰু দৃঢ় সংকল্পক ৰাম দैৱ/কৃতান্তৰ ফল বুলি ধৰি দোষাৰোপ বা প্ৰতিশোধৰ পৰা নিবাৰণ কৰে; তেওঁ কয়, বিধিৰ চাপত ঋষিসকলেও কেতিয়াবা বিচলিত হ’ব পাৰে। এই অধ্যায়ত অভিষেকৰ পবিত্ৰ জলভৰা ঘট আদি সামগ্ৰী তপস্যাৰ প্রস্তুতিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, আৰু ৰাম ঘোষণা কৰে যে ধৰ্মৰ অনুগত বনবাস ৰাজসিংহাসনতকৈও অধিক গৌৰৱময় হ’ব পাৰে। এইদৰে বাণীখনে ৰাজধৰ্মৰ পৰা তপোধৰ্মলৈ শান্ত ৰূপান্তৰৰ পথ দেখুৱাই, পৰিয়ালিক অহিংসা আৰু জনশৃঙ্খলা অক্ষুণ্ণ ৰাখে।
Shlokas
Verse 1
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।।।
তাৰ পাছত আত্মসংযমী ৰামে ধৈৰ্যৰে নিজৰ মনোবল স্থিৰ কৰি, ব্যথাত দীন আৰু বিশেষ অমৰ্ষেৰে পূৰ্ণ—নাগেন্দ্ৰৰ দৰে শ্বাস ছাড়ি, ৰোষত বিস্ফাৰিত নয়নযুক্ত—প্ৰিয় ভ্ৰাতা আৰু সুহৃদ লক্ষ্মণক (সৌমিত্ৰি) ওচৰলৈ গৈ, ধৈৰ্যসহ এইদৰে ক’লে।
Verse 2
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्। श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।2.22.1।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।2.22.2।।
তাৰ পিছত আত্মসংযমী আৰু ধৈৰ্যৱান শ্ৰীৰামে সুহৃদ আৰু প্ৰিয় ভ্ৰাতা সৌমিত্ৰিৰ ওচৰলৈ গৈ পালে। সি ব্যথাত দীন, বিশেষ অমৰ্ষত দগ্ধ, ক্ৰোধে বিস্ফাৰিত নয়নে মহানাগৰ দৰে ফোঁসফোঁসাই শ্বাস ল’ই আছিল; তাক দেখি ৰামে সত্ত্ব দৃঢ় কৰি ধৈৰ্যৰে এইদৰে ক’লে।
Verse 3
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।।।
ক্ৰোধ আৰু শোক—দুয়োটাকেই দমন কৰি কেৱল ধৈৰ্যৰ আশ্ৰয় লোৱা; এই অপমানবোধ ত্যাগ কৰি উত্তম হৰ্ষক দৃঢ়ভাৱে ধাৰণ কৰা।
Verse 4
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।2.22.3।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।2.22.4।।
আজি মোৰ অভিষেকৰ বাবে যি যি ব্যৱস্থা কৰা হৈছে, সেই সকলো তৎক্ষণাৎ আঁতৰাই দিয়া; শীঘ্ৰে কাৰ্য কৰা আৰু বিনা বিঘ্নে যি কৰণীয়, সেয়া সম্পন্ন কৰা।
Verse 5
सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः।अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ्रमः।।।।
হে সৌমিত্ৰে! মোৰ অভিষেকৰ বাবে যি উদ্যমে সজোৱা-গোছোৱা হৈছিল, সেই একেই উদ্যম এতিয়া সেই সজোৱা-গোছোৱা বন্ধ কৰি সমাপ্ত কৰিবলৈ হওক।
Verse 6
यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते।माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु।।।।
মোৰ অভিষেকৰ চিন্তাত যাৰ হৃদয় দহিছিল, সেই মোৰ মাতৃ যেন সন্দেহত ব্যাকুল হৈ নাথাকে—সেইদৰে তুমি ব্যৱস্থা কৰা।
Verse 7
तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे।मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम्।।।।
হে সৌমিত্ৰে! তাইৰ মনত উদ্ভৱ হোৱা সন্দেহময় দুখক মই মুহূৰ্তমাত্ৰও অৱহেলা কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।
Verse 8
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन।मातृ़णां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम्।।।।
মই কেতিয়াও মনত পেলোৱা নাই—জানিকি হওক বা অজানিতে—যে মই ইয়াত মোৰ মাতৃসকল বা পিতাক অতি সামান্যও অপ্ৰিয় কিবা কৰি দিছোঁ।
Verse 9
सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः।परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम।।।।
মোৰ পিতা—সত্যবাদী, সদায় সত্যত দৃঢ় অভিসন্ধিযুক্ত, সত্যপৰাক্ৰমী—পৰলোকভয়ত ভীত হলেও, এতিয়া নিৰ্ভয় হওক।
Verse 10
तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते।सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम्।।।।
যদি এই কৰ্ম—মোৰ অভিষেকৰ আয়োজন—এতিয়াও সংহৃত নহয়, তেন্তে ‘মোৰ সত্য পূৰ্ণ নহ’ল’ বুলি মনস্তাপত পিতাও দগ্ধ হ’ব; আৰু তেওঁৰ সেই তাপেই মোকো দহিব।
Verse 11
अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण।अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः।।।।
সেইহেতু, হে লক্ষ্মণ, অভিষেকবিধান সংহৃত কৰা; তাৰ পাছতহে মই ইয়াৰ পৰা পুনৰ বনলৈ যাবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 12
मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा।सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः।।।।
মই আজি প্ৰব্ৰজ্যাৰ বাবে ওলাই গ’লে, নৃপাত্মজা নিজৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰি, তাৰ পাছত নিঃসংকোচে নিজৰ পুত্ৰ ভৰতক অভিষেক কৰাব।
Verse 13
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि।गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम्।।।।
মই চীৰ-অজিন ধৰি, জটামণ্ডল ধাৰণ কৰি অৰণ্যলৈ গ’লে, তেতিয়া কেকেয়ীৰ মনত অৱশেষে সুখ হ’ব।
Verse 14
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्।तं तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम्।।।।
যিহেতু এই বুদ্ধি স্থিৰ হৈছে আৰু মোৰ মন সুসমাহিত, সেয়ে তেওঁক ক্লেশ দিয়া মোৰ উচিত নহয়; মই বিলম্ব নকৰাকৈ প্ৰব্ৰজ্যাৰ বাবে ওলাই যাম।
Verse 15
कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने।राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने।।।।
হে সৌমিত্ৰে, মোৰ বনবাসত আৰু দিয়া ৰাজ্য পুনৰ উলটাই লোৱা ঘটনাত, কাৰণ বুলি কেৱল কৃতান্ত—বিধি—কেই দেখা উচিত।
Verse 16
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्।।।।
যদি এই মনোভাৱ আৰু এই দুৰ্ভাগ্য কৃতান্তবিহিত দেৱবিধি নহ’লেহেঁতেন, তেন্তে মোক পীড়া দিবলৈ কৈকেয়ী কেনেকৈ তেনে দৃঢ় সংকল্প কৰিব পাৰিলেহেঁতেন?
Verse 17
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्।भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा।।।।
হে সৌম্য, তুমি জানো যে মোৰ মাতৃসকলৰ মাজত মই কেতিয়াও ভেদভাব ৰাখা নাই; আৰু অতীততো তাই মোৰ আৰু নিজৰ পুত্ৰৰ মাজত কোনো বিশেষ ভেদ নকৰিছিল।
Verse 18
सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः।उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये।।।।
মোৰ অভিষেক ৰোধ কৰিবলৈ আৰু মোক বনবাসলৈ ঠেলি দিবলৈ তাই কোৱা কঠোৰ, উগ্ৰ বাক্যসমূহৰ কাৰণ বুলি মই দেৱবিধিৰ বাহিৰে আন একো মানিব নোৱাৰোঁ।
Verse 19
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा।ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ।।।।
যদি দেৱবিধি কাৰ্যৰত নহ’লেহেঁতেন, তেন্তে স্বভাৱতে উদাত্ত, ৰাজকুমাৰী আৰু গুণৱতী কৈকেয়ী স্বামীৰ সন্নিধানত সাধাৰণ নাৰীৰ দৰে মোক পীড়া দিয়া বাক্য কেনেকৈ ক’ব পাৰিলেহেঁতেন?
Verse 20
यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते।व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः।।।।
যি অচিন্ত্য, সেয়াই দেৱ; তাৰ প্ৰভাৱ কোনো প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰতো ৰোধ কৰিব নোৱাৰি। স্পষ্ট যে বিপৰ্যয় মোৰ ওপৰতো আৰু তাইৰ ওপৰতো পতিত হৈছে।
Verse 21
कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्।यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते।।।।
হে সৌমিত্ৰে, দেৱৰ সৈতে যুঁজিবলৈ কোন পুৰুষে সাহস কৰিব? যাৰ ধৰা-পকড় সোজাকৈ ধৰা নাযায়; কেৱল কৰ্মৰ গতি আৰু ফলৰ দ্বাৰাই সেয়া বুজা যায়, অন্য ক’তো নহয়।
Verse 22
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ।यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।
সুখ-দুখ, ভয়-ক্রোধ, লাভ-অলাভ, জন্ম-মৃত্যু—আৰু এইদৰে যি কিছুমান ঘটে, সেয়া নিশ্চয়েই দেৱৰ কৰ্ম।
Verse 23
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः।उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः।।।।
উগ্ৰ তপস্যাৰ ঋষিসকলেও দেৱৰ পীড়াত পৰিলে তীব্ৰ নিয়মসমূহ ত্যাগ কৰে আৰু কাম-ক্রোধে বশীভূত হৈ স্খলিত হয়।
Verse 24
असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते।निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।
ইয়াত হঠাতে অচিন্তিত বাধা উদ্ভৱ হৈ আৰম্ভ কৰা কাৰ্য থমকাই দিলে, সেয়াও নিশ্চয় দেৱবিধিৰ কৰ্মই।
Verse 25
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना।व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते।।।।
এই তত্ত্বময় বুদ্ধিৰে মই আত্মাক আত্মাৰ দ্বাৰাই স্থিৰ কৰি ৰাখিছোঁ; মোৰ অভিষেক ব্যাহত হ’লেও মোৰ কোনো পৰিতাপ নাই।
Verse 26
तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम्।प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्।।।।
সেয়ে, মই যেন পৰিতাপৰহিত তেনেকৈ তুমিও শোকমুক্ত হোৱা; মোৰ অনুসৰণ কৰি অভিষেকৰ বাবে সাজি থোৱা ক্ৰিয়াখন শীঘ্ৰে সংহাৰ কৰা।
Verse 27
एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः।मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति।।।।
অভিষেকৰ বাবে সংগৃহীত এই একে সকলো ঘটৰ জলেৰে, হে লক্ষ্মণ, আগন্তুক তপোব্ৰত-জীৱনৰ নিমিত্তে মই ব্ৰতস্নান কৰিম।
Verse 28
अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु।उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति।।।।
নচেৎ, ৰজাৰ পাত্ৰত ৰখা এই ৰাজদ্ৰব্যময় জল মোৰ কি কামৰ? মই নিজ হাতে তোলা জলেই মোৰ ব্ৰতানুষ্ঠানৰ বিধি সম্পন্ন কৰিব।
Verse 29
मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये।राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः।।।।
হে লক্ষ্মণ, ভাগ্যৰ এই বিপৰ্যয়ত শোক নকৰিবা। ৰাজ্য হওক বা বনবাস—বনবাসেই মহাগৌৰৱ, মহোদয়।
Verse 30
न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्नेमाता यवीयस्यतिशङ्कनीया।दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टंजानासि दैवं च तथा प्रभावम्।।।।
হে লক্ষ্মণ, এই কৰ্মবিঘ্নত আমাৰ কনিষ্ঠ মাতাক অতিশয় সন্দেহ কৰা উচিত নহয়। দেৱবিধিৰ অধীন হৈ তেওঁ অনিষ্ট, অপ্রিয় বাক্য কয়; দেৱৰ প্ৰভাৱ কিমান প্ৰবল, তুমি জানাইছা।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to resist the coronation’s cancellation through anger and confrontation or to preserve dharma by orderly withdrawal. Rāma chooses institutional and familial stability: he instructs Lakṣmaṇa to revoke the abhiṣeka arrangements promptly and proceed toward exile without provoking further harm.
Rāma teaches that composure (sattva) and truth-protection outweigh immediate power. By attributing the crisis to daiva/kṛtānta, he redirects blame away from individuals, preventing violence and enabling a disciplined shift from kingship to tapas as a dharmic response.
Culturally, the sarga highlights the abhiṣeka ritual system (consecration pots, preparations) and the ascetic markers of exile—bark garments, antelope skin, and matted hair. Geographically, the key transition is from Ayodhyā’s palace order toward the forest (vana) as a new ethical and social arena.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.