Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
अयोध्याकाण्ड
এই সৰ্গত অন্তঃপুৰৰ ভিতৰত সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ কথোপকথন দেখা যায়। কাইকেয়ীৰ “মৃত্যুৰ দৰে” কঠোৰ দাবী শুনিও ৰামে কোনো বাহ্যিক বিচলন প্ৰকাশ নকৰে। তেওঁ দাশৰথৰ নীৰৱতাৰ কাৰণ সুধি, ৰজাৰ প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষা কৰিবলৈ বাকল-বস্ত্ৰ আৰু জটা ধৰি বনবাস গ্ৰহণৰ স্পষ্ট সংকল্প কৰে। পিতৃৰ বাক্য পালনকেই পৰম ধৰ্ম বুলি ঘোষণা কৰি ৰামে ধন-ঐশ্বৰ্যৰ প্ৰতি অনাসক্তি দেখুৱায় আৰু নিজক ধৰ্মনিষ্ঠ ঋষিসকলৰ দৰে মানে। সেইমুহূৰ্ততে ৰাজকাৰ্যৰ ব্যৱস্থা আৰম্ভ হয়—দূতসকলক মাতুলগৃহৰ পৰা ভৰতক আনিবলৈ আদেশ দিয়া হয়। কাইকেয়ী ৰামৰ তৎক্ষণাৎ প্ৰস্থানত তাড়না কৰে আৰু দাশৰথৰ উপবাসক চাপ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে—ৰাম নাযোৱা পৰ্যন্ত ৰজা স্নান নকৰিব, আহাৰো নকৰিব। দাশৰথ শোকত ঢলি পৰে; ৰামে তেওঁক উঠাই, পিতৃ আৰু কাইকেয়ীক প্ৰদক্ষিণ কৰি বাহিৰ হয়। বৰ্ণনাই ৰামৰ অচল ধৈৰ্য উজ্জ্বল কৰে—চন্দ্ৰমাৰ দৰে তেওঁৰ কান্তি অক্ষুণ্ণ থাকে—আৰু তেওঁ বন্ধু-বান্ধৱৰ পৰা অমঙ্গল সংবাদ গোপন কৰি ছত্ৰ, চামৰ, ৰথ আদি ৰাজচিহ্ন ত্যাগ কৰি ইন্দ্ৰিয় সংযমেৰে মাতৃৰ ভবনত গৈ এই বিপৰীত সিদ্ধান্ত জনায়। লক্ষ্মণ চকুপানী আৰু ক্ৰোধেৰে তেওঁৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰে।
Shlokas
Verse 1
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।
মৰণোপম দুঃখদ অপ্রিয় বাক্য শুনিও অমিত্ৰঘ্ন ৰাম ডলিল নহ’ল; বৰঞ্চ কৈকেয়ীক এইদৰে ক’লে।
Verse 2
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।
“এৱমস্তु; ইয়াৰ পৰা মই বনলৈ গৈ তাতে বাস কৰিম; জটা আৰু মৃগচৰ্ম ধৰি, ৰজাৰ প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰিম।”
Verse 3
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।
কিন্তু মই জানিব বিচাৰোঁ—অদম্য, শত্রুদমন মহীপতি ৰজাই পূৰ্বৰ দৰে মোক এতিয়া কিয় অভিনন্দন নকৰে?
Verse 4
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।
“দেৱি, ক্ৰোধ বা ব্যথা কৰা উচিত নহয়; তোমাৰ আগতে মই কৈছোঁ—মই চীৰবস্ত্ৰ পিন্ধি জটাধাৰী হৈ বনলৈ যাম। তুমি প্ৰসন্ন হৈ থাক।”
Verse 5
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।
হিতকাৰী, গুৰুসদৃশ, কৃতজ্ঞচিত্ত আৰু নৃপতি পিতাৰ আদেশত যেতিয়া মোক নিয়োজিত কৰা হয়, তেতিয়া নিৰ্ভয়ে আৰু নিঃসংশয়ে তেওঁৰ প্ৰিয় কাৰ্য মই কিয় নকৰিম?
Verse 6
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।
এটা কথাই কেৱল মোক ব্যথিত কৰি হৃদয় দহাই তোলে—ৰাজাই নিজে ভৰতৰ অভিষেকৰ কথা মোক সোজাকৈ নক’লে।
Verse 7
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।
মই ত প্ৰেৰণা নোহোৱাতো আনন্দেৰে ভৰত ভ্ৰাতাক ৰাজ্য, ধন, মোৰ প্ৰিয় প্ৰাণ—এপৰ্যন্ত সীতাকো—নিজে অৰ্পণ কৰিম, যদি সেয়া মোৰ ভ্ৰাতৃহিতৰ বাবে হয়।
Verse 8
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।
তেন্তে মনুজেন্দ্ৰ মোৰ পিতা—ৰাজা—যেতিয়া নিজে আদেশ দিছে, আৰু তোমাৰ প্ৰিয় ইচ্ছাৰ নিমিত্তে মই প্ৰতিজ্ঞা পালন কৰি আছোঁ, তেন্তে সেয়া কিমান অধিকভাৱে পালন কৰাটো উচিত!
Verse 9
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।
সেয়ে তুমি তেওঁক আশ্বাস দিয়া। মাটিত দৃষ্টি স্থিৰ কৰি থকা মহীপতি কিয় ধীৰে ধীৰে চকুপানী পেলাইছে?
Verse 10
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।
নৰপৰ আদেশত আজিয়েই দূতসকলে দ্ৰুতগামী ঘোঁৰাত উঠি মাতুলকুলৰ পৰা ভৰতক আনিবলৈ যাওক।
Verse 11
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।
মই ইয়াৰ পৰা তৎক্ষণাৎ দণ্ডকাৰণ্যলৈ গমন কৰিম; পিতৃবচনৰ ওপৰত কোনো বিচাৰ-বিতৰ্ক নকৰাকৈ তাত চৌদ্দ বছৰ বাস কৰিম।
Verse 12
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।
ৰামৰ সেই বাক্য শুনি কৈকেয়ী হৃষ্ট হ’ল; তেওঁৰ প্ৰস্থান নিশ্চিত বুলি শ্ৰদ্ধাৰে বিশ্বাস কৰি তাই ৰাঘৱক শীঘ্ৰে যাত্ৰা কৰিবলৈ ত্বৰান্বিত কৰিলে।
Verse 13
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।
“তেনেই হওক।” শীঘ্ৰগতি ঘোঁৰাত দূতসকল গৈ মাতুলকুলৰ পৰা ভৰতক উভতাই আনিব।
Verse 15
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।
ৰাজা লাজত নিজে তোমাক সম্বোধন নকৰে; ই একো নহয়, হে নৰশ্ৰেষ্ঠ—এই মনস্তাপ (ক্ৰোধ-দুখ) আঁতৰাই দিয়া।
Verse 16
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।
হে ৰাম, তুমি এই নগৰৰ পৰা ত্বৰিতভাৱে বনলৈ নাযোৱা পৰ্যন্ত তোমাৰ পিতা ন স্নান কৰিব, ন ভোজনো কৰিব।
Verse 17
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।
“ধিক্—কি মহা বিপদ!” বুলি নিশ্বাস এৰি, শোকেৰে পৰিপ্লুত ৰজাই মূৰ্ছিত হৈ, সুৱৰ্ণভূষিত সেই পৰ্য্যংকৰ ওপৰত ঢলি পৰিল।
Verse 18
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।
কৈকেয়ীৰ প্ৰচোদনাত ৰামে ৰজাক উঠাই ধৰি, চাবুকৰ আঘাতে দৌৰোৱা ঘোঁৰাৰ দৰে, বনলৈ যাবলৈ ত্বৰিত হ’ল।
Verse 19
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।
অনাৰ্য্যা সেই নাৰীৰ অপ্রিয় আৰু ভয়ংকৰ পৰিণামদায়ক বাক্য শুনি, ব্যথাহীন ৰামে কৈকেয়ীক ক’লে—
Verse 20
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।
“দেৱি, ধনৰ বাবে এই লোকত বাস কৰিবলৈ মই চেষ্টা নকৰোঁ; মোক ঋষিসকলৰ সমান বুলি জানিবা—মই কেৱল ধৰ্মতেই স্থিত।”
Verse 21
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।
ইয়াত পূজ্য পিতৃদেৱক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ মোৰ দ্বাৰা যি কিছু—অতি সামান্য হলেও—কৰা সম্ভৱ, সেয়া মই সকলো প্ৰকাৰেই কৰিম; প্ৰাণ ত্যাগ কৰিবলগীয়া হলেও সেই কাৰ্য নিশ্চয় সম্পন্ন কৰিম।
Verse 22
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।
পিতৃশুশ্ৰূষা কৰা আৰু তেওঁৰ বচন কাৰ্যৰূপে পালন কৰাতকৈ ডাঙৰ ধৰ্মাচৰণ আন একো নাই।
Verse 23
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।
পূজ্য পিতৃদেৱে নিজে নক’লেও, আপোনাৰ বচনৰ অনুসাৰে মই এতিয়া চৌদ্দ বছৰ নিৰ্জন বনতে বাস কৰিম।
Verse 24
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।
হে কৈকেয়ী, নিশ্চয় তুমি মোৰ মাজত অতি সামান্যো গুণ আছে বুলি নাভাবা; কিয়নো মোৰ ওপৰত অধিক অধিকাৰৱতী সতি হৈও তুমি এই কথাৰ বাবে ৰজাক চাপ দিছিলা।
Verse 25
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।
মই মাতৃদেৱীক লগ পাই বিদায় লৈ আৰু সীতাক সান্ত্বনা দি লোৱাৰ পাছত, তাৰপিছত আজিয়েই দণ্ডকাৰণ্যৰ বিশাল বনলৈ প্ৰস্থান কৰিম।
Verse 26
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।
ভৰত যেন ৰাজ্য পালন কৰে আৰু পিতৃৰ যথোচিত শুশ্ৰূষা কৰে; তুমিও তেনেদৰে আচৰণ কৰিবা—কাৰণ এয়াই সনাতন ধৰ্ম।
Verse 27
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।
ৰামৰ বাক্য শুনি পিতা তীব্ৰ দুঃখত আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’ল; শোকত কথা ক’ব নোৱাৰি মহাস্বৰে কান্দি উঠিল।
Verse 28
वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।
মহাদ্যুতিমান ৰামে অচেতন পিতৃৰ চৰণযুগলত বন্দনা কৰিলে; অনাৰ্যা বুলি কোৱা কৈকেয়ীৰ চৰণতো বন্দনা কৰি তাৰ পাছত প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 29
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।
পিতৃ আৰু কৈকেয়ীক প্ৰদক্ষিণ কৰি ৰাম সেই অন্তঃপুৰৰ পৰা বাহিৰ ওলাই আহি নিজৰ সুহৃদ আৰু হিতৈষীজনক দেখিলে।
Verse 30
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।
চকু অশ্ৰুপূৰ্ণ কৰি, অন্তৰত ক্ৰোধ উথলি উঠা সুমিত্ৰাৰ আনন্দবর্ধক লক্ষ্মণে তেওঁৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 31
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।
অভিষেকৰ বাবে সাজি থোৱা পাত্ৰসমূহক ৰামে প্ৰদক্ষিণা কৰি, তাৰ পাছত ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়িল; সাৱধান স্থিৰতাৰে দৃষ্টি তাতেই অচল কৰি ৰাখিলে।
Verse 32
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।
ৰাজ্যনাশেও তেওঁৰ মহৎ তেজ কমাব নোৱাৰিলে; লোককান্ত ৰামৰ কান্তি শীতৰশ্মি চন্দ্ৰৰ দীপ্তিক যেন ৰাত্ৰিয়ে হ্ৰাস কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ অক্ষুণ্ণ থাকিল।
Verse 33
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।
বনলৈ যাবলৈ আৰু পৃথিৱী (ৰাজ্য) ত্যাগ কৰিবলৈ দৃঢ় সংকল্প কৰা তেওঁৰ চিত্তত কোনো বিকৃতি দেখা নগ’ল; যেন তেওঁ সকলো লোকিক চিন্তা-ভাবনাৰ ওপৰত উঠি গৈছিল।
Verse 34
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
আত্মসংযমী ৰামে শুভ ছত্ৰ আৰু সুসজ্জিত বিচনী ত্যাগ কৰিলে; তেওঁৰ সেৱক, ৰথ আৰু নগৰবাসীসকলক বিদায় দি, মনৰ দুখ মনতে লুকুৱাই ৰাখি, ইন্দ্ৰিয়সমূহক সংযত কৰি, সেই অপ্ৰিয় সংবাদ জনাবলৈ তেওঁৰ মাতৃৰ বাসগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 35
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।
আত্মসংযমী ৰামে শুভ ছত্ৰ আৰু সুসজ্জিত বিচনী ত্যাগ কৰিলে; তেওঁৰ সেৱক, ৰথ আৰু নগৰবাসীসকলক বিদায় দি, মনৰ দুখ মনতে লুকুৱাই ৰাখি, ইন্দ্ৰিয়সমূহক সংযত কৰি, সেই অপ্ৰিয় সংবাদ জনাবলৈ তেওঁৰ মাতৃৰ বাসগৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 36
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।
ৰামৰ ওচৰত থকা সকলো কুলীন আৰু শ্ৰীমান, সত্যবাদী লোকেও সেই গম্ভীৰ সত্যবচনী পুৰুষৰ মুখত লেশমাত্ৰো পৰিৱর্তন লক্ষ্য কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 37
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।
মহাবাহু ৰামে নিজৰ স্বভাৱসঙ্গত উপযুক্ত হর্ষ ত্যাগ নকৰিলে; যেন শৰত্ঋতুত পূৰ্ণ কিৰণৰে দীপ্ত চন্দ্ৰই নিজৰ স্বাভাৱিক জ্যোতি নাছাড়ে।
Verse 38
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।
মধুৰ বাক্যৰে ৰামে সকলোকে সন্মান জনালে; তাৰ পিছত ধীৰাত্মা, মহাযশস্বী ৰাম মাতৃৰ সান্নিধ্যলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 39
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।
গুণত সমতা লাভ কৰা, বিপুল বিক্ৰমী ভ্ৰাতা সৌমিত্ৰি (লক্ষ্মণ) অন্তৰত জন্মা দুখ দমন কৰি ৰামৰ পিছে পিছে গ’ল।
Verse 40
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।
অতিশয় আনন্দে প্ৰাসাদত প্ৰৱেশ কৰি ৰামে দেখিলে যে নিজৰ উদ্দেশ্যত এক বাধা উপস্থিত হৈছে; তথাপি সুহৃদজনসকল যেন তেওঁৰ আত্মবিপত্তিৰ শংকাত দুখ নাপায় বুলি ভয় কৰি তেওঁ বাহিৰে কোনো বিকাৰ প্ৰকাশ নকৰিলে।
Frequently Asked Questions
The dharma-sankat is whether Rāma should resist an unjust demand or uphold the king’s pledged word; he chooses immediate compliance—fourteen years in Daṇḍakāraṇya—treating vow-keeping and filial obedience as non-negotiable.
Rāma articulates a model of righteous agency: non-attachment to artha (wealth/power), unwavering composure, and the doctrine that service to one’s father and execution of his word constitute a highest form of dharma.
Daṇḍakāraṇya is named as the exile destination; Bharata’s location is specified as the mātula-kula (maternal uncle’s household), and royal culture is marked through abhiṣeka-vessels and regalia (umbrella, fans, chariot) that Rāma deliberately relinquishes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.